دستجرد (شاهرود)

دستجرد، یک روستا در ایران است که در دهستان بیارجمند شهرستان شاهرود واقع شده است.

 وجه تسمیه 
دستگرد. [دَ گ ِ] (اِ) دسکره. دستجرد. قریه. || زمین هموار. || زمین و ملک زراعتی. || بنایی مانند کوشک که گرد آن خانه‌ها باشد.

دستگرد به چم (معنی) «دست‌ساخت» است و در آغاز به‌آبادی‌های تازه بنیاد گفته می‌شد و در زمان ساسانیان در معنای زمین‌های شاهی کاربرد یافت. همچنین در فرهنگ فارسی معین، دستگرد به چم زمین پست وهموار و در لغت نامه دهخدا، به زمین هموار، زمین وملک زراعی و بنائی مانند کوشک که خانه‌ها به دور آن باشد، نوشته شده است. بیشتر نقاطی که در ایران و کشورهای پیرامون آن با نام‌های دستگرد و دستجرد معروفند، همان زمین‌های شاهی ساسانی هستند و این گواه پیشینه کهن این آبادیها در ایران است.

 جمعیت 
روستای دستجرد بر اساس سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، ۳۰۵ تن جمعیت دارد.

۱۲۳ خانوار در آن زندگی می‌کنند که شامل ۱۴۴مرد (۴۷/۵ درصد) و ۱۶۱ زن (۵۲/۵ درصد) است.

 پیشینه دستجرد 
شاید بتوان دستجرد یا دستگرد را بازمانده یک شهر بزرگ دانست چراکه بر اساس کاوش‌های انجام شده در حوالی آن به شهری باستانی به نام حرحره می‌رسیم که اکنون تنها خرابه‌ای از آن به صورت یک تپه باستانی برجا مانده است.

تپه حرحره مربوط به هزاره اول ق. م است و در شهرستان شاهرود، بخش بیارجمند، دهستان بیارجمند، جنوب روستای دستجرد واقع شده و این اثر در تاریخ ۷ اسفند ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۱۴۱۳ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

از سوی دیگر با توجه به نام این روستا گمانه‌هایی دربارهٔ وجود دژی ساسانی در گذشته زده می‌شود.

همچنین آثار بجا مانده از گذشته و به ویژه مسجد جامع روستا که متعلق به دوره صفوی است نشان می‌دهد که این روستا پیشینه‌ای کهن دارد.

از آنجا که دستجرد در مسیر شاهراهی ایران قرار دارد، از گذشته‌های دور یکی از روستاهای مهم منطقه بوده و نقش روستای محور و مرکزی را داشته. وسعت روستا و جمعیت آن خود گواه این امر است.

شاید به همین دلیل دستجرد مورد توجه دولت و حکومت مرکزی بوده و حکام آن به صورت مستقیم از مرکز تعیین می‌شدند.

با روی کار آمدن دولت پهلوی و سرو سامان پیدا کردن نسبی ادارات و وزارت کشور (وزارت داخله وقت) توجه بیشتری به حکام محلی شد و روستای دستجرد هم ازین قاعده مستثنی نبود.

نخستین حاکم یا نایب الحکومه که با حکم رسمی از سوی دولت پهلوی به نیابت در منطقه بیارجمند برگزیده شد «حاج نایب علی خان حیدری» بود که شاید بتوان اورا مهم‌ترین عامل رشد روستای دستجرد و آبادی‌های اطراف دانست. هرچند که وی و نیاکانش پیشتر هم توسط حکومت قاجار اداره امور را عهده‌دار بودند.
بندانگشتی|مسجد جامع دستجرد (دوره صفوی)

موقعیت جغرافیایی
روستای دستجرد در ۳۰ کیلومتری شرقی شهر بیارجمند در بلندی ۱۰۱۵ متری از سطح دریا قرار دارد.

در کتاب فرهنگ جغرافیایی ایران جلد سوم دربارهٔ دستجرد چنین می‌خوانیم:

دستجرد. [دَ ج ِ] (اِخ) دهی است جزء دهستان مرکزی بخش بیارجمندشهرستان شاهرود. واقع در سه هزارگزی خاور بیار و راه فرعی به عباس‌آباد با ۱۱۰۰ تن سکنه [درآن تاریخ]. آب آن از قنات و راه آن مالرو است.

 شغل 
شغل اصلی مردم دستجرد، کشاورزی و دامداری است.

 منابع آب 
در زندگی روستایی آب و بدی آوردن آن از جایگاه ویژه ای برخوردارست. چرا که ادامه کار روستایی چه کشاورز باشد و چه دامدار پیوند ناگسستنی با این سرچشمه زیستن دارد.

کاریزهای دستجرد از گذشته‌های دور شاهرگ‌های حیاتی روستا به‌شمار می‌رفته است و تا امروز هم جایگاه و ارزش خود را به خوبی نگاهبانی کرده‌اند.

