قحطی بزرگ چین

قحطی بزرگ چین () از فجایع بزرگ تاریخ و ویرانگرترین قحطی گسترده تاریخ بشر بود که بین ۱۹۵۹ تا ۱۹۶۱ رخ داد. خشکسالی، آب‌وهوای نامناسب و سیاست‌های بی‌خردانه مائو تسه‌تونگ در مسیر رشد صنعتی در رخ دادن این قحطی فاجعه‌بار مؤثر بودند. بین ۱۵ تا ۴۵ میلیون انسان جان خود را در طول این قحطی از دست دادند. در چین به دورهٔ این قحطی «سه سال تلخ» گفته می‌شود.

 دلایل 
بندانگشتی|یک گام بزرگ به جلو باعث افزایش قابل توجه تعداد مرگ و میر جهانی شد.
قحطی بزرگ چین ناشی از ترکیبی از سیاست‌های رادیکال کشاورزی، فشار اجتماعی، سوءمدیریت اقتصادی و بلایای طبیعی مانند خشکسالی و سیل در مناطق کشاورزی بود.

 یک گام بزرگ به جلو 

حزب کمونیست چین در طول یک گام بزرگ به جلو، تغییرات چشمگیری در سیاست‌های کشاورزی ایجاد کرد.

 کمون‌های خلق 

بندانگشتی|سالن غذاخوری عمومی (غذاخوری) یک کمون خلق. شعار روی دیوار این است: «نیازی نیست برای غذا خوردن پول بدهید، روی تولید تمرکز کنید.»
در طول یک گام بزرگ به جلو، کشاورزی به صورت کمون‌های خلق سازماندهی شد و کشت قطعات زمین به صورت انفرادی ممنوع شد. پیش از این، کشاورزان در زمین‌هایی که دولت به آن‌ها داده بود، کشت می‌کردند. یک گام بزرگ به جلو منجر به برنامه‌ریزی متمرکز فزاینده اقتصاد کشاورزی شد. به رهبران منطقه‌ای حزب، سهمیه تولید برای کمون‌های تحت کنترلشان داده شد. سپس محصول آن‌ها توسط دولت تصاحب و به صلاحدید خود توزیع می‌شد. در سال ۲۰۰۸، معاون سردبیر سابق یان‌هوانگ چونکیو و نویسنده، یانگ جی‌شنگ، دیدگاه خود را در مورد تأثیر اهداف تولید به عنوان ناتوانی در هدایت مجدد عرضه به جایی که بیشترین تقاضا را دارد، خلاصه کرد:

اینکه کمون‌های خلق تا چه حد قحطی را کاهش یا تشدید کردند، بحث‌برانگیز است. هر منطقه به‌طور متفاوتی با قحطی برخورد کرد و جدول زمانی قحطی در سراسر چین یکسان نیست. یک استدلال این است که پُرخوری در سالن‌های غذاخوری رخ می‌داد و این امر مستقیماً منجر به بدتر شدن قحطی شد. یکی از محققان در این مورد استدلال کرده است که اگر پُرخوری افراطی رخ نمی‌داد، «از بدترین قحطی یک گام بزرگ در اواسط سال ۱۹۵۹ هنوز هم می‌شد اجتناب کرد.» با این حال، گرسنگی شدید تا سال ۱۹۶۰ به مکان‌هایی مانند روستای دا فو نرسید و میزان مشارکت در سالن‌های غذاخوری عمومی به عنوان عامل معناداری برای قحطی در آن‌هوی و جیانگژی شناخته نشد. در روستای دا فو، «تولید مواد غذایی در واقع کاهش نیافت، امّا به دلیل تصرف اراضی توسط دولت مائوئیستی، کمبود مواد غذایی به‌طرز شگفت‌آوری وجود داشت.»

 تکنیک‌های کشاورزی 
همراه با اشتراکی‌سازی، دولت مرکزی چندین تغییر در تکنیک‌های کشاورزی را تصویب کرد که مبتنی بر ایده‌های تروفیم لیسنکو، متخصص کشاورزی اهل شوروی که بعدها بی‌اعتبار شد، بود. یکی از این ایده‌ها کاشت نزدیک به هم بود که در آن تراکم نهال‌ها ابتدا سه برابر و سپس دوباره دو برابر شد. این نظریه مبتنی بر این ادعا بود که گیاهانی از یک گونه با یکدیگر رقابت نمی‌کنند. در چرخه‌های طبیعی، آن‌ها کاملاً با هم رقابت می‌کردند که در واقع رشد را متوقف کرده و منجر به کاهش بازدهی می‌شد.

