کامش شناسی

کامش‌شناسی، سکس‌‌تراپی یا سکسولوژی (به انگلیسی Sexology) یک شاخهٔ میان رشته‌ای از روان‌شناسی و دانش پزشکی است. در تعریف این رشته آمده است که موضوع علم کامش‌شناسی مطالعه و پژوهش دربارهٔ جنبه‌های مختلف جنسیت در انسان مانند رفتار جنسی، علاقهٔ جنسی و کارکرد جنسی انسان در جامعه است.
بندانگشتی|کامش‌شناسی

 پیش زمینه 
مطالعهٔ جنسیت انسان به دوران باستان بر می‌گردد، اما کامش‌شناسی به عنوان یک علم دانشگاهی به قرن نوزدهم بر می‌گردد. در سال ۱۸۸۶ ریچارد فون کرافت - ابینگ، کتاب مشهور اختلالات روانی جنسی (Psychopathia Sexualis) را منتشر کرد، این کتاب که سال‌ها به عنوان منبع علمی در دانشگاه‌ها تدریس می‌شد به بررسی انحرافات جنسی می‌پرداخت زمینه‌ها را برای شکل‌گیری کامش‌شناسی فراهم کرد.

هولاک الیس در بین سال‌های ۱۸۹۷ تا ۱۹۲۸ مجموعه کتاب‌های مرجعی را با عنوان مطالعاتی در روان‌شناسی جنسی به قلم خود نوشت. الیس به بررسی جنبه‌های مختلف جنسیت، از جمله رفتار جنسی طبیعی و غیرطبیعی در انسان پرداخت و دیدگاه‌های مترقیانه‌ای را در زمینه جنسیت مطرح کرد.

با ظهور زیگموند فروید و روانکاوی او، اهمیت جنسیت در رشد و تحول انسان و شکل‌گیری مشکلات روانی، ده‌چندان شد. او با ارایهٔ نظریهٔ رشد روانی- جنسی خود کنجکاوی‌های پژوهندگان را به سوی بررسی نقش جنسیت برانگیخت.

 دوگانهٔ جنس و جنسیت 
جستاری بسیار پرتنش و بحث‌برانگیز در کامش‌شناسی دوگانهٔ فرضی جنس و جنسیت است. این دو مفهوم گاهی از هم جدا شده و به شکلی متفاوت و گاهی به هم چسبانده می‌شوند و یکی در نظر گرفته می‌شوند.

 جنس 
جنس (به انگلیسی Sex) به ویژگی‌های زیست‌شناختی انسان اشاره دارد. افراد در گسترهٔ جنس به چهار گروه تقسیم می‌شوند.
 نر (Male): این افراد دارای اندام جنسی مردانه و کروموزوم‌های XY هستند.
 ماده (Female): این افراد دارای اندام جنسی زنانه و کروموزوم‌های XX هستند.
 میان‌جنس (Intersex): این افراد دارای هر دو اندام جنسی زنانه و مردانه هم‌زمان هستند.
 افراد بدون اندام جنسی (Genital Agenesis): این افراد فاقد اندام جنسی هستند.

 جنسیت 
جنسیت (به انگلیسی Gender) یا سَس به جنبهٔ روانشناختی انسان اشاره دارد. افراد در گسترهٔ جسیت به دو گروه تقسیم می‌شوند.
 سیس‌جندر (به انگلیسی Cisgender) یا همسوجنسیتی به افرادی گفته می‌شود که جنسیت روانشناختی آنها با جنس زیست‌شناختی آنها در هماهنگی است.
 ترنس‌جندر (به انگلیسی Transgender) یا تراجنسیتی به افرادی می‌گویند که جنسیت روانشناختی آنها با جنس زیست‌شناختی آنها در ناهماهنگی است.

 تفاوت‌های فیزیولوژیک بین دو جنس 
در انسان، تفاوت‌های زیستی وابسته به جنس گسترهٔ وسیعی از کارکردهای بدن را دربر می‌گیرد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که زنان و مردان در چند حوزهٔ مهم با یکدیگر تفاوت‌های فیزیولوژیک دارند، از جمله تفاوت‌های قلبی–عروقی و فیزیولوژیک هورمونی ساختار ماهیچه‌ای و چربی و سیستم تنفسی.

 هویت جنسی و گرایش جنسی 
از دیگر مفهوم‌هایی که غالباً با یکدیگر اشتباه گرفته می‌شوند، هویت جنسی و گرایش جنسی است.

