درجه‌های نیروهای مسلح تاجیکستان

درجه‌های نیروهای مسلح جمهوری تاجیکستان سامانه‌ای منظم برای تشخیص سلسله مراتب در نیروهای مسلح تاجیکستان است.

درجه‌بندی نظامی نیروهای مسلح تاجیکستان بازمانده از ارتش اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی و همسان با درجه‌های نیروهای مسلح روسیه است. تاجیکستان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نام روسی درجه‌های نظامی را نگه داشت. این درجه‌ها را مجلس نمایندگان تاجیکستان به شرح ذیل مقرر کرده است:

 افسران نیروهای مسلح تاجیکستان سالاران سرداران سرکردگان100px</b>درجه‌های پیشنهادیوزارت دفاع تاجیکستان خواستار فارسی سازی درجات نظامی شد 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| ارتش‌سالار سپه‌سالار لشکرسالار گندسالار سرهنگ سرهنگیار سرگرد سروان تهم‌آرا تهم‌دار تهم‌آوربرابرهای ایرانی  ارتشبد  سپهبد  سرلشکر  سرتیپ  سرهنگ  سرهنگ دوم سرگرد  سروان  ستوان یکم  ستوان دوم  ستوان سوم
</noinclude>

<noinclude>
 درجه‌داران و سربازان نیروهای مسلح تاجیکستان درجه‌داران گروهبانان سربازان</noinclude> 100px</b>درجه‌های پیشنهادیوزارت دفاع تاجیکستان خواستار فارسی سازی درجات نظامی شد 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| 50px| رزم‌ساز رزم‌پرداز رزم‌آزما رزم‌آرا رزم‌دار رزم‌آور رزم‌یوز سربازبرابرهای ایرانی استوار یکم  استوار دوم  —  گروهبان یکم  گروهبان دوم  گروهبان سوم  سرجوخه  سرباز

 فارسی‌سازی درجه‌های نظامی تاجیکستان 
وزارت دفاع تاجیکستان در سال ۱۳۹۷ خواستار فارسی‌سازی درجه‌های نظامی نیروهای مسلح این کشور شد و از کمیته زبان واصطلاحات تاجیکستان درخواست کرد برابرهایی فارسی برای درجه‌های نظامی روسی پیشنهاد کند.وزارت دفاع تاجیکستان خواستار فارسی سازی درجات نظامی شد

امید جیهانی، عضو کارگروه مشترک واژه‌گزینی کمیتهٔ زبان و اصطلاحات و وزارت دفاع تاجیکستان، اصطلاحات ارتش، سپاه، لشکر، گند، هنگ، گردان، وشت، تهم، رده و گروه را به ترتیب به جای وام‌واژه‌های روسی ارمیه (армия)، کارپوس (корпус)، دیویزیه (дивизия)، بریگده (бригада)، پالک (полк)، بتلیان (батальон)، راته (рота)، وزواد (взвод)، آتدیلینیه (отделение) و زوینا (звено) پیشنهاد کرد. وی همچنین از این اصطلاحات برای فرماندهان این یگان‌های ارتشی، به ترتیب، درجه‌های ارتش‌سالار، سپه‌سالار، لشکرسالار، گندسالار، سرهنگ، سرگرد، سروان، تهم‌آرا، رزم‌آور و رزم‌یوز را پیشنهاد کرد، که از اصطلاحات و القاب و مناصب نظامی دوران اشکانیان، ساسانیان، سامانیان و درجه‌های نیروهای مسلح ایران برگرفته یا از روی آنها ساخته شده‌اند.

