مسیح‌شناسی

مسیح‌شناسی یا کریستولوژی  حوزه‌ای مطالعاتی در الهیات مسیحی است که زمینهٔ اصلی آن هستی‌شناسی و شخص عیسی طبق انجیل‌ها و عهد جدید است.Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus by Gerald O'Collins 2009  pp. 1–3 موضوعات اصلی این علم شامل هستی‌شانسی و شخص عیسی و ارتباط او با خدای پدر است. نظرات پولس جزء عمده‌ای از مسیح‌شناسی عصر حواریون را شکل می‌داد.Christ in Christian Tradition: From the Apostolic Age to Chalcedon by Aloys Grillmeier, John Bowden 1975  pp. 15–19  ازلی بودن مسیح به هستهٔ مرکزی مسیح‌شناسی تبدیل شد.

پس از عصر حواریون، کلیسای اولیه درگیر منازعات شدید و عمدتاً دارای جنبهٔ سیاسی دربارهٔ موضوعاتی مرتبط با یکدیگر شد. مسیح‌شناسی نقطهٔ تمرکز اصلی این منازعات شد و همهٔ هفت شورای سراسری اولیه موضوعات مسیح‌شناسی را در دستور کار داشتند. شوراهای دوم تا چهارم را عموماً «شوراهای مسیح‌شناسی» می‌نامند. سه شورای بعدی تفاسیر اشتباه را محکوم می‌کردند. شورای خلقیدون قاعده‌سازی وجود مسیح (به صورت دو طبیعت انسانی و خدایی) را مورد توجه قرار داد. اختلافات ناشی از مسائل سیاسی در سدهٔ چهارم میلادی منجر به جدایی و شکل‌گیری نخستین مذاهب مسیحی شد.

توماس آکویناس در سدهٔ سیزدهم نخستین مسیح‌شناسی نظام‌مند را ارائه کرد که منجر به حل شدن شماری از موضوعات موجود شد. در قرون وسطی «تصویر مهربان عیسی» به عنوان یک دوست و منبع زندهٔ عشق و آرامش نیز ظهور یافت.Christology: Key Readings in Christian Thought by Jeff Astley, David Brown, Ann Loades 2009  p. 106

 آغاز 
بندانگشتی|240px|پولس در حال موعظه در آتن، اثر رافائل، ۱۵۱۵

مسیحیان اولیه با انبوهی از مفاهیم و ایده‌های تازه دربارهٔ زندگی، مرگ و رستاخیز مسیح و نیز نجات و رستگاری روبرو بودند و باید از عبارات، تصاویر و ایده‌های تازه‌ای برای درک این مفاهیم بهره می‌بردند.Christianity: an introduction by Alister E. McGrath 2006 . pp. 137–41 غالب عبارات و ساختارهای موجود که در دسترس آنان بود، برای بیان این مفاهیم دینی ناکافی بود و این شکل‌های تازهٔ مباحثه منجر به آغاز مسیح‌شناسی شد. مسیح‌شناسی تلاشی برای درک، تفسیر و بحث دربارهٔ فهم آنان از طبیعت مسیح بود.

افزون بر این، از آن‌جایی‌که مسیحیان نخستین باید مفاهیم خود را به شنوندگان تازه‌ای که در آن زمان تحت تأثیر فلسفهٔ یونانی بودند، توضیح می‌دادند، باید استدلالاتی را ارائه می‌کردند که گاه با باورهای شنوندگان تشدید می‌شد و گاه شنوندگان با آنان مقابله می‌کردند. نمونهٔ کلیدی آن موعظهٔ آروپاگوس آتن توسط پولس بود. او تلاش کرد مفاهیم اساسی دربارهٔ عیسی را به مخاطبان یونانی انتقال دهد و این موعظه برخی عناصر کلیدی مباحثات آیندهٔ مسیح‌شناسی را که نخست توسط پولس مطرح شده بود، نشان می‌دهد.Creation and redemption: a study in Pauline theology by John G. Gibbs 1971 Brill Publishers pp. 151–53Mercer Commentary on the New Testament by Watson E. Mills 2003  pp. 1109–10

