دموکراسی آتنی

دموکراسی آتنی (به یونانی باستان: dēmokratía، δημοκρατία) نخستین شکل شناخته‌شدهٔ دموکراسی در جهان بود که در دولت‌شهر آتن در حدود سال ۵۰۸ پیش از میلاد، در پی اصلاحات کلئیستنس، شکل گرفت و برای تقریباً دو قرن دوام آورد. این سیستم، یک دموکراسی مستقیم بود که در آن شهروندان واجد شرایط به طور مستقیم در امور قانون‌گذاری و اجرایی مشارکت داشتند، نه از طریق نمایندگان منتخب.

این نظام سیاسی با نوآوری‌های رادیکالی مانند انتخاب مقامات از طریق قرعه‌کشی و مشارکت توده‌ها در تصمیم‌گیری‌های کلیدی، الهام‌بخش بسیاری از متفکران سیاسی در طول تاریخ بوده است. با این حال، دموکراسی آتنی یک سیستم عمیقاً انحصاری نیز بود؛ این «حاکمیت مردم»، در عمل حاکمیت اقلیتی کوچک بود. اکثریت قاطع ساکنان آتن—زنان، بردگان و بیگانگان مقیم (متیک)—به طور کامل از هرگونه حق شهروندی و مشارکت سیاسی محروم بودند.

 واژه‌شناسی و ریشه‌ها 
واژه دموکراسی از ترکیب دو کلمه یونانی demos (δῆμος) به معنای «مردم» و kratos (κράτος) به معنای «قدرت» یا «حاکمیت» ساخته شده است. بنابراین، دموکراسی به معنای «حاکمیت مردم» است.

شکل‌گیری این نظام، ریشه در اصلاحات اجتماعی و سیاسی پیشین داشت. اصلاحات سولون در اوایل قرن ششم پیش از میلاد با کاهش قدرت اشرافیت زمین‌دار و ایجاد نهادهای اولیه، زمینه را برای مشارکت بیشتر شهروندان فراهم کرد. اما نقطه عطف اصلی، اصلاحات کلئیستنس در سال‌های ۵۰۸/۵۰۷ پیش از میلاد بود. او با بازآرایی ساختار قبیله‌ای آتن و ایجاد «شورای پانصد نفره»، پایه‌های دموکراسی مستقیم را بنا نهاد.

 نهادهای کلیدی دموکراسی 
قدرت در دموکراسی آتنی میان چندین نهاد اصلی تقسیم شده بود تا از تمرکز آن در دست یک فرد یا گروه جلوگیری شود.

 مجمع همگانی (Ekklesia) 
اککلسیا قلب تپنده دموکراسی آتن و نهاد اصلی حاکمیت بود. تمام شهروندان مرد بالای ۱۸ سال حق داشتند در جلسات مجمع که حدود ۴۰ بار در سال بر روی تپهٔ پنیکس برگزار می‌شد، شرکت کنند. این مجمع دربارهٔ مهم‌ترین مسائل، از جمله اعلان جنگ و صلح، وضع قوانین، انتخاب مقامات نظامی و تصمیم‌گیری‌های مالی، رأی‌گیری می‌کرد. هر شهروند حق داشت در مجمع سخنرانی کند (isēgoría) که این اصل یکی از پایه‌های برابری سیاسی بود.

 شورای پانصد نفره (Boule) 
از آنجا که اداره روزمره امور توسط کل شهروندان ممکن نبود، بوله به عنوان کمیته اجرایی مجمع عمل می‌کرد. این شورا شامل ۵۰۰ شهروند مرد بالای ۳۰ سال بود که برای یک دوره یک‌ساله و از طریق قرعه‌کشی از میان ۱۰ قبیله آتن انتخاب می‌شدند. وظیفه اصلی بوله، تعیین دستور کار برای مجمع همگانی، نظارت بر امور مالی دولت و اجرای تصمیمات مجمع بود. انتخاب از طریق قرعه تضمین می‌کرد که شهروندان عادی نیز فرصت مشارکت در اداره امور را داشته باشند و از شکل‌گیری یک طبقه سیاسی حرفه‌ای جلوگیری شود.

 دادگاه‌های مردمی (Dikasteria) 
نظام قضایی نیز در دستان شهروندان بود. دادگاه‌ها از هیئت منصفه‌های بسیار بزرگی تشکیل می‌شدند که اعضای آن (dikastai) از میان شهروندان داوطلب و از طریق قرعه‌کشی انتخاب می‌شدند. تعداد اعضای هیئت منصفه معمولاً بین ۲۰۱ تا ۵۰۱ نفر و گاهی بیشتر بود. این تعداد زیاد، احتمال رشوه‌گیری یا اعمال نفوذ بر هیئت منصفه را کاهش می‌داد. این دادگاه‌ها نه تنها به پرونده‌های خصوصی و جنایی رسیدگی می‌کردند، بلکه قدرت نظارت بر قوانین و عملکرد مقامات را نیز داشتند.

 مقامات و استراتیگوس‌ها 
بیشتر مقامات دولتی (حدود ۶۰۰ نفر) نیز از طریق قرعه‌کشی برای دوره‌های یک‌ساله انتخاب می‌شدند. با این حال، یک استثنای بسیار مهم وجود داشت: ۱۰ استراتیگوس (Strategos) یا ژنرال نظامی، تنها مقاماتی بودند که از طریق انتخاب مستقیم در مجمع برگزیده می‌شدند. آتنی‌ها دریافته بودند که برای فرماندهی نظامی، به تخصص و تجربه نیاز است و نمی‌توان آن را به شانس قرعه واگذار کرد. چهره‌های سرشناسی مانند پریکلس بارها به این مقام انتخاب شدند.