کمیته زبان و اصطلاحات با پیروی از اصول تاریخ‌گرایی، تداوم، یکسان‌سازی و استانداردسازی اصطلاحات نظامی بین کشورهای فارسی‌زبان، در سال ۲۰۱۸ از وزارت دفاع جمهوری تاجیکستان دعوت کرد تا نام تشکیلات را به نام‌های تاریخی واحدها را به شرح زیر احیا کند:

بر اساس این واقعیت که در زبان تاجیکی، درجات نظامی به‌طور سنتی از نام واحدها و تشکیلات گرفته می‌شوند، سیستم درجات نظامی زیر برای نیروهای مسلح تاجیکستان پیشنهاد شد:

+نام‌های پیشنهادی تاجیکی برای واحدها و درجه‌های نظامیواحدهامعنی و ریشه‌شناسیدرجهمعنی و ریشه‌شناسینامروسینامتاجیکیارتش روسیهپیشنهادی Private  Hayyim, Sulayman. New Persian-English dictionary, complete and modern, designed to give the English meanings of over 50,000 words, terms, idioms, and proverbs in the Persian language, as well as the transliteration of the words in English characters. Together with a sufficient treatment of all the grammatical features of the Persian Language. [Teheran, Librairie-imprimerie Béroukhim, 1934-1936. (from  "head" + bāz "to lose, to let go") Lance corporal   <  (from  "combat" <  "formation" <  "order of battle" +  <  "stimulate; stir up; seeker"Steingass, Francis Joseph. A Comprehensive Persian-English dictionary, including the Arabic words and phrases to be met with in Persian literature. London: Routledge & K. Paul, 1892.) Squad   is a Middle Persian term (from  "line, rank, row" < Proto-Iranic *rata-ka- "row"Hasandūst, Muhammad. An Etymological Dictionary of Persian Language. Tehran: Academy of Persian Language and Literature, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6.) denoting military units originally consisting of 10 men in the Parthian and Sasanian armies Corporal   (from razm +  "to lead" <  "leader" < √*bar- "to lead") Sergeant   (from razm +  <  <  < Proto-Iranic *dārai̯a- "to hold") Staff Sergeant   (from razm +  "to equip (army), to arrange; put in order" <  < √*rād-) Sergeant First Class   (from razm +  "to measure, to test" <  <  < √*māy-) Warrant officer class 2   (from razm +  "to prepare, to arrange" <  < √*tak- "to run; to attack") Warrant officer class 1   (from razm +  <  "to make, to prepare, to arrange" <  < √*sak- "to be ready, to be able") Platoon   is a Middle Persian term (from  "force" <  < √*tak-) denoting military units originally consisting of 50 — 100 men in the Parthian and Sasanian armies Third lieutenant   (from tahm + ) Second lieutenant   is a Parthian term (from taḥm +   in the Parthian army), which probable is a calque from the  which means "commander of a tagma"Лившиц В. А. Парфянская ономастика. – СПб. : - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с. , ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1. First lieutenant   (from tahm + ) Company   is a Middle Persian term (from  meaning one hundred) denoting military units originally consisting of 100 men in the Parthian and Sasanian armies Captain   (from  "head, chief" +  <  <  "keeper, guard" < *√pā- "to protect") Battalion   (plural of  "hero" <  < Proto-Iranic vr̥ta- < √*vr̥t-: *vart- "to protect; to resist") Major   (from  "head, chief" +  "commander of a group of troops") Lieutenant colonel   (from  "colonel" + -yār "assistant, deputy") پولک  Colonel " بریگاده  Brigadier general  دیویزیه  گینرال لیتنانت  کورپوس   Lieutenant general </small> ارمیه  General </small>

سیستم پیشنهادی رتبه‌بندی نظامی تاجیکستان به شورای امنیت ملی تاجیکستان ارسال شد.