در زبان آرامی، ماری شکل بسیار محترمانهٔ خطاب مؤدبانه بود که معنایی فراتر از معلم داشت و بیشتر مشابه ربی بود. چون عبارت ماری رابطهٔ میان عیسی و شاگردانش را بیان می‌کرد، اصطلاح یونانی کیریوس برای نشان دادن سروری او بر جهانیان به کار رفت.The Christology of the New Testament by Oscar Cullmann 1959  p. 202 

 عصر رسولان 
بندانگشتی|240px|راست|چهار کشیش، اثر پیتر سوتمان، سدهٔ هفدهم میلادی
هیچ اثر مکتوبی از عیسی باقی نماند و مطالعهٔ مسیح‌شناسی‌های گوناگون عصر رسولان بر پایهٔ اسناد مسیحی اولیه انجام می‌شود. انجیل‌ها برش‌هایی از زندگی عیسی و برخی کارهای او را فراهم می‌کرد؛ ولی نویسندگان عهد جدید علاقهٔ زیادی به گاه‌شناسی دقیق عیسی یا انطباق زمانی برش‌های زندگی او نداشتند.Encyclopedia of theology: a concise Sacramentum mundi by Karl Rahner 2004  p. 731

مسیح‌شناسی‌های قابل گردآوری از سه انجیل هم‌نوا عموماً به جنبه‌های بشری عیسی و گفته‌ها، تمثیل‌ها و معجزه‌های او می‌پردازند. انجیل یوحنا دیدگاهی دیگر را نشان می‌دهد که بر جنبهٔ الهی مسیح تمرکز دارد.Catholic encyclopedia: Christology چهارده آیهٔ نخست انجیل یوحنا به الوهیت عیسی به عنوان کلمه خدا (لوگوس) و ازلی بودن او اختصاص دارد و بر اهمیت کیهانی او تأکید می‌کند.

پولس بیشترین مشارکت را در مسیح‌شناسی عصر رسولان داشت. تمرکز مسیح‌شناسی پولس بر انتثال نظریهٔ ازلی بودن مسیح و شناخت مسیح با عنوان کیریوس است. در رساله‌های پولس، کیریوس حدود ۲۳۰ بار برای اشاره به عیسی به کار رفته‌است.Christology: A Biblical, Historical, and Systematic Study of Jesus by Gerald O'Collins 2009  p. 142 به نظر پولس، سروری وحی مسیح بر همهٔ ادیان الهی دیگر، نتیجهٔ این حقیقت بود که مسیح پسر خدا است. با این حال، برخی مورخان دیدگاهی که اعتقاد دارد پولس ایدهٔ الهی بودن عیسی را معرفی و عیسای واقعی را تحریف کرده‌است، رد کرده‌اند. به عقیدهٔ ریچارد بوکهم، پولس به اندازه‌ای اثرگذار نبود که بتواند دکترین مرکزی مسیحیت را ایجاد کند. پیش از آغاز فعالیت تبلیغی او نیز گروه‌هایی از مسیحیان در آن ناحیه حضور داشتند. دوازده حواری اورشلیم، نخستین مرکز مسیحیت بودند. خود پولس با رهبران مسیحی در اورشلیم مشورت می‌کرد و از آنان راهنمایی می‌خواست.R. Bauckham, Jesus: A Very Short Introduction (Oxford: Oxford University Press, 2011), 110-111. به استدلال این پژوهشگران، اگر خود عیسی ادعای خدایی بودن نمی‌کرد، رهبران مسیحی اولیه که یکتاپرستان مذهبی یهودی بودند به چنین توافق گسترده‌ای مبنی بر خدایی بودن او دست نمی‌یافتند؛ بلکه عیسی را صرفاً معلم یا پیامبر محسوب می‌کردند.

