ایوان مدائن (خاقانی)

قصیده ایوان مدائن مرثیه‌ای بر پادشاهان ایران است که توسط خاقانی هنگام عبور از مداین و دیدن طاق کسری سروده شده‌است. شاعر این اثر را در زمان بازگشت از سفر حج سروده و شهرت قصیده مذکور به اندازه‌ای است که گویند خاقانی «با این اثر در میان مردم عامه شناخته شده‌است.» ایوان مدائن ۴۲ بیت دارد و در بحر هزج مثمن اخرب (مفعول مفاعیلن مفعول مفاعیلن) سروده شده‌است.

ایوان مدائن محتوایی اندوه‌بار و عبرت‌انگیز دارد و خاقانی ضمن اشاره به شکوه از دست رفته و «بریان بودن جگر دجله» از آن، ویرانه‌های طاق کسری را «به زبان حال به آواز داد و به گوش دل از آن آواز شنید… با زبان دل از خود می‌پرسد اگر سرنوشت بارگاه داد چنین باشد، سرنوشت ستم‌کاران چه خواهد شد» و از «دل عبرت‌بین» می‌خواهد که ایوان مدائن را «آیینه عبرت» بداند. این قصیده را گاهی با اثر مشابهی از شاعر عرب بحتری مقایسه می‌کنند.

 قصیده 
هان ای دل عبرت‌بین از دیده عبر کن هانایوان مدائن را آیینه عبرت دانیک ره ز لب دجله منزل به مدائن کنوز دیده دوم دجله بر خاک مدائن رانخود دجله چنان گرید صد دجله خون گوییکز گرمی خونابش آتش چکد از مژگانبینی که لب دجله چون کف به دهان آردگویی ز تف آهش لب آبله زد چنداناز آتش حسرت بین بریان جگر دجلهخود آب شنیدستی کاتش کندش بریانبر دجله گری نونو وز دیده زکاتش دهگرچه لب دریا هست از دجله زکات استانگر دجله درآموزد باد لب و سوز دلنیمی شود افسرده نیمی شود آتشدانتا سلسله ایوان بگسست مدائن رادر سلسله شد دجله، چون سلسله شد پیچانگه‌گه به زبان اشک آواز ده ایوان راتا بو که به گوش دل پاسخ شنوی ز ایواندندانه هر قصری پندی دهدت نونوپند سر دندانه بشنو ز بن دندانگوید که تو از خاکی ما خاک توایم اکنونگامی دوسه بر ما نه و اشکی دوسه هم بفشاناز نوحه جغد الحق ماییم به دردسراز دیده گلابی کن دردسر ما بنشانآری چه عجب داری کاندر چمن گیتیجغد است پی بلبل، نوحه است پی الحانما بارگه دادیم، این رفت ستم بر مابر قصر ستمکاران تا خود چه رسد خذلانگویی که نگون کرده ست ایوان فلک‌وش راحکم فلکِ گردان یا حکم فلک گردانبر دیدهٔ من خندی ک‌این‌جا زِ چه می‌گریدخندند بر آن دیده ک‌این‌جا نشود گریاننی زالِ مدائن کم از پیرزنِ کوفهنه حجرهٔ تنگِ این کم‌تر زِ تنورِ آندانی چه؟ مدائن را با کوفه برابر نه!از سینه تنوری کن وَ ز دیده طلب طوفاناین است همان ایوان ک‌از نقشِ رخِ مردمخاکِ درِ او بودی دیوارِ نگارستاناین است همان درگَه ک‌اورا زِ شهان بودیدیلم مَلِکِ بابِل، هندو شهِ ترکستاناین است همان صفّه ک‌از هیبتِ او بردیبر شیرِ فلک حمله شیرِ تنِ شادروانپندار همان عهد است. از دیدهٔ فکرت بیندر سلسلهٔ درگَه، در کوکبهٔ میداناز اسب پیاده شو، بر نَطعِ زمین رُخ نهزیرِ پیِ پیل‌اش بین شه‌مات شده نُعماننی! نی! که چو نُعمان بین پیل‌افکنِ شاهان راپیلانِ شب و روز اَش کُشته به پیِ دورانای بس شهِ پیل‌افکن ک‌افکند به شه‌پیلیشطرنجیِ تقدیر اَش در مات‌گَهِ حرمانمست است زمین. زیرا خورده‌ست به‌جایِ میدر کاسِ سرِ هرمز، خونِ دلِ نوشروانبس پند که بود آن‌گه بر تاجِ سر اَش پیداصد پندِ نو است اکنون در مغزِ سر اَش پنهانکسری و ترنجِ زر، پرویز و ترهٔ زرّینبر باد شده یک‌سر، با خاک شده یک‌سانپرویز به هر خوانی زرّین‌تره گستردیکردی زِ بساطِ زر، زرّین‌تره را بستانپرویز کنون گم شد! زآن گم‌شده کم‌تر گوزرّین تره کو برخوان؟ رو «کَم تَرَکوا» برخوانگفتی که کجا رفتند آن تاج‌وران اینکز ایشان شکمِ خاک است آبستنِ جاویدانبس دیر همی‌زاید آبستنِ خاک، آریدشوار بود زادن، نطفه ستدن آسانخونِ دلِ شیرین است آن می که دهد رَزبُنز آب و گِلِ پرویز است آن خُم که نهد دهقانچندین تنِ جبّاران ک‌این خاک فروخورده‌ستاین گرسنه‌چشم آخر هم سیر نشد ز ایشاناز خونِ دلِ طفلان سرخابِ رخ آمیزداین زالِ سپید ابرو، وین مامِ سیه‌پستانخاقانی ازین درگه دریوزهٔ عبرت کنتا از درِ تو زین‌پس دریوزه کند خاقانامروز گر از سلطان رندی طلبد توشهفردا زِ درِ رندی توشه طلبد سلطانگر زادِ رهِ مکه تحفه‌ست به هر شهریتو زادِ مدائن بَر تحفه ز پیِ شروانهرکس برَد از مکّه سبحه زِ گِلِ جمرهپس تو ز مدائن بَر سبحه ز گلِ سلماناین بحرِ بصیرت بین! بی‌شربت از او مگذرک‌از شطِّ چنین بحری لب‌تشنه شدن نتواناِخوان که زِ راه آیند، آرند ره‌آوردیاین قطعه ره‌آورد است از بهرِ دلِ اِخوانبنگر که در این قطعه چه سحر همی راندمعتوهِ مسیحا دل، دیوانه‌یِ عاقل جان

 پانویس 

 منابع 

رده:شاهنشاهی ساسانی
رده:شعرهای سده ۱۲ (میلادی)