طاعون ژوستینین

طاعون ژوستینین (۵۴۱–۵۴۲ پس از میلاد) یک همه‌گیری جهانی بود که امپراتوری بیزانس و به ویژه پایتخت آن قسطنطنیه و همچنین شاهنشاهی ساسانی و بندرهای سراسر حاشیهٔ دریای مدیترانه را درگیر خود کرد. این طاعون یکی از کشنده‌ترین طاعون‌های تاریخ بود که در حدود دو قرن بروز خود بیش از ۵۰ میلیون نفر ( ۲۶ درصد جمعیت جهان در زمان آغاز آن) را طعمهٔ مرگ کرد.Rosen, William (2007), Justinian's Flea: Plague, Empire, and the Birth of Europe. Viking Adult; pg 3; . تأثیرات اجتماعی و فرهنگی این طاعون با مرگ سیاه (که ششصد سال بعد اروپا را دستخوش خود کرد) مقایسه می‌شود. نام این طاعون از ژوستینین یکم، امپراتور بیزانس (۵۲۷–۵۶۵ میلادی) گرفته شده و بنا به گزارش پروکوپیوس، تاریخ‌نگار دربار او، خود ژوستینین به این بیماری مبتلا شد و در سال ۵۴۲ بهبود یافت، در حالیکه در اوج همه‌گیری حدود یک‌پنجم از جمعیت پایتخت امپراتوری، قسطنطنیه، از پای درآمد. این عفونت در سال ۵۴۱ به مصر تحت سلطه روم رسید و تا سال ۵۴۴ در سراسر دریای مدیترانه گسترش یافت و تا سال ۵۴۹ در اروپای شمالی و شبه‌جزیرهٔ عربستان پایدار ماند. تا سال ۵۴۳، طاعون به تمامی نقاط امپراتوری ژوستینین راه یافته بود. 

در سال ۲۰۱۳، محققان نشان دادند که دلیل طاعون ژوستینین همان باکتری یرسینیا پستیس بود که باعث طاعون سیاه شد. سویه‌های این باکتری که رابطهٔ نزدیکی با باکتری طاعون ژوستینین دارند در تین شان، رشته‌کوهی در مرز قرقیزستان، قزاقستان و چین یافت شده‌است که این احتمال را که این طاعون از این منطقه نشئت گرفته‌است تقویت می‌کند. برخی معتقدند که این طاعون به عنوان نخستین اپیزود از نخستین همه‌گیری بزرگ طاعون، تأثیرات عمیق اقتصادی، اجتماعی و سیاسی در سراسر اروپا و خاور نزدیک و نیز پیامدهای فرهنگی و مذهبی و سیاسی بر جامعهٔ روم شرقی و امپراتوری ساسانی داشت.

شیوع این طاعون همزمان بود با جنگ لازی بین روم شرقی و شاهنشاهی ساسانی و باعث شد که سپاهیان خسرو انوشیروان پیشروی خود را متوقف کنند و به خاک ایرانشهر عقب‌نشینی کنند. ژوستینین از این اتفاق بهره برد و به ایرانشهر حمله کرد، ولی این اردوکشی در نهایت شکست خورد.

دگرگونی آب‌وهوایی در سده ششم میلادی و پیدایش عصر یخ‌بندان کوچک، موجب بهینه شدن چرخه زادوولد موش‌ها و پیدایش و گسترش پاندمیک طاعون خیارکی شد که در تاریخ از آن به نام طاعون یوستینیانوس (۴۵۱ – ۵۴۴ میلادی) یاد شده‌است. این نخستین شیوع پاندمیک بیماری طاعون است که در تاریخ نگاشته شده‌است. طاعون یوستینیانوس هر ۹ تا ۱۲ سال بروز می‌کرد و تا فروپاشی امویان به درازا کشید. پیشرفت پرشتاب سپاه ساسانی در نخستین دهه‌های سده هفتم میلادی می‌تواند ناشی از پیامدهای این بیماری در آناتولی و سوریه باشد. در برابر آن همه‌گیری این بیماری در آذربایجان، می‌تواند عامل کوتاهی و فروپاشی ساسانیان از پشتیبانی این استان کلیدی در هنگام یورش غافلگیرانه هراکلیوس باشد. گمان می‌رود موجی قدرتمند از این اپیدمی به همراه سربازان ایرانی به قلمرو ساسانیان وارد شد. تئوفانس از دچار شدن خسرو پرویز به اسهال در هنگام دستگیری به دست شورشیان گزارش می‌دهد و طبری نیز اسهال شدید شهروراز را بیان می‌کند که از مهم‌ترین نشانه‌های این بیماری است. دست‌کم از دو اپیدمی مشخص بیماری طاعون در زمان جانشینان خسرو پرویز آگاه هستیم. نخستین آنها طاعون شیرویه است که نام خود را از قباد دوم گرفته‌است. این طاعون در ۶۲۷ – ۶۲۸ میلادی در تیسفون رخ داد و شیرویه به گمانی در اثر این بیماری در ۶۲۹ میلادی درگذشت. سیوطی نیز از واگیر طاعون یزدگردی، در بین سال‌های ۶۳۴ – ۶۴۲ میلادی گزارش می‌دهد، یعنی زمانی که مهم‌ترین نبردهای دولت ساسانی با سپاه اعراب در قادسیه (۶۳۶ میلادی)، جلولا (۶۳۷ میلادی) و نهاوند (۶۴۲ میلادی) رخ داد.

