مکتوبات (آخوندزاده)

رسالهٔ مکتوبات کمال‌الدوله به شاهزاده جمال‌الدوله یا به طور خلاصه مکتوبات نام کتابی است که توسط میرزا فتحعلی آخوندزاده در سال ۱۲۴۴ خورشیدی (۱۲۸۲ ه‍.ق یا ۱۸۶۵ م) نوشته شده‌است.میرزا فتحعلی آخوندزاده (۱۹۸۵)، مکتوبات کمال‌الدوله، با پیش‌گفتار حامد محمودزاده، باکو: انتشارات علم. مکتوبات را می‌توان مقدمه‌ای بر جریان روشنفکری در ایران دانست.کتاب‌های صد سال اخیر ایران؛ مکتوبات آخوندزاده مقدمه ای بر روشنفکری ایران، محمد رهبر، بی‌بی‌سی فارسی. این کتاب هیچ‌گاه در ایران منتشر نگردید، اما بعد از مرگ آخوندزاده متن فارسی آن در سال ۱۹۸۵ میلادی توسط نشریات علم در باکو منتشر شد.ماشاءالله آجودانی (۱۳۹۸)، مشروطهٔ ایرانی، چاپ یازدهم، تهران: اختران. ص. ۴۴۸.

 موضوع 
جوهر رسالهٔ مکتوبات انتقاد بر سیاست و دیانت، یعنی مهم‌ترین بنیادهای اجتماعی دوران قاجار است و انگیزهٔ وی به گفتهٔ خودش «پرورش هشیاری تاریخی است نسبت به گذشته، و ایجاد تفکر ملی و اصلاح و ترقی جامعه است در حال و آینده، تا استبداد سیاسی تغییر پذیرد و مشروطیتِ حکومت و حکومتِ قانون جایگزین آن گردد».

مکتوبات در واقع سه نامه و یک پاسخ نامه است که از سوی کمال‌الدوله، شاهزادهٔ ایرانی‌تبار هندوستان، به دوستش جلال‌الدوله، شاهزادهٔ دیگری در مصر، فرستاده شده‌است. گویا جلال به کمال پیشنهاد می‌دهد که بعد از سیر و سیاحت فرانسه و انگلیس و آمریکا، سفری هم به ایران داشته باشد؛ و این نامه‌ها بعد از دیدار وطن در دوران ناصرالدین‌شاه نوشته و به مصر فرستاده می‌شوند، کمال هم در نامه های خود از وضعیت ایران آنروز و برخی از عادات ایرانیان مانند کتک زدن کودکان ، مهم نبودن وقت ... انتقاد می کند و اوضاع و احوال بد ایران و ایرانی را به دلیل حمله اعراب مسلمان به ایران ساسانی می داند و فردوسی را به عنوان تنها شاعر خودآگاه ایرانی معرفی می کند و نامه رستم فرخزاد به برادرش را که در شاهنامه آمده است به عنوان سرگذشت ایران پس اسلام مناسب می داندمیرزا فتحعلی آخوندزاده : مقدمه ای بر جریان روشنفکری در ایران. خود آخوندزاده شاید از هراس تکفیر و ارتداد، همهٔ تقصیرات را به کل به گردن شخصیت داستانش می‌اندازد و در ابتدای مکتوبات می‌نویسد که نامه‌ها را از جایی به دست آورده و خودش به کلی با حرف‌های کمال‌الدوله مخالف است و جوابیهٔ جلال‌الدوله را می‌پسندد. اما با این حال، از زمان نوشتنش تاکنون این رساله در ایران هیچ‌گاه اجازهٔ چاپ نیافت.ماشاءالله آجودانی (۱۳۹۸)، مشروطهٔ ایرانی، چاپ یازدهم، تهران: اختران. ص. ۳۴. او در نامه‌ای به میرزا ملکم‌خان می‌گوید که «انتشار کمال‌الدوله برای من میسر نگردید، شاید پس از صد سال اخلاف ما به چاپ این تألیف موفق بشوند…».

 جستارهای وابسته 
 فهرست کتاب‌های ایرانیان در نقد اسلام
 فهرست کتاب‌ها و مطبوعات ممنوع در ایران

 منابع 

رده:کتاب‌های درباره جنبش مشروطه
رده:کتاب‌های فارسی