فواصل موسیقی ایرانی

تاریخِ موسیقی ایرانی بعد از دوران فارابی به نگارش درآمده است. از این دوره به بعد موسیقیدانان با پرده‌بندی روی ساز، به فاصله‌ها و مقام‌های جدیدی دست پیدا کردند. طبق تحقیقات دانشمندان، ایرانی‌ها در قدیم، از فاصله‌هایی کوچکتر از نیم‌پرده استفاده می‌کرده‌اند و اساس موسیقی ایرانی بر دانگ و فاصلهٔ چهارم درست استوار بوده است که با گام‌های امروزی به فاصلهٔ یک اکتاو متفاوت است. در موسیقی شرق، از ریز‌پرده‌هایی چون «ثلث‌پرده» و ربع‌پرده نام می‌برند، اما در تحقیقات موسیقیدانان معاصری چون مهدی برکشلی و هرمز فرهت، موسیقی ایرانی دارای فواصل ثابتی مبتنی بر اعتدال نبوده و متغیر است و در قالب‌هایی چون «ثلث‌پرده» و «ربع‌پرده» نمی‌گنجد. در تکامل فاصله و گام‌های ایران قدیم، از موسیقیدانانی چون اسحاق موصلی، فارابی، ابن سینا، صفی‌الدین ارموی، عبدالقادر مراغه‌ای، محمود شیرازی و در دوران معاصر از علینقی وزیری با کتاب دستور تار و روح‌الله خالقی با کتاب نظری به موسیقی نام برده می‌شود.

 تاریخچه 
پیدایشِ فاصله در گامِ موسیقی به قرن‌ها پیش از میلاد بر می‌گردد. برخی از فاصله‌ها ابتدا به صورت طبیعی و فیزیکی وجود داشته و بعضی دیگر، توسط بشر ابداع و تکمیل شده است. مدارک مختلف برای اثبات این موضوع را باید در سیرِ تغییر و تحول گام جستجو کرد. دانشمندان و ریاضی‌دانان قدیم یونان مانند: فیثاغورث، افلاطون و بطلمیوس، فواصل موسیقی را به صورت عددی محاسبه می‌کردند و ریاضی را اصلِ وجود، در پیدایش جهانِ هستی می‌پنداشتند. بر همین اساس قدیمی‌ترین شواهد، مربوط به گامِ یونانِ قدیم است که مبتنی بر دانگ بوده و به سه بُعدِ متوالی محدود می‌شده است. علتِ مبنا قرار گرفتنِ فاصلهٔ چهارم آن است که به صورت غریزی فاصله‌ای مطبوع به‌شمار می‌آمده و برای موسیقی آوازی و صدای انسانی آسان بوده است. این محدودهٔ صوتی و فواصل، تا قرن‌های متمادی در موسیقی تمام ملل وجود داشته و با گسترش موسیقی سازی به گام تبدیل شده است. فیثاغورث اولین کسی بود که فواصل چهارم و پنجم در موسیقی را محاسبه کرد و سپس بطلمیوس فواصلِ دیگری افزود و آن را تکمیل کرد.

در محاسبهٔ فاصله‌های عددی، مسلم شده است که در طی تمام قرون، فواصل چهارم، پنجم و اکتاو در همهٔ مقام‌ها، مدها و گام‌ها ثابت و بدون تغییر مانده است و فیزیکدانان را متقاعد کرده است که فواصل موسیقی مبتنی بر قوانین طبیعی و فیزیکی بوده است. در قرن ۱۶ میلادی، تحقیقات بعدی توسط جوزفو زارلینو که یک تئوریسین ایتالیایی بود، منجر به پیدایش گام طبیعی شد که امروزه رواج دارد. این در حالی است که فارابی در قرن دهم میلادی موفق به کشف «دانگ» حقیقی موسیقی شد و سپس توسط صفی‌الدین ارموی، فواصل گام فیزیکی تکمیل شد و بدین شرح رواج یافت: دو، ر، می، فا، سل، لا، سی، دو.