 اصول بنیادین و شهروندی 

 دموکراسی مستقیم و قرعه‌کشی 
برخلاف دموکراسی‌های مدرن که نمایندگانی را برای تصمیم‌گیری انتخاب می‌کنند، در آتن شهروندان خودشان قانون‌گذار بودند. قلب این سیستم، استفاده گسترده از قرعه‌کشی (Sortition) بود. آتنی‌ها معتقد بودند که قرعه‌کشی دموکراتیک‌تر از انتخابات است، زیرا انتخابات به افراد ثروتمند، مشهور و دارای مهارت سخنوری برتری می‌دهد، در حالی که قرعه به هر شهروندی شانس برابری برای خدمت می‌دهد.

 شهروندی: مشارکت و انحصار 
برای یک آتنی، شهروندی فقط مجموعه‌ای از حقوق نبود، بلکه یک وظیفه فعال بود. با این حال، این دایرهٔ مشارکت به شدت محدود و انحصاری بود. برای واجد شرایط بودن به عنوان یک شهروند، یک فرد باید:
 مرد آزاد باشد.
 حداقل ۱۸ سال سن داشته باشد.
 والدین او هر دو شهروند آتن بوده باشند (بر اساس قانون پریکلس در ۴۵۱ پیش از میلاد).

این بدان معناست که اکثریت قاطع ساکنان آتن از دایره دموکراسی بیرون گذاشته شده بودند:
 **زنان:** هیچ‌گونه حق سیاسی نداشتند و در حوزه خصوصی محصور بودند.
 **بردگان:** که بخش بزرگی از نیروی کار آتن را تشکیل می‌دادند و اقتصاد شهر بر دوش آن‌ها بود، به عنوان دارایی در نظر گرفته می‌شدند و هیچ حقی نداشتند.
 **بیگانگان مقیم (متیک‌ها):** بسیاری از بازرگانان، صنعتگران و هنرمندان آتن متیک بودند. با وجود آنکه آن‌ها در اقتصاد و زندگی فرهنگی شهر مشارکت داشتند، از حقوق شهروندی محروم بودند.

تخمین زده می‌شود که از جمعیت حدوداً ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار نفری آتن در قرن پنجم پیش از میلاد، تنها ۳۰ تا ۵۰ هزار نفر شهروند واجد شرایط بودند.

 فراز و فرود 
اوج شکوه دموکراسی آتنی در دوران رهبری پریکلس (حدود ۴۶۱ تا ۴۲۹ پیش از میلاد) بود که به «عصر طلایی آتن» شهرت دارد. با این حال، جنگ پلوپونز (۴۳۱–۴۰۴ پیش از میلاد) با اسپارت، فشار عظیمی بر این سیستم وارد کرد و منجر به دو کودتای الیگارشی کوتاه‌مدت در سال‌های ۴۱۱ و ۴۰۴ پیش از میلاد شد. دموکراسی هر بار به سرعت احیا شد، اما شکست در جنگ، آتن را تضعیف کرد.
سرانجام، با ظهور قدرت مقدونیه، دموکراسی آتنی رو به افول گذاشت. پس از شکست در برابر فیلیپ دوم مقدونی و سپس پسرش اسکندر مقدونی، استقلال آتن محدود شد. در سال ۳۲۲ پیش از میلاد، پس از شکست در جنگ لامیا، آنتیپاتر، نایب‌السلطنه مقدونی، دموکراسی را به طور کامل برچید.

 نقدها 

 نقدهای باستانی 
دموکراسی آتنی از همان ابتدا منتقدان سرسختی داشت. افلاطون آن را به عنوان «حاکمیت عوام نادان» تحقیر می‌کرد که به راحتی فریب سخنوران عوام‌فریب (دموگوگ‌ها) را می‌خورند. او اعدام استادش، سقراط، توسط یک دادگاه دموکراتیک را گواهی بر این مدعا می‌دانست. شاگرد او، ارسطو، نیز با آنکه نگاه معتدل‌تری داشت، دموکراسی را یکی از اشکال انحرافی حکومت می‌دانست که می‌تواند به هرج و مرج منجر شود.

 نقدهای مدرن 
نقدهای مدرن عمدتاً بر جنبه‌های انحصاری و غیراخلاقی این سیستم تمرکز دارند:
 **طرد زنان:** محرومیت کامل نیمی از جمعیت از هرگونه نقش سیاسی، با هر معیار مدرنی از دموکراسی در تضاد است.
 **وابستگی به برده‌داری:** منتقدان استدلال می‌کنند که «اوقات فراغت» لازم برای شهروندان جهت مشارکت در امور سیاسی، تنها به لطف وجود یک اقتصاد مبتنی بر کار بردگان ممکن بود. این تناقض، یک لکه تاریک بر پیشانی این تجربه سیاسی است.

با وجود تمام این انتقادات، دموکراسی آتنی به عنوان اولین تلاش جدی و نظام‌مند برای سپردن قدرت به توده‌های مردم، میراثی بی‌بدیل در تاریخ اندیشه سیاسی جهان باقی گذاشته است.

 جستارهای وابسته 
 تاریخ آتن
 کلئیستنس
 پریکلس

 دموکراسی مستقیم

 منابع 

رده:دموکراسی آتنی
رده:بنیان‌گذاری‌ها در سده ۶ (پیش از میلاد) در یونان
رده:انحلال‌های سده ۱ (پیش از میلاد) در یونان
رده:جامعه یونان باستان
رده:سامانه‌های سیاسی
رده:قوانین یونان باستان
رده:دموکراسی مستقیم
رده:دموکراسی بر پایه مکان