 هویت جنسی 
هویت جنسی (به انگلیسی: Sexual identity) به مجموعهٔ برچسب‌ها و تعاریفی گفته می‌شود که فرد برای معرفی خود از نظر جنسیت و جایگاهش در طیف‌های جنسیتی به کار می‌برد. هویت جنسی بیانگر آن است که فرد چگونه خود را در سطح اجتماعی و روانشناختی طبقه‌بندی می‌کند.

 گرایش جنسی 
گرایش جنسی (به انگلیسی: Sexual orientation) به الگوهای پایدار برانگیختگی جنسی و کشش عاطفی یا جنسی نسبت به دیگران اشاره دارد. گرایش جنسی تعیین می‌کند که فرد معمولاً به چه جنس یا چه گروهی از افراد جذب می‌شود و کشش جنسی دارد.

گونه‌های اصلی گرایش جنسی عبارت‌اند از:
 دگرجنسگرایی (heterosexual)؛ جذب به جنس متفاوت
 همجنسگرایی (homosexual)؛ جذب به هم‌جنس
 دوجنسگرایی (bisexual)؛ جذب به هر دو جنس

حالتی دیگر با نام بی‌جنس‌گرایی (asexuality) نیز مطرح است که در آن فرد به‌طور معمول کشش جنسی به هیچ‌یک از جنس‌ها ندارد یا ترجیح می‌دهد درگیر فعالیت جنسی نشود.

 روش‌های آمیزش 
 شمار شریک‌ها 
در متون مربوط به رفتار جنسی، تعداد شریک‌های جنسی در یک تعامل می‌تواند مبنایی برای دسته‌بندی باشد، از جمله:
 تک‌نفره
 دو نفره
 سه‌نفره
 چندنفره

 روش‌های آمیزش بر پایهٔ وجود یا عدم وجود دخول 
یک تقسیم‌بندی رایج در مطالعهٔ رفتار جنسی بر اساس این است که آیا آمیزش شامل دخول می‌شود یا نه.

 آمیزش همراه با دخول 
آمیزش همراه با دخول (به انگلیسی: Intercourse) به هر نوع فعالیت جنسی همراه با دخول گفته می‌شود. در این روش، دخول معمولاً میان آلت تناسلی مرد و واژن زن انجام می‌شود.

 آمیزش بدون دخول 
آمیزش بدون دخول (به انگلیسی: Outercourse) به فعالیت‌های جنسی گفته می‌شود که بدون دخول انجام می‌شوند. در این نوع رفتار جنسی، تحریک و تعامل جنسی بدون ورود آلت تناسلی به واژن یا مقعد صورت می‌گیرد.

 مراجعه به متخصص کامش‌شناسی 
مراجعه به یک متخصص سکسولوژی یا سکس‌تراپیست می‌تواند در بسیاری از موقعیت‌ها مفید باشد. دریافت کمک تخصصی در موارد زیر معمولاً به بهبود چشمگیر کیفیت زندگی جنسی و سلامت روان فرد کمک می‌کند:
 کاهش یا نبود میل جنسی
 مشکل در برانگیختگی جنسی یا رسیدن به ارگاسم
 زودانزالی یا انزال دیررس
 درد هنگام رابطهٔ جنسی، از جمله واژینیسموس یا دیسپارونیا
 اضطراب مربوط به عملکرد جنسی
 پرسش‌ها یا نگرانی‌ها در مورد هویت جنسی یا گرایش جنسی
 دشواری در ارتباط با شریک جنسی دربارهٔ مسائل جنسی
 رفتارهای جنسی اجباری یا وابستگی به پورنوگرافی
 نیاز به بهبود کیفیت رابطهٔ جنسی یا افزایش صمیمیت

 کاربرد فناوری در فعالیت جنسی 
با پیشرفت فناوری، استفاده از ابزارها و وسایل دیجیتال در زمینهٔ فعالیت جنسی گسترش یافته است. نمونه‌های رایج شامل:
 دستگاه‌ها و اسباب‌بازی‌های جنسی
 ابزارهای ارتباطی آنلاین برای تعامل جنسی
 پلتفرم‌های دیجیتال ویژهٔ روابط یا تعاملات جنسی
 ربات‌ها و فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی با کاربردهای جنسی

این ابزارها در دهه‌های اخیر به بخشی از بازار مصرفی مرتبط با سلامت جنسی و روابط بدل شده‌اند.

