اشرف‌السلطنه

عزت ملک خانم اشرف‌السلطنه (۱۸۶۳ در کرمانشاه - ۱۹۱۴ در مشهد) عکاس ایرانی دوران قاجار بود که از او به عنوان یکی از نخستین زنان عکاس و روزنامه‌نگار آن دوره یاد می‌شود. او همچنین مسئولیت پاکنویس خاطرات همسرش اعتمادالسلطنه را به عهده داشت و پس از فوت اعتمادالسلطنه این کتابچه را که توقیف شده بود از مظفرالدین شاه پس گرفت و تا پایان عمر از آن نگهداری کرد. این کتاب تحت عنوان روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه در ۱۹۶۶ میلادی منتشر شد و نسبت به زندگی در دربار و شخصیت ناصرالدین شاه در خلال سدۀ نوزدهم بینشی فراهم می‌کرد.

زندگی
عزت ملک خانمکیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141.شایویلیر،‌ استاسی جم، ۲۰۱۶. محدودیت‌های جنسیت و سکسوالیته در عکاسی قرن نوزدهم ایران: بدن‌های میل‌مند (انگلیسی)،‌ نیویورک: تایلور و فرانسیس؛ ISBN 978-1-315-51212-9؛ بازدید در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۹ میلادی. در سال ۱۸۶۳ در کرمانشاه به دنیا آمد.نامقی، خدیجه محمدی، و پرز گونزالز، کارمن، ۲۰۱۳. از عکاسی‌شوندگان تا عکاسی‌کنندگان: زنان در عکاسی از دورۀ‌قاجار تا دهۀ ۱۹۳۰ (انگلیسی)، در تاریخ عکاسی، شمارۀ ۳۷، صص ۷۳-۴۸؛ doi:10.1080/03087298.2012.718142. ISSN 0308-7298. پدرش امام‌قلی میرزا عمادالدوله حاکم غرب ایران و پسر محمدعلی دولتشاه بود. او نوۀ‌ بزرگ فتحعلی‌شاه قاجار دومین پادشاه سلسلۀ قاجار در ایران بود.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. او در سال ۱۸۷۱ به عنوان همسر دوم با محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه ازدواج کردکیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. و به همراه او به تهران رفت.نامقی، خدیجه محمدی، و پرز گونزالز، کارمن، ۲۰۱۳. از عکاسی‌شوندگان تا عکاسی‌کنندگان: زنان در عکاسی از دورۀ‌قاجار تا دهۀ ۱۹۳۰ (انگلیسی)، در تاریخ عکاسی، شمارۀ ۳۷، صص ۷۳-۴۸؛ doi:10.1080/03087298.2012.718142. ISSN 0308-7298. همسر او عضو عالی‌رتبۀ‌ دربار بود که به عنوان مترجم و کاتب خصوصی پادشاه ناصرالدین‌شاه قاجار خدمت می‌کرد. عزت ملک خانم پس از آن‌که همسرش در سال ۱۸۸۷ لقب اعتمادالسلطنه دریافت کرد،کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. به اشرف‌السلطنه ملقب شد.

اشرف‌السلطنه تحت آموزش معمول برای اعضای حرم‌سرای دربار قرار گرفت و آشپزی و خیاطی آموخت. او همچنین به مطالعۀ تاریخ و طب پرداخت، موضوعات معمولی زنانۀ شعر و موسیقی را رها کرد،‌ و به تخته‌نرد و شطرنج پرداخت. علاوه بر این از همسرش زبان فرانسوی و از برادرش سلطان محمد میرزا عکاسی آموخت.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. او هم با شاه و هم با همسر بانفوذ او یعنی انیس‌الدوله دوست بود.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141.نشاط،‌ گ، ۲۰۱۲. انیس‌الدوله،‌ در دانشنامۀ‌ایرانیکا، نوشته‌شده در ۳۰ دسامبر ۲۰۱۲ در نیویورک؛ آرشیوشده از روی نسخۀ اصلی دیجیتال. بازدید در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۹ میلادی. اشرف‌السلطنه زنی باعزت‌نفس و دارای اعتماد به نفس بود، و حتی گاه با اعضای خانوادۀ سلطنتی نیز به مخالفت برمی‌خاست.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. برادرزاده‌اش یمان‌الدوله او را زنی با ویژگی‌های مردانه توصیف کرده که نمایندۀ غیرمعمولی برای جنسیت خود بود.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. تبار او که روابطی را در درون حرم‌سرای دربار برایش ایجاد کرده‌بود، دسترسی به شایعات و فتنه‌های دربار و اطلاعاتی را برای او فراهم آورده‌بود که برای همسرش در درگیری‌های سیاسی حیاتی بود، و به‌واسطۀ آن قدرتی داشت که در دربار به دخالت بپردازد. اشرف‌السلطنه برای اعتمادالسلطنه در حکم محرم اسرار و یک استراتژیست قابل اعتماد بود.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141.