 تاریخچه  
[ویرایش]

پروکوپیوس، تاریخ‌نگار بیزانسی، نخستین بار این اپیدمی را در سال ۵۴۱ از بندر پلوزیوم، در نزدیکی سوئز در مصر، گزارش کرد. دو گزارش دست‌اول دیگر از ویرانی‌های طاعون توسط یوحنای افسسی، تاریخ‌نگار کلیسای سریانی، و اوآگریوس اسکولاستیکوس ارائه شدند که خود در کودکی در انطاکیه بود و بعدها به تاریخ‌نگار کلیسا تبدیل شد. اوآگریوس به غده‌های طاعونی (بوبو) مرتبط با این بیماری دچار شد اما جان سالم به در برد. طی چهار بار بازگشت این بیماری در طول زندگی‌اش، او همسر، یک دختر و فرزندش، سایر فرزندان، بیشتر خدمتکاران و نیز افرادی از املاک روستایی خود را از دست داد.

بر پایهٔ منابع هم‌عصر، گمان می‌رود که همه‌گیری در قسطنطنیه توسط موش‌های آلوده‌ای که با کشتی‌های حمل غلات از مصر به این شهر می‌رسیدند، منتقل شده باشد. رومیان بیزانس مقدار قابل توجهی غله از مصر وارد می‌کردند؛ جایی که موش‌ها و کک‌های به‌طور بالقوه آلوده به یرسینیا پستیس، یک مسئلهٔ قابل توجه در کنترل آفات به شمار می‌رفتند.

پروکوپیوس، در قطعه‌ای که از توکودیدس الگوبرداری کرده، ثبت کرده که در اوج همه‌گیری، طاعون روزانه ۱۰٬۰۰۰ نفر را در قسطنطنیه می‌کشت، اما صحت این رقم محل تردید است و شمار واقعی احتمالاً هرگز دانسته نخواهد شد. او خاطرنشان کرد که از آنجا که جایی برای دفن مردگان نبود، اجساد در فضای باز روی هم انباشته می‌شدند، آیین‌های تدفین اغلب بی‌اجرا می‌ماند و تمام شهر بوی تعفن مردگان می‌داد. با توجه به چنین شرایطی، بسیار محتمل است که افزایش ناگهانی نرخ مرگ‌ومیر چندان دقیق ثبت نشده باشد؛ از این رو، مجموع تلفات بر پایهٔ تخمین است.

پروکوپیوس در «تاریخ سری» خود، ویرانیِ حاصل از طاعون در نواحی روستایی را ثبت کرده و واکنش بی‌رحمانهٔ ژوستینینِ تحت فشار را چنین گزارش می‌دهد:هنگامی که بیماریِ واگیردار سراسر جهان شناخته‌شده و به‌ویژه امپراتوری روم را درنوردید و بیشتر جامعهٔ کشاورزان را از میان برداشت و ناگزیر ردِّ ویرانی از خود برجای گذاشت، ژوستینین هیچ رحمی به زمینداران ورشکسته نشان نداد. حتی در آن هنگام نیز از مطالبهٔ مالیات سالانه خودداری نکرد؛ نه تنها به میزانی که برای هر فرد تعیین کرده بود، بلکه همچنین به میزانی که همسایگان متوفیِ او ملزم به پرداخت آن بودند.در پی شیوع طاعون در نواحی روستایی، کشاورزان قادر به رسیدگی به محصولات نبودند و قیمت غله در قسطنطنیه افزایش یافت. ژوستینین مبالغ هنگفتی را صرف جنگ‌ها علیه وندال‌ها در منطقهٔ کارتاژ و علیه پادشاهی استروگوت‌ها در ایتالیا کرده بود. او سرمایه‌گذاری سنگینی نیز در ساخت کلیساهای بزرگ، همچون آیا صوفیه، انجام داده بود. در حالی که امپراتوری تلاش می‌کرد این پروژه‌ها را تأمین مالی کند، طاعون به دلیل شمار عظیم مرگ‌ومیرها و اختلال در کشاورزی و تجارت، موجب کاهش درآمدهای مالیاتی شد. ژوستینین به سرعت قوانین جدیدی را به تصویب رساند تا با انبوه دعاوی ارث که در پی مرگ قربانیان بدون وصیتنامه مطرح می‌شد، کارآمدتر برخورد کند و درآمد خود را بیافزاید.