 آشفتگی‌های مربوط به رفتار جنسی 
 هوس 
هوس (به انگلیسی: kink) به رفتارها یا علایق جنسی‌ای گفته می‌شود که خارج از الگوهای رایج یا هنجارهای معمول قرار دارد. این رفتارها می‌توانند شامل نقش‌بازی، اعمال قدرت، ضربه‌زدن یا استفاده از مواد و ابزارهای خاص باشند. بسیاری از این علاقه‌ها رایج، غیرآسیب‌زا و در چارچوب رابطهٔ رضایتمندانه میان بزرگسالان، مشکلی برای فرد ایجاد نمی‌کنند.Rumson L. Kink in the Time of Sexology: An Interdisciplinary Approach to “Abnormal Sexuality” in Victorian Culture. در: Kink and Everyday Life. Emerald Publishing; ۲۰۲۱. ص ۶۷–۸۳.

 فتیش 
فتیش (به انگلیسی: fetishism) به موقعیتی گفته می‌شود که در آن فرد برای برانگیختگی یا رضایت جنسی به یک شیء، بخش خاصی از بدن یا یک وضعیت ویژه به‌طور پایدار وابستگی داشته باشد. این وابستگی ممکن است چنان پررنگ شود که فرد نتواند بدون حضور آن عنصر رابطهٔ جنسی رضایتمندانه داشته باشد.

فتیش می‌تواند بدون ایجاد اختلال، بخشی از تنوع رفتار جنسی باشد؛ با این حال، تنها زمانی یک اختلال تلقی می‌شود که برای فرد یا شریکش ایجاد ناراحتی یا اختلال در کارکرد زندگی کند.

 پارافیلیا 
پارافیلیا (به انگلیسی: paraphilia) که گاه انحراف جنسی نیز ترجمه شده، به الگوهای پایدار تخیلات، تمایلات یا رفتارهای جنسی گفته می‌شود که خارج از هنجارهای رایج هستند و ممکن است بر فرد یا دیگران تأثیر منفی بگذارند.

پارافیلیا زمانی به‌عنوان یک اختلال شناخته می‌شود که این تمایلات یا رفتارها:
 باعث ناراحتی شدید در فرد شوند، یا
 برای او یا دیگران خطر، آسیب یا اختلال ایجاد کنند. نمونهٔ آن تمایل به اعمال خشونت‌آمیز جنسی مانند آزارگری جنسی یا همان سادیسم در صورتی است که بدون رضایت طرف مقابل باشد.

 آسیب‌شناسی جنسی در طبقه‌بندی دی‌اس‌ام-۵ 
دی‌اس‌ام-۵ (DSM-5-TR) مجموعه‌ای از اختلالات مربوط به عملکرد جنسی، درد جنسی و ناسازگاری جنسیتی را در گروه‌های جداگانه طبقه‌بندی می‌کند. مهم‌ترین اختلالات جنسی در این نظام طبقه‌بندی شامل موارد زیر است:

اختلالات عملکرد جنسی (Sexual Dysfunctions)

انزال دیررس (به انگلیسی: Delayed Ejaculation) مشکل پایدار یا تکرارشونده در رسیدن به انزال در فعالیت جنسی.

اختلال نعوظ (به انگلیسی: Erectile Disorder) ناتوانی در ایجاد یا حفظ نعوظ کافی برای فعالیت جنسی.

اختلال ارگاسم زنان (به انگلیسی: Female Orgasmic Disorder) مشکل یا فقدان ارگاسم و کاهش چشمگیر شدت احساس ارگاسم در زنان.

اختلال علاقه/برانگیختگی جنسی زنان (به انگلیسی: Female Sexual Interest/Arousal Disorder) کاهش یا نبود میل جنسی یا برانگیختگی در زنان.

اختلال درد لگنی–دخول (به انگلیسی: Genito-Pelvic Pain/Penetration Disorder) مشکل در دخول، درد قابل توجه در هنگام فعالیت جنسی، یا ترس از درد.

اختلال میل جنسی کم‌فعال در مردان (به انگلیسی: Male Hypoactive Sexual Desire Disorder) کاهش یا نبود میل جنسی در مردان.

انزال زودرس (به انگلیسی: Premature Ejaculation) انزال با حداقل تحریک جنسی و زودتر از زمانی که فرد یا شریک جنسی انتظار دارد.

 بیماری‌های آمیزشی 
بیماری‌های مقاربتی یا منتقله از راه جنسی (STD / STI) گروهی از عفونت‌ها هستند که عمدتاً از طریق آمیزش جنسی منتقل می‌شوند. مهم‌ترین آن‌ها شامل موارد زیر است:

 کلامیدیا 
یکی از شایع‌ترین عفونت‌های باکتریایی منتقل‌شونده از راه جنسی است که معمولاً بدون علامت است و در صورت درمان‌نشدن می‌تواند باعث ناباروری شود.