 مجادلات پس از حواریون 

بندانگشتی|چپ|500px|طیف مسیح‌شناسی طی سده‌های پنجم تا هفتم میلادی نشان دهندهٔ دیدگاه‌های کلیسای شرقی (آبی کمرنگ)، کلیساهای میافیزیت (صورتی) و کلیساهای ارتدکس شرقی و کاتولیک (بنفش کمرنگ)
پس از عصر رسولان، از سدهٔ دوم میلادی به بعد مجادلاتی پیرامون نحوهٔ ارتباط ذات انسانی و خدایی عیسی شکل گرفت. از این زمان به بعد، رویکردهای متفاوت و متضادی در میان گروه‌های گوناگون توسعه یافت. برای نمونه، آریانیسم خدایی بودن مسیح را تأیید نکرد. ابیونی‌ها استدلال می‌کردند که عیسی فانی است، در حالی که از منظر گنوستیسیسم مسیح صرفاً روحی بود که در بدن مادی تجلی یافته بود. تنش‌های ناشی از این اختلافات منجر به جدایی فرقه‌های مسیحی در سده‌های دوم و سوم شد و در سده‌های چهارم و پنجم شوراهای سراسری برای مقابله با این مشکلات تشکیل شد. در نهایت، شورای خلقیدون در سال ۴۵۱ به اتحاد هیپوستاتیک حکم داد که طبق آن، مسیح دارای یک طبیعت انسانی و یک طبیعت خدایی است که بدون اختلاط یا گسستگی با هم متحد شده‌اند. شاید از منظر برخی پژوهشگران نوین، این مجادلات بر سر مباحث الهی باشد؛ ولی در فضایی از عوامل سیاسی بحث‌برانگیز شکل گرفت که بازتابی از روابط قدرت‌های زمان و رهبران دینی بود. این مجادلات منجر به جدایی‌هایی شد که یکی از آن‌ها جدایی کلیسای مشرق از کلیسای روم بود.Nicene and Post-Nicene Fathers, 2nd series, Vol. XIV p. 207, translated edition by H.R. Percival. http://www.fordham.edu/halsall/basis/ephesus.html The Seven Ecumenical Councils of the Undivided Church, trans H. R. Percival, in Nicene and Post-Nicene Fathers, 2nd Series, ed. P. Schaff and H. Wace, (repr. Grand Rapids MI: Wm. B. Eerdmans, 1955), XIV, pp. 192–42

در شورای نخست نیقیه افراد الهی و روابط آنها با یکدیگر تعریف شد و در شورای قسطنطنیه به تصویب رسید. طبق این تعریف، یک خدا در سه شخص (پدر، پسر و روح‌القدس) وجود دارد. به ویژه هم‌گوهری پسر با پدر تأیید شد. اعتقادنامه نیقیه انسان کامل و خدای کامل بودن عیسی را اعلام کرد.Jonathan Kirsch, God Against the Gods: The History of the War Between Monotheism and Polytheism (2004)Charles Freeman, The Closing of the Western Mind: The Rise of Faith and the Fall of Reason (2002)Edward Gibbons, The Decline and Fall of the Roman Empire (1776–88), 21

شورای نخست افسوس برای بررسی دیدگاه‌های نستوریوس دربارهٔ مریم‌شناسی فراخوانده شد، مسائل به زودی به مسیح‌شناسی گسترش یافت و جدایی‌هایی را به دنبال داشت. این شورا به دلیل دفاع نستوریوس از آناستازیوس و رد کردن عنوان تئوتوکوس (مادر خدا) برای مریم توسط نستوریوس و پس از آن، مخالفت با پروکلس لیکایوس طی خطبه‌ای در قسطنطنیه فراخوانی شد. پاپ سلستین یکم (که در آن زمان به دلایل دیگری از نستوریوس ناراضی بود) در این مورد به سیریل اسکندریه نامه نوشت و او شورا را هماهنگ کرد. طی شورا نستوریوس از موقعیت خود دفاع کرد و چنین استدلاال کرد که باید دو شخص مسیح شامل یک خدا و یک انسان وجود داشته باشد و مریم مادر انسان است. بنابراین نباید مادر خدا نامیده شود. در افسوس مناظره بر سر یک یا دو طبیعت مسیح به نتیجه رسید.The creed: the apostolic faith in contemporary theology by Berard L. Marthaler 2007  p. 114 Mary and the Saints by James P. Campbell 2005 0829417257 pp. 17–20Essential theological terms by Justo L. González 2005  p. 120 Doctrine and practice in the early church by Stuart George Hall 1992  pp. 211–18 