سیاست دیگری که به عنوان «شخم عمیق» شناخته می‌شود، مبتنی بر ایده‌های ترنتی مالتسف، همکار لیسنکو بود که دهقانان سراسر چین را تشویق می‌کرد تا از شخم زدن معمولی به عمق ۱۵ تا ۲۰ سانتی‌متر اجتناب کنند و در عوض، عمیقاً خاک را شخم بزنند. (۱ تا ۲ فوت چینی یا ۳۳ تا ۶۶ فوت) نظریه شخم عمیق بیان می‌کرد که حاصلخیزترین خاک در اعماق زمین قرار دارد و شخم زدن غیرمعمول و عمیق، امکان رشد ریشه‌های بسیار قوی را فراهم می‌کند. اگرچه شخم عمیق می‌تواند در برخی زمینه‌ها باعث افزایش عملکرد شود، امّا عموماً تصور می‌شود که این سیاست در چین مانع از افزایش عملکرد شده بود.

 کمپین از بین بردن گنجشکان 

بندانگشتی|گنجشک درختی اوراسیایی در کمپین از بین بردن گنجشکان هدف قرار گرفت.
در کمپین چهار آفت، از شهروندان خواسته شد تا پشه‌ها، موش‌ها، مگس‌ها و گنجشک‌ها را از بین ببرند. ریشه‌کنی گسترده گنجشک‌ها به عنوان بخشی از کمپین از بین بردن گنجشکان منجر به افزایش جمعیت حشرات محصول‌خوار شد؛ چراکه بدون وجود گنجشک‌ها هیچ شکارچی خاصی نداشتند.

 توهم فراوانی 
از سال ۱۹۵۷، حزب کمونیست چین به دلیل فشار مقامات مافوق، شروع به گزارش تولید بیش از حد غلات کرد. این در حالی بود که تولید واقعی غلات در سراسر چین از سال ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۱ رو به کاهش بود. برای مثال:
 در استان سیچوان با وجود اینکه میزان غلات جمع‌آوری‌شده از سال ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۱ رو به کاهش بود، امّا اعداد گزارش‌شده به دولت مرکزی همچنان رو به افزایش بودند.
 در گانسو، از سال ۱۹۵۷ تا ۱۹۶۱، عملکرد غلات به میزان ۴٬۲۷۳٬۰۰۰ تن کاهش یافته بود.
این سلسله وقایع منجر به «توهم فراوانی» شد و حزب معتقد بود که غلات زیادی دارد. برعکس، میزان برداشت محصول کمتر از حد متوسط بود. برای مثال، پکن معتقد بود که «در سال ۱۹۶۰ انبارهای غله دولتی ۵۰ میلیارد جین غلات خواهند داشت»، در حالی که در واقع ۱۲٫۷ میلیارد جین غلات در انبارها موجود بود. آثار «توهم فراوانی» قابل توجه بود؛ به‌طوری که برخی از مورخان معتقدند که این توهم عامل اصلی بخش عمده‌ای از گرسنگی در سراسر چین بوده است. یانگ دالی استدلال کرده است که توهم فراوانی سه پیامد اصلی داشت:

 تولید آهن و فولاد 
بندانگشتی|کوره‌های خانگی برای تولید فولاد
تولید آهن و فولاد به عنوان یک نیاز کلیدی برای پیشرفت اقتصادی شناسایی شد و میلیون‌ها دهقان از کار کشاورزی اخراج شدند تا به نیروی کار تولید آهن و فولاد بپیوندند. بخش عمده‌ای از آهن تولید شده توسط جمعیت دهقانان برای استفادهٔ تجاری، بسیار ضعیف بود و کارگران کشاورزی و تولید از بین رفتند.