 گانوریا 
عفونتی باکتریایی است که دستگاه تناسلی، راست‌روده و گلو را درگیر می‌کند و در صورت بی‌درمان ماندن می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.

 هرپس تناسلی 
عفونتی ویروسی ناشی از HSV-1 یا HSV-2 است که با زخم‌های دردناک تناسلی همراه است و دوره‌های عود دارد.

 ویروس کاهش ایمنی انسان یا اچ‌آی‌وی (HIV) 
ویروسی که به سیستم ایمنی آسیب می‌زند و در صورت عدم درمان، به ایدز (AIDS) منجر می‌شود.

 ویروس پاپیلوم انسانی یا اچ‌پی‌وی (HPV) 
شایع‌ترین عفونت ویروسی منتقلهٔ جنسی در جهان است و برخی از انواع آن با سرطان دهانهٔ رحم مرتبط‌اند.

 شپش ناحیهٔ تناسلی 
عفونت انگلی شایع در میان افرادی که بیش‌فعالی جنسی دارند که باعث خارش شدید در ناحیهٔ تناسلی می‌شود.

 سفلیس 
عفونتی باکتریایی چندمرحله‌ای که در صورت درمان‌نشدن می‌تواند قلب، مغز و سایر اندام‌ها را درگیر کند.

 تریکومونیاسیس 
عفونتی انگلی و از شایع‌ترین بیماری‌های قابل درمانِ منتقلهٔ جنسی که معمولاً با ترشحات و التهاب همراه است.

 انتقادات به کامش‌شناسی 
 پیش‌فرض‌های فرهنگی و پیش‌داوری‌ها 
برخی منتقدان بر این باورند که کامش‌شناسی تحت تأثیر هنجارها و ارزش‌های فرهنگی است و نمی‌تواند دیدگاهی کاملاً بی‌طرفانه در مورد مسائل جنسی ارائه کند. به‌عنوان نمونه، پژوهش‌هایی که در جوامع فردگرای غربی انجام می‌شوند ممکن است به‌راحتی قابل تعمیم به فرهنگ‌های جمع‌گرای شرقی نباشند.

 تمرکز بیش از حد بر رفتار جنسی 
کامش‌شناسی گاهی به این دلیل نقد می‌شود که بیش از اندازه بر رفتار جنسی تمرکز دارد و سایر ابعاد جنسیت، مانند هویت جنسی، گرایش جنسی و روابط عاطفی را نادیده می‌گیرد. این نوع تمرکز ممکن است به فروکاستن جنسیت به یک مسئلهٔ صرفاً زیست‌شناختی یا فیزیکی بینجامد.

 استفاده از روش‌های پژوهشی غیرعلمی 
برخی منتقدان اشاره می‌کنند که بخشی از پژوهش‌های این حوزه بر پایهٔ روش‌هایی انجام شده که از لحاظ علمی معتبر نیستند؛ مانند نمونه‌گیری‌های غیرتصادفی یا بهره‌گیری از پرسشنامه‌هایی که امکان سوگیری در پاسخ‌ها را افزایش می‌دهند. چنین محدودیت‌هایی می‌تواند اعتبار نتایج پژوهش را کاهش دهد.

 مسائل اخلاقی در پژوهش 
تحقیق در حوزهٔ موضوعات جنسی با چالش‌های اخلاقی جدی همراه است؛ از جمله حفظ حریم خصوصی شرکت‌کنندگان، جلوگیری از آسیب روانی یا اجتماعی، و کسب رضایت آگاهانه. برخی پژوهش‌ها مورد انتقاد قرار گرفته‌اند که به این اصول توجه کافی نشان نداده‌اند.

 تأثیر صنعت هرزه‌نگاری و رسانه‌ها 
گروهی از صاحب‌نظران معتقدند که کامش‌شناسی تحت تأثیر صنعت هرزه‌نگاری و بازنمایی‌های رسانه‌ای قرار دارد و گاه تصویری غیرواقعی، اغراق‌آمیز یا ایده‌آل‌سازی‌شده از فعالیت جنسی ارائه می‌دهد. این امر می‌تواند به شکل‌گیری انتظارات غیرواقع‌بینانه و بروز نارضایتی‌های جنسی در روابط انسانی منجر شود.

 جستارهای وابسته 
 زیگموند فروید
 سکس‌شناسی

 منابع