 تاریخچهٔ درجه‌های نظامی در ایران باستان 
ارتش ایران باستان از چندین گروه‌بندی قابل کنترل تحت فرماندهی یک نفر تشکیل شده بود. این گروه‌بندی‌ها مبتنی بر سیستم شمارش دهدهی بود. برای مثال در ارتش هخامنشیان کوچک‌ترین یگان از ۱۰ نفر سرباز تشکیل شده بود که به آن دَثه ( «دهه») می‌گفتند و فرمانده آن یک دثه‌پَتی ( «ده‌بد») بود. پس از آن یگان ۱۰۰ نفری بود که به آن ثتَه ( «صده») می‌گفتند و فرمانده آن یک ثته‌پتی ( «صدبد») بود. یک یگان ۱۰۰۰ نفره هزاره () نام داشت که فرمانده آن هزاره‌پتی ( هزاربد) خوانده می‌شد و یک یگان ۱۰٬۰۰۰ نفری بَیوَره () نامیده می‌شد که فرمانده آن یک بیوره‌پتی ( «بیوربد») بود. کل نیروهای مسلح هخامنشیان سپاده ( «سپاه») و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاده‌پَتی ( «سپاهبد») خوانده می‌شدند.A. Sh. Shahbazi, “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499

سپاه هخامنشیان یگان‌ها شمار نیروها فرمانده -daθa* ۱۰ سرباز -daθapati* -θata* ۱۰۰ سرباز -θatapati* -hazāra* ۱۰۰۰ سرباز -hazārapati*-baivara* ۱۰٬۰۰۰ سرباز-baivarapati* -spāda* ۶۰٬۰۰۰ سرباز -spādapati* یا -kārana*

در زمان اشکانیان نیز نیروهای مسلح سپاذ () و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاذبد () خوانده می‌شدند. اما در سپاه اشکانیان صده‌ها «وَست» ()، هزاره‌ها «درفش» () و بَیوَره‌ها «گُند» () نامیده می‌شدند. فرماندهان این یگان‌ها «وست‌سالار» ()، «درفش‌سالار» () و «گند سالار» () نامیده می‌شدند.Farrokh, Kaveh. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1-84176-713-1. — с. 6—7

سپاه اشکانیان یگان‌ها شمار نیروها فرمانده radag* ۱۰ سرباز radagpān* wast ۱۰۰ سرباز wast-sālār drafš ۱۰۰۰ سرباز drafš-sālārgund ۱۰٬۰۰۰ سربازgund-sālār spāδ ۶۰٬۰۰۰ سرباز spāδpat یا spāδbad

در زمان ساسانیان نیز سپاه () بر پایه سیستم شمارش دهدهی گروهبندی می‌شد،NIKONOROV, Valery. (2005), “K voprosu o Parfīanskom nasledii v Sasanidskom Irane: voennoe delo” [The issue of Parthian inheritance in Iran: warfare], in Tsentral ‘naia Aziia ot Akhemenidov do Timuridov: Arkheologiia, Istoriia, Etnologiia, Kul’tura [Central Asia from the Achaemenids to the Timurids: Archaeology, History, Ethnology, Culture], Valery NIKONOROV (ed.), Saint Petersburg: Oriental Department of the St. Petersburg State University, 141-182. فرمانده آن سپاهبد () خوانده می‌شد. دهه‌ها رده () و صده‌ها تَهم () نامیده و فرمانده آن تهم‌دار () خوانده می‌شدند. یگان‌های ۵۰۰ نفره «وَشت» () و فرمانده آن وشت سالار () نام داشته‌اند. یک یگان ۱۰۰۰ نفره درفش () نام داشت که فرمانده آن درفش سالار () خوامده می‌شد و یک یگان ۵٬۰۰۰ نفری گند () نامیده می‌شد که فرمانده آن یک گندسالار () بود.Kaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0 — c. 13

سپاه ساسانیان یگان‌ها شمار نیروها فرمانده radag ۱۰ سرباز radagbān* tahm ۱۰۰ سرباز tahmdār wašt ۵۰۰ سرباز wašt-sālār drafš ۱۰۰۰ سرباز drafš-sālārgund ۵۰۰۰ سربازgund-sālār spāh ۱۰۰۰۰ سرباز spāhbed artēštārān artēštārān-sālār

 منابع 

 جستارهای وابسته 
 درجه‌های نیروهای مسلح افغانستان
 فهرست درجه‌های نظامی قدیم ایران
 درجه‌های نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران

رده:درجه‌های نظامی بر پایه کشور
رده:درجه‌های نظامی
رده:نیروهای مسلح تاجیکستان