تأثیرات بلندمدت طاعون بر تاریخ اروپا و مسیحیت بسیار عظیم بود. با گسترش بیماری به شهرهای بندری پیرامون مدیترانه، گوت‌هاِ در حال مبارزه نیرویی تازه یافتند و مناقشهٔ آنان با قسطنطنیه وارد مرحلهٔ جدیدی شد. طاعون، امپراتوری بیزانس را در نقطه‌ای بحرانی تضعیف کرد؛ زمانی که سپاهیان ژوستینین تقریباً تمامی ایتالیا و کرانهٔ غربی مدیترانه را بازپس گرفته بودند. این فتوحاتِ در حال گسترش می‌توانست هستهٔ امپراتوری روم غربی را با امپراتوری روم شرقی متحد کند. اگرچه این فتح در سال ۵۵۴ رخ داد، اما اتحاد دیری نپایید. در سال ۵۶۸، لمباردها به شمال ایتالیا تاختند، سپاه کوچک بیزانسیِ برجای‌مانده را شکست دادند و پادشاهی لمباردها را بنیاد نهادند.

مشخص است که سرزمین گل به شدت از طاعون آسیب دید و قربانیان طاعون در یک گورستان کهن آنگلوساکسون در تپهٔ اِدیکس نزدیک کمبریج نشان می‌دهد که این بیماری به بریتانیا نیز رسیده بود.

شواهد باستان‌شناختی از سنگ‌نبشته‌های یونانی‌زبان در فلسطین و عربستانِ بیزانس، تاریخ‌گذاری سنتیِ نخستین همه‌گیری به سال ۵۴۱ میلادی را تأیید می‌کند. نانسی بنوویتس، پژوهشگر، همچنین از افزایش چشمگیر شمار سنگ‌قبرهای مسیحی در دههٔ ۵۴۰ میلادی، به ویژه در پیرامون غزه و نگب، یاد می‌کند که او آن را به عنوان پاسخی یادبودی به تأثیر طاعون تفسیر می‌کند. به تازگی، یک گور دسته‌جمعی از قربانیان این همه‌گیری در جرش، اردن، یافت شده است. همچنین احتمال می‌رود که این طاعون تا نواحی جنوبی شبه‌جزیرهٔ عربستان و در کتیبه‌های سبایی از پادشاهی حِمیری مستند شده باشد.

پروکوپیوس گفت که مبتلایان به طاعون دچار هذیان‌گویی، کابوس، تب، ورم در ناحیهٔ کشالهٔ ران، زیر بغل و پشت گوش‌ها و نیز اغما یا مرگ می‌شدند. درمان‌ها شامل حمام سرد، گرد‌های «متبرک» به دست مقدسین، تعویذها یا حلقه‌های جادویی و داروهای گوناگون، به ویژه آلکالوئیدها بود. هنگامی که این درمان‌ها ناکارآمد می‌شدند، مردم به بیمارستان‌ها پناه می‌بردند یا می‌کوشیدند خود را قرنطینه کنند.

 تلفات 
این دنیاگیری به کشته شدن روزانه ۱۰٬۰۰۰ نفر (طبق گفته پرووسیوس تاریخ‌نگار بیزانس) در اوج خود و شاید ۴۰٪ از ساکنان شهر شد. طاعون تا کشتن حدود یک چهارم تا نیمی از جمعیت انسانی در سراسر جهان شناخته شده پیش رفت.Quotes from book "Plague and the End of Antiquity"  Lester K. Little, ed. , Plague and the End of Antiquity: The Pandemic of 541–750, Cambridge, 2006.  این امر باعث شد تا جمعیت اروپا بین سال‌های ۵۰ تا ۵۰۰ میلادی در حدود ۵۰ درصد کاهش یابد.

 جستارهای وابسته 
 طاعون شیرویه
 طاعون عمواس
 طاعون آتن
 طاعون آنتونین
 مرگ سیاه
 دنیاگیری ۱۹۱۸ آنفلوانزا

 منابع 



رده:۵۴۱ (میلادی)
رده:۵۴۲ (میلادی)
رده:پزشکی روم باستان
رده:ژوستینین یکم
رده:شاهنشاهی ساسانی
رده:فاجعه‌های بهداشتی قرون وسطی
رده:فاجعه‌های بهداشتی در آسیا
رده:فجایع سلامتی در آفریقا
رده:فجایع سلامتی در اروپا