 سیاست‌های مخرب بیشتر از سوی دولت مرکزی 
اقتصاددانانی مانند شین منگ، نانسی چیان و پیر یارد نشان دادند که همان‌طور که آمارتیا سن برنده جایزه نوبل، قبلاً ادعا کرده بود، تولید کل برای جلوگیری از قحطی کافی بوده و قحطی ناشی از خرید بیش از حد و توزیع نامناسب در داخل کشور بوده است. آن‌ها نشان می‌دهند که برخلاف اکثر قحطی‌های دیگر، در مکان‌هایی که سرانهٔ غذای بیشتری تولید می‌کردند، مرگ و میر به‌طور شگفت‌آوری بیشتر بود و توضیح می‌دهند که عدم انعطاف در سیستم تهیه غذا که به صورت مرکزی برنامه‌ریزی شده بود، حداقل نیمی از مرگ و میر ناشی از قحطی را توضیح می‌دهد. جیمز کونگ و شو چن، مورخان اقتصادی، نشان می‌دهند که در مکان‌هایی که سیاستمداران با رقابت بیشتری روبه‌رو بودند، خرید بیش از حد بیشتری وجود داشته است.

علاوه بر این، سیاست‌های حزب کمونیست چین (CCP) و دولت مرکزی، به‌ویژه سه تابلوی سرخ و جنبش آموزش سوسیالیستی (SEM)، از نظر ایدئولوژیکی برای قحطی رو به وخامت مضر بودند. سه تابلوی سرخ از حزب کمونیست چین «شعله تعصب سال ۱۹۵۸ را برافروختند.» اجرای خط مشی توده، یکی از سه شعاری که به مردم می‌گفت «با تمام وجود تلاش کنند، اهداف والا داشته باشند و سوسیالیسم را با نتایج بزرگتر، بهتر و اقتصادی‌تر بسازند»، در ارتباط با فشارهایی ذکر شده است که مقامات برای گزارش وفور غلات احساس می‌کردند. جنبش آموزش سوسیالیستی که در سال ۱۹۵۷ تأسیس شد، به طرق مختلف از جمله ایجاد «توهم فراوانی» منجر به شدت گرفتن قحطی نیز شد. وقتی اغراق در مورد میزان برداشت محصول از خط تولید انبوه گزارش شد، «هیچ‌کس جرأت نکرد که با توجه به گزارش‌های بعدی، آن را انکار کند. جنبش آموزش سوسیالیستی همچنین منجر به ایجاد نظریه‌های توطئه شد که در آن اعتقاد بر این بود که دهقانان وانمود می‌کنند گرسنه هستند تا روند خرید غله توسط دولت را خراب کنند.

 روابط قدرت در حکومت‌های محلی 
بندانگشتی|مائو تسه‌تونگ در هواپیما، ۱۹۵۷
حکومت‌های محلی به همان اندازه، اگر نگوییم بیشتر، بر قحطی تأثیر داشتند که حلقه‌های بالاتر حکومت. با پیشرفت «یک گام بزرگ به جلو»، بسیاری از رهبران استانی شروع به همسویی با مائو و رهبران ارشد حزب کردند. رهبران محلی مجبور شدند بین انجام کاری که برای جامعه‌شان بهتر بود و حفظ آبروی سیاسی خود، یکی را انتخاب کنند. مالکان محلّی شروع به «محکوم کردن هرگونه مخالفتی به عنوان «راست‌گرایی محافظه‌کارانه» کردند که به‌طور کلّی به عنوان هر چیزی که ضد کمونیست باشد، تعریف می‌شود. در فضایی پُر از نظریه‌های توطئه علیه دهقانان، ذخیرهٔ غلات اضافی برای خوردن خانواده، حمایت از این باور که یک گام بزرگ به جلو نباید اجرا شود یا صرفاً به اندازهٔ کافی سخت کار نکردن، همگی به عنوان نمودهایی از «راست‌گرایی محافظه‌کارانه» تلقی می‌شدند. دهقانان قادر نبودند آشکارا در مورد اشتراکی‌سازی و خرید غله توسط دولت صحبت کنند. با وجود فرهنگ ترس و اتهام متقابل در سطح محلی و رسمی، صحبت کردن و اقدام علیه قحطی به یک کار ظاهراً غیرممکن تبدیل شد.