در سال ۴۳۱ شورای افسوس به بحث پیرامون میافیزیسم (دو طبیعت متحد در یک جسم)، دوطبیعت گرایی (دو طبیعت همزمان پس از اتحاد هیپوستاتیک)، تک‌طبیعت گرایی و نسطوری (دو ذات) پرداخت. از منظر مسیح‌شناسی، شورا میافیزیسم را تصویب کرد. شورای خلقیدون دوطبیعت گرایی را تأیید کرد. ارتدوکسی مشرقی این شورا و شوراهای بعدی را نپذیرفت و اعتقاد خود مبنی بر میافیزیسم را که در شوراهای نیقیه و افسوس تصویب شده‌بود، ادامه داد.Systematic Theology by Lewis Sperry Chafer 1993  pp. 382–84 The Blackwell Companion to Eastern Christianity by Ken Parry 2009  p. 88  این شورا عنوان تئوتوکوس را نیز تأیید و نستوریوس را تکفیر کرد.Fundamentals of Catholicism: God, Trinity, Creation, Christ, Mary by Kenneth Baker 1983  pp. 228–31 Mary, Mother of God by Carl E. Braaten and Robert W. Jenson 2004  p. 84

شورای خلقیدون در سال ۴۵۱ بسیار اثرگذار بود و نقطهٔ عطف کلیدی در بحث‌هیا مسیح‌شناسی بود که منجر به جدایی کلیسای امپراتوری بیزانس در سدهٔ پنجم شد.The acts of the Council of Chalcedon by Council of Chalcedon, Richard Price, Michael Gaddis 2006  pp. 1–5  این شورا آخرین شورایی بود که از نظر بسیاری از انگلیکان‌ها و بیشتر پروتستان‌ها سراسری دانسته می‌شد.An Episcopal dictionary of the church by Donald S. Armentrout, Robert Boak Slocum 2005  p. 81  شورای خلقیدون کاملاً درک دوطبیعت گرای پاپ لئون یکم را ترویج داد. مهم‌تر از همه، برتری بی‌چون‌وچرای رم را بر شرقیانی که شورای خلقیدون را پذیرفته بودند اعلام کرد. با تأیید فرمول هورمیسداس توسط خلقیدونی‌های شرقی در سال ۵۱۹ این مطلب دوباره تأیید شد. البته اعتقادنامه خلقیدون پایان‌بخش همهٔ بحث‌های مسیح‌شناسی نبود؛ ولی عبارات مورد استفاده را روشن کرد و نقطهٔ مرجع بسیاری از مسیح‌شناسی‌های آینده شد. بیشتر شاخه‌های اصلی مسیحیت غربی یعنی کلیسای کاتولیک، کلیسای ارتدکس شرقی، انگلیکان، لوتریانیسم و کالوینیسمفرمول‌بندی خلقیدونی مسیح‌شناسی را می‌پذیرند؛ در حالی که بسیاری از شاخه‌های مسیحیت شرقی یعنی کلیسای ارتدکس سریانی، کلیسای آشوری شرق، ارتدکس قبطی، کلیسای ارتدکس توحیدی اتیوپی و کلیسای حواری ارمنی آن را رد می‌کنند.An introductory dictionary of theology and religious studies by Orlando O. Espín, James B. Nickoloff 2007  p. 217Sourcebook of the world's religions by Joel Diederik Beversluis 2000  pp. 21–22 

 جستارهای وابسته 
 عیسی از دیدگاه مسیحیان

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 Encyclopædia Britannica, Christology - full access article

رده:خداشناسی و اصول کاتولیک
رده:اصطلاحات مسیحی
رده:خداشناسی سازمان‌یافته
رده:مناقشه‌های مسیحی باستان
رده:مسیح‌شناسی