از آنجا که اشرف‌السلطنه نمی‌توانست فرزندی داشته‌باشد، با روابط همسرش با روسپیان، خدمتکاران و پسران جوان تا جایی که به بارداری نمی‌انجامید مدارا می‌کرد. با این حال او که می‌دانست داشتن فرزند می‌تواند از طریق ارتقای یک خدمتکار به موقعیتی بالاتر در اهل حرم، منجر به کاهش قدرت او شود، از شوهرش می‌خواست تمام روابطش را با آن‌ها با جزئیات برایش شرح دهد. این مسائل در خاطرات اعتمادالسلطنه ثبت شده و با وجود اینکه اعتمادالسلطنه از همسر اولش دارای یک فرزند بود، به خاطر تلاش برای آرام کردن همسرش خود را به کرّات در خاطراتش به لحاظ جنسی ناتوان نشان می‌دهد.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. در روزگاری که زنان منزوی از جامعه و مطیع شوهران‌شان بودند، جنسیت اشرف‌السلطنه تأثیر اندکی بر روی زندگی‌اش داشت و او اجازه داشت با استقلال رفتار کند.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141.

یمین‌الدوله و اعتمادالسلطنه گزارش کرده‌اند که اشرف‌السلطنه عکس‌های زیبایی می‌انداخت‌است. در روزگاری که قانون ارتباط میان زنان و مردان را در محیط خارج از خانواده ممنوع کرده‌بود، عکس‌های کمی از زنان تهیه شده‌بود. به جز چند استثنا، عکس‌های مربوط به سوژه‌های مؤنث عمدتاً توسط مسافران خارجی و یا زنان دربار تهیه شد‌ه‌است.حسامی،‌ مهدی، ۱۳۹۵. عکاسی و زنان عکاس در دورۀ‌ قاجار،‌ در نشریۀ الکترونیکی سازمان کتابخانه‌ها،‌ موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، دورۀ ۸، شمارۀ ۳۰ و ۳۱، بهار و تابستان ۱۳۹۵؛ آرشیوشده از روی نسخۀ اصلی دیجیتال. بازدید در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۹ میلادی. برخی از عکس‌های او در درون دربار انداخته‌شده و او همچنین عکس بسیار معروفی از ناصرالدین‌شاه هم تهیه کرده‌است. دیگر عکس‌های او به کتاب خاطرات اعتمادالسلطنه ملحق شده است. اشرف‌السلطنه عموماً‌ به‌عنوان نخستین زن عکاس در ایران شناخته می‌شود،خبرگزاری فارس: نخستین عکاس ایران را بشناسید،‌ نوشته‌شده در فارس پلاس، نوشته‌شده در ۱۱ فروردین ۱۳۹۲؛  بازدید در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۹ میلادی.روزنامۀ‌ایران: اشرف السلطنه هم عکاس و هم روزنامه‌نگار،‌ نوشته‌شده در روزنامۀ‌ایران، شمارۀ ۵۷۷۷، نوشته‌شده در ۴ آبان ۱۳۹۳؛ آرشیوشده از روی نسخۀ اصلی دیجیتال. بازدید در ۱۰ ژوئیه ۲۰۱۹ میلادی. و خواهران او عذرا و فاطمه که تصاویری از دربار تهیه کردند و همچنین شخصی به نام دوشیزه حداد که تصاویری در فضای عمومی میدان شاهپور تهیه کرد نیز به دنبال او به عکاسی پرداختند.