تأثیر دولت محلی در قحطی را می‌توان در مقایسه بین استان‌های آن‌هوی و جیانگژی مشاهده کرد. آن‌هوی که یک دولت رادیکال طرفدار مائو داشت، توسط زنگ شیشنگ که «دیکتاتور» بود و با مائو ارتباط داشت، رهبری می‌شد. او به شدت به «یک گام بزرگ به جلو» اعتقاد داشت و سعی می‌کرد به جای حفظ روابط محلی، با مقامات بالاتر روابط برقرار کند. زنگ بدون مشورت با همکارانش پروژه‌های کشاورزی‌ای پیشنهاد داد که باعث شد کشاورزی آن‌هوی رو به نابودی برود. ژانگ کایفان، دبیر حزب و معاون فرماندار استان، شایعاتی مبنی بر وقوع قحطی در آن‌هوی شنید و با بسیاری از سیاست‌های زنگ مخالفت کرد. زنگ، ژانگ را به دلیل چنین گمانه‌زنی‌هایی به مائو گزارش داد. در نتیجه، مائو ژانگ را «عضو گروه نظامی ضد حزب پنگ دهای» نامید و او از حزب محلی پاکسازی شد. زنگ وقتی قحطی به وضعیت اضطراری تبدیل شد، نتوانست در مورد آن گزارش دهد، زیرا این کار ریاکاری او را ثابت می‌کرد. به همین دلیل از او به عنوان «یک سیاستمدار رادیکال که تقریباً به‌تنهایی به آن‌هوی آسیب رسانده است» یاد می‌شود.

جیانگژی با وضعیتی تقریباً متضاد با آن‌هوی مواجه شد. رهبران جیانگژی علناً با برخی از برنامه‌های یک گام بزرگ مخالفت کردند و بی‌سروصدا خود را در دسترس قرار ندادند و حتی به نظر می‌رسید که نسبت به اقتصاد مائوئیستی رویکردی منفعلانه اتخاذ کرده‌اند. همان‌طور که رهبران با یکدیگر همکاری می‌کردند، با مردم محلی نیز همکاری می‌کردند. دولت جیانگژی با ایجاد فضایی که در آن یک گام بزرگ به جلو به‌طور کامل اجرا نشد، «تمام تلاش خود را برای به حداقل رساندن آسیب‌ها انجام داد.» از این یافته‌ها چنین استنباط می‌شود که بخش زیادی از شدت قحطی به دلیل رهبران ایالتی و مسئولیت آن‌ها در قبال مناطقشان بوده است.

 بلایای طبیعی 
بندانگشتی|نخست‌وزیر جئو ئن لای (وسط جلو) در جریان سیل رودخانه زرد در سال ۱۹۵۸ از پل رودخانه زرد لوکو بازدید کرد.
در سال ۱۹۵۸، سیل منطقه‌ای قابل توجهی در رود زرد رخ داد که بخشی از استان هه‌نان و استان شاندونگ را تحت تأثیر قرار داد. این سیل به عنوان شدیدترین سیل رود زرد از سال ۱۹۳۳ گزارش شده است. در ژوئیه ۱۹۵۸، سیل رودخانه زرد ۷۴۱٬۰۰۰ نفر را در ۱٬۷۰۸ روستا تحت تأثیر قرار داد و بیش از ۳٫۰۴ میلیون مو (بیش از نیم میلیون هکتار) از مزارع کشت شده را زیر آب برد. بزرگ‌ترین سیلاب در ۲۷ ژوئیه به آرامی به دریای بوهای هدایت شد و دولت پس از اعزام یک تیم نجات متشکل از بیش از ۲ میلیون نفر، «پیروزی بر سیل» را اعلام کرد. سخنگوی مرکز پیشگیری از سیل دولت چین در ۲۷ ژوئیه ۱۹۵۸ اظهار داشت:

امّا دولت تشویق شد که موفقیت‌ها را گزارش دهد و شکست‌ها را پنهان کند. از آنجا که به دو میلیون کارگر کشاورزی از این دو استان دستور داده شد که از مزارع خارج شوند تا به عنوان تیم نجات خدمت کنند و به جای رسیدگی به مزارع خود، در حال تعمیر سواحل رودخانه بودند، «محصولات کشاورزی نادیده گرفته می‌شوند و بخش زیادی از برداشت در مزارع رها می‌شود تا بپوسد.» در مقابل، مورخ فرانک دیکاتر استدلال کرده است که روی دادن بیشتر سیل‌ها در طول قحطی به دلیل آب‌وهوای غیرمعمول نبود، بلکه به دلیل کارهای آبیاری گسترده، با برنامه‌ریزی ضعیف و اجرای ضعیف بود که بخشی از یک گام بزرگ به جلو محسوب می‌شدند. در این زمان، به تشویق مائو تسه‌تونگ، مردم چین در تلاش برای انتقال آب از مناطق مرطوب به مناطقی که دچار خشکسالی بودند، تعداد زیادی سد و هزاران کیلومتر کانال آبیاری جدید ساختند. برخی از این کارها، مانند کانال پرچم سرخ، سهم مثبتی در آبیاری داشتند، امّا محققان خاطرنشان کرده‌اند که این پروژه عظیم ساخت‌وساز هیدرولیکی منجر به مرگ بسیاری از مردم به دلیل گرسنگی، بیماری‌های همه‌گیر و غرق شدن شد که در قحطی نقش داشت.

با این حال، در مورد اهمیت خشکسالی و سیل در ایجاد قحطی بزرگ اختلاف‌نظر وجود داشته است. بر اساس داده‌های منتشر شده از آکادمی علوم هواشناسی چین، خشکسالی سال ۱۹۶۰ غیرمعمول نبود و شدت آن در مقایسه با سال‌های دیگر تنها «ملایم» در نظر گرفته شد. این خشکسالی نسبت به خشکسالی‌های سال‌های ۱۹۵۵، ۱۹۶۳، ۱۹۶۷–۱۹۶۵ و غیره کمتر جدی بود. علاوه بر این، یانگ جیشنگ، روزنامه‌نگار ارشد خبرگزاری شین‌هوآ گزارش کرده است که شوئه موکیائو، رئیس وقت اداره ملی آمار چین در سال ۱۹۵۸ گفته است: «ما هر رقمی را که مقامات بالا بخواهند ارائه می‌دهیم» تا بلایای طبیعی را بیش از حد واقعی نشان دهند و مسئولیت رسمی مرگ و میر ناشی از گرسنگی را از دوش مقامات بردارند. یانگ می‌گوید که منابع دیگری از جمله آرشیو غیردولتی داده‌های هواشناسی از ۳۵۰ ایستگاه هواشناسی در سراسر چین را بررسی کرده و خشکسالی‌ها، سیل‌ها و دماها در طول سال‌های ۱۹۵۸ تا ۱۹۶۱ در محدوده الگوهای معمول چین بوده‌اند. به گفتهٔ باسیل اشتون:

علی‌رغم این ادعاها، سایر محققان داده‌های جمعیتی در سطح استانی ارائه داده‌اند که به‌طور کمی ثابت می‌کند که آب‌وهوا نیز عامل مهمی است، به‌ویژه در استان‌هایی که شرایط بیش از حد مرطوب را تجربه کرده‌اند. به گفتهٔ اقتصاددان دانیل هاوزر و دیگران، ۶۹ درصد از قحطی به دلیل سیاست‌های دولتی و بقیه (۳۱ درصد) به دلیل بلایای طبیعی بوده است.

 جستارهای وابسته 
 هولودومور
 قحطی بزرگ ایرلند

 منابع 

رده:چین در ۱۹۵۸ (میلادی)
رده:چین در ۱۹۵۹ (میلادی)
رده:چین در ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:چین در ۱۹۶۱ (میلادی)
رده:چین در ۱۹۶۲ (میلادی)
رده:فاجعه‌های ۱۹۵۸ (میلادی) در چین
رده:فاجعه‌های ۱۹۵۸ (میلادی)
رده:فاجعه‌های ۱۹۵۹ (میلادی) در چین
رده:فاجعه‌های ۱۹۵۹ (میلادی)
رده:فاجعه‌های ۱۹۶۰ (میلادی) در چین
رده:فاجعه‌های ۱۹۶۰ (میلادی)
رده:فاجعه‌های ۱۹۶۱ (میلادی) در چین
رده:فاجعه‌های ۱۹۶۱ (میلادی)
رده:فاجعه‌های ۱۹۶۲ (میلادی) در چین
رده:فاجعه‌های ۱۹۶۲ (میلادی)
رده:فاجعه‌های انسان‌ساخت در چین
رده:قحطی‌ها در جمهوری خلق چین
رده:قحطی‌های سده ۲۰ (میلادی)
رده:یک گام بزرگ به جلو