درست آشکار نیست که پیشینه این کاریزها به چندسال پیش بازمی‌گردد اما بخش مهمی از این کاریزها به همت نایب علی خان که نایب الحکومه دوره پهلوی نخست در منطقه بیارجمند بود بازسازی و احیا شده است. بخشهایی از این کاریزها نیز پیش از انقلاب و بخشهایی پس از انقلاب بازسازی و مرمت شده و جوبها اکثراً سیمانیست. در ادامه راه کاریز و در بخشهایی از آنهم به ساخت استخر پرداخته شده تا آب را بهتر بهره‌وری کنند.

سرچشمه‌های آب:

کاریز دایر ۶ رشته

چاه عمیق ۱ حلقه

چاه نیمه عمیق ۵حلقه

 فرآورده‌های کشاورزی 
پسته، گندم، جو، چغندر و انواع لبنیات از مهم‌ترین محصولات این روستا است.

 تحصیلات و سواد 
شاخصه اصلی دستجرد نسبت به روستاهای دیگر درصد بالای افراد تحصیلکرده (لیسانس به بالا) و باسواد از گذشته تاکنون است. این روستا از سال ۱۳۰۰ دارای مدرسه رسمی بوده که به همت نایب علی خان حیدری بنا شده بود و مخارج آن شامل هزینه آموزگارانی که از شهر می‌آمدند و کتاب و غیره از راه موقوفات شخصی وی پرداخت می‌شد. همچنین دستجرد دارای یک کتابخانه با کتاب‌های نفیس است که در سال ۱۳۳۶ تأسیس گردیده است. بیش از ۳۰۰۰ نفر مهاجر در نقاط مختلف ایران و کشورهای دیگر دارد.

 آداب و آیین‌ها 
در روستای دستجرد از گذشته‌های دور آداب و رسوم خاصی رواج داشته است.

در این روستا تا پیش از انقلاب بسیاری از رسوم و جشن‌های ایران باستان از جمله جشن‌های مهرگان، سده و ازین دست به همان شیوه باستانی برگزار می‌شده.

در کنار آن مراسم عروسی و عزا و از همه مهم‌تر مراسم محرم از جایگاه ویژه برخوردار بوده و همواره با آداب و شرایط خاص برگزار می‌شده است.

 عروسی 
در گذشته رسم بوده که سه روز و سه شب مراسم عروسی برگزار می‌کردند.

آیین عروسی در شب نخست حنا بندان است که کف دست عروس و داماد را حنا می‌کنند. و دیگر خانمهای فامیل و همسایه‌ها از این حنا بهره می‌برند. از صبح روز پس از عروسی با بردن داماد به حمام آغاز می‌شود و آقایان و خانمها جداگانه به شادی می‌پردازند و خانواده داماد از مهمانها با شیرینی و میوه پذیرایی می‌کنند و سپس یکی از بزرگان فامیل لباس داماد را بر تن داماد می‌کند و داماد را سوار بر اسب می‌کنند و سپس از همه مهمانها پذیرایی می‌کنند و پس از پذیرایی داماد به همراه عده ای از خانمها فامیل به دنبال عروس می‌روند و با دست به دست دادن عروس و داماد و با آرزوی خوشبختی برای آنها آنها را برای زندگی مشترک همراهی می‌کنند. این آیین از عصر آغاز می‌شده و تا پاسی از شب ادامه داشته. روزهای پس از آن هم به شادی و پایکوبی و مراسم پا تختی و غیره سر می‌شود.

 سوگواری 
سوگواری در صبحها و بعد از ظهر، بیشتر در حسینیه روستا انجام می‌شود. پس از پذیرایی دوباره بعد از ظهر مراسم صبح بر قرار است این مراسم تا سه روز ادامه دارد. پس از برگزاری پرسه شب سوم صاحبان عذا به سر قبر می‌روند و چراغ روشن به سر قبر می‌برند مراسم شب هفت انجام می‌شود بیشتر وقتها خرجی می‌دهند یا چیزی را برای مرده وقف می‌کنند پس از آیین هفتم هر پنج شنبه مراسم الرحمن یا عذاداری انجام می‌شود تا چهل روز بگذرد و دوباره برای مرده ختم می‌دهند.

 عزاداری محرم 
مراسم دهه اول محرم برای اهالی از اهمیت ویژه برخوردار است اهالی شبها برای انجام مراسم در حسینیه جمع شده و پس از صرف شام که عمدتاً توسط یکی از اهالی تقبل می‌شود مراسم روضه خوانی و پس از آن سینه زنی برگزار می‌شود.

از دیگر مراسم محرم می‌توان به حرکت دسته‌ها از حسینیه به سمت امامزاده روستا و بعکس در روزهای عاشورا و تاسوعا، مراسم سینه دوره، تعزیه خوانی و غیره برگزار می‌شود.

 نگارخانه 
بندانگشتی|کوچه ای در روستای دستجرد
بندانگشتی|ورودی روستای دستجرد
بندانگشتی|مسجد جامع دستجرد
بندانگشتی|مسجد جامع دستجرد

 جستارهای وابسته 
 فهرست شهرهای ایران

 منابع 

رده:بازبینی گمر شهرهای ایران

رده:روستاهای شهرستان شاهرود