اعتمادالسلطنه خاطرات روزانۀ دقیقی از زندگی در دربار تهیه کرد و اشرف‌السلطنه یکی از معدود افرادی بود که به این یادداشت‌های خصوصی دسترسی داشت. اعتمادالسلطنه گهگاهی وقایع روزانه را برای اشرف‌السلطنه املا گفته و او به ثبت آن می‌پرداخت.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. سید فرید قاسمی تاریخ‌نگار مطبوعات ایران پس از کشف ۹ مقالۀ او که در همکاری با اعتمادالسلطنه و در زمانی که وی مسئول مطبوعات ایران بوده نگاشته شده، از اشرف‌السلطنه به عنوان نخستین زن روزنامه‌نگار ایران و همچنین نخستین عکاس یاد کرده‌است. پس از مرگ اعتمادالسلطنه در آوریل ۱۸۹۶، نوشته‌های او به شاه رسید،‌ اما ناصرالدین‌شاه یک ماه بعد به قتل رسید و اشرف‌السلطنه خواهان بازگرداندن خاطرات روزانۀ‌ شوهرش شد.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. اشرف‌السلطنه برای بار دوم با سید حسین نایب‌التولیه (نایب‌التولیه عرب) ازدواج و به مشهد نقل مکان کرد. مظفرالدین‌شاه قاجار در سال ۱۹۰۳ یادداشت‌های خاطرات اعتمادالسلطنه را به اشرف‌السلطنه بازگرداند که تا زمان مرگ وی نزد او باقی ماند.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141.

مرگ و میراث
اشرف‌السلطنه در سال ۱۹۱۴ در مشهد درگذشت و در قبرستان دارالسیاده به خاک سپرده شد. او وصیت کرد خاطرات همسر اولش را به کتابخانۀ حرم امام رضا در مشهد سپرده‌شود. خاطرات اعتمادالسلطنه در سال ۱۹۶۶ منتشر شد و اطلاعات بسیاری را نه تنها در رابطه با زندگی سیاسی و فرهنگی در ایران سدۀ نوزدهم، بلکه همچنین بینشی شخصی را دربارۀ زندگی و شخصیت ناصرالدین‌شاه فراهم کرد.کیا،‌ مهرداد، ۲۰۱۱. اندرون دربار ناصرالدین‌شاه قاجار، ۱۸۹۶-۱۸۸۱: زندگی و خاطرات محمد حسن‌خان اعتمادالسلطنه (انگلیسی)،‌ در مجلۀ‌ مطالعات خاورمیانه، شمارۀ ۳۷، صص ۱۴۱-۱۰۱؛ ISSN 0026-3206. JSTOR 4284141. زندگی‌نامۀ اشرف‌السلطنه هشت سال پس از مرگ او توسط سلطان احمد دولتشاهی یمین‌الدوله نوشته‌شد.نامقی، خدیجه محمدی، و پرز گونزالز، کارمن، ۲۰۱۳. از عکاسی‌شوندگان تا عکاسی‌کنندگان: زنان در عکاسی از دورۀ‌قاجار تا دهۀ ۱۹۳۰ (انگلیسی)، در تاریخ عکاسی، شمارۀ ۳۷، صص ۷۳-۴۸؛ doi:10.1080/03087298.2012.718142. ISSN 0308-7298.

جستارهای وابسته
 روزنامه خاطرات

منابع

رده:زادگان ۱۸۶۳ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۹۱۴ (میلادی)
رده:اهالی کرمانشاه
رده:زنان اهل ایران
رده:عکاسان خبری اهل ایران
رده:عکاسان زن اهل ایران
رده:خاندان دولتشاهی
رده:خاک‌سپاری‌ها در حرم امام رضا
رده:عکاسان سده ۱۹ (میلادی)
رده:شاهدخت‌های قاجار