در تاریخ موسیقی ایران، تا قبل از فارابی اثری مکتوب که به گام و فواصل موسیقی اشاره کند وجود ندارد. در تکامل گام و فاصلهٔ قدیم موسیقی ایرانی، از بربط (عود) که ساز رایج موسیقی ایران بود استفاده می‌شد. این ساز ابتدا دارای دو سیم بود که «سیم بم» و «سیم زیر» نامیده می‌شدند. احتمالاً یکی از این دو سیم برای «دانگ اول» و دومی برای «دانگ دوم» به کار می‌رفته است. یا هر سیم دارای دو دانگ بوده و برای تقویت سیم بم و صدای کودکان و زنان در اکتاو، از سیم زیر استفاده می‌شده است. با تکامل «بربط» توسط فارابی و افزودن سیم‌های دیگر به آن، هر سیم دارای یک دانگ و چهار صدا (به واسطهٔ چهار موقعیت انگشت‌گذاری) شد که اگر حالت «دست باز» هم در نظر گرفته می‌شد مجموعاً پنج صدا از هر سیم حاصل می‌شد و به این ترتیب سیم‌ها وسعت صوتی حدودِ دو اکتاو را تشکیل می‌دادند که مطابق وسعت صدای انسان بود. کوک متداول این چهار سیم از پایین به بالا به شرح زیر بود:
+۴می بمل تا لا بملبی‌قاب|x100px۳سی بمل تا می بمل۲فا تا سی بمل۱دو تا فا
 موسیقی‌شناس آلمانی (۱۸۸۲–۱۸۱۸م)، در مقدمهٔ کتاب فهرست سازهای موسیقی متعلق به موزهٔ کنزینگتون جنوبی می‌نویسد که در موسیقی، ایرانی‌ها از قدیم فاصله‌های کوچکتر از نیم‌پرده به کار می‌برده‌اند و می‌افزاید که پس از حمله و فتح ایران توسط عرب‌ها، آن‌ها تحت تأثیر هنر ایرانی به‌ویژه موسیقی قرار گرفتند و به علت این که ایران تمدن و هنر والاتری داشت، سازها و موسیقی ایران را پذیرفتند و از آن تقلید کردند. به همین دلیل، قدیمی‌ترین گام‌های عرب‌ها، همان است که در موسیقی قدیم ایران به کار می‌رفته است.

از دوران فارابی به بعد موسیقی ایران به لحاظ پرده‌بندی با موسیقی عرب‌ها مطابقت داشت و پس از سه قرن توسط صفی‌الدین بر اساسِ ساز «تنبور خراسانی» درجه‌بندی شد. پرده‌بندی صفی‌الدین شامل دو اکتاو، هفده فاصله و هجده درجه بود و مورد تأیید موسیقیدانان آن دوره قرار گرفت.

در قرن بیستم، علینقی وزیری در مقدمهٔ کتاب دستور تار نظریهٔ نوینی ارائه کرد مبنی بر این که موسیقی ایران باید متکی به گامی با ۲۴ پردهٔ مساوی در هر اکتاو باشد؛ او این فاصله‌ها را ربع‌پرده نامید. در آن زمان کسی در مورد این فواصل بحث و بررسی نکرد و این الگو نزد نسل جوان پذیرفته شد. وزیری با موسیقی کلاسیک غرب آشنا بود و علت طرح این نظریه از طرف وزیری، اشتیاق وی به هارمونیزه کردن موسیقی ایرانی دانسته می‌شود که برای این منظور احتیاج به تعدیلِ فواصلِ موسیقی ایرانی داشته است. روح‌الله خالقی موسیقیدان و نویسنده کتاب نظری به موسیقی که خود از شاگردان وزیری بود نیز می‌گوید در آن زمان هم بحث در خصوص «ربع‌پرده» بین فیزیکدان‌ها مطرح بود و آن را واقعی نمی‌دانستند اما وزیری خودش هم می‌دانست و چارهٔ دیگری نداشت.

 شرح نظری 
x290px|بندانگشتی|پرده‌بندی بر روی پنج سیم ساز عود بر اساس پنج «دور» با فاصله چهارم درست. در این پرده‌بندی هر سیم دارای یک دانگ کامل است و در فاصله اکتاو، دارای ۱۸ نت و ۱۷ فاصله است. وسعت صوتی این پرده‌بندی حدود ۲ اکتاو است. (در ساز عود نت نوشته شده یک اکتاو بم‌تر صدا می‌دهد)
فواصل موسیقی مردم آریایی به ویژه ایرانیان مبتنی بر دانگ بوده است. علت آن است که صدای انسان به راحتی دو صدای بین آن‌ها (دوم و سوم بزرگ یا کوچک) را پشت سر گذاشته و پَرش به صدای چهارم را مطبوع‌تر از دو صدای دیگر می‌پنداشتند و فاصلهٔ بیشتر مانند پنجم را دورتر می‌دانستند.

در پرده‌بندی فارابی، فاصله‌های ریز‌پرده وجود داشت که به نام وسطی (خنثی) و زائد (زینت) خوانده می‌شد و با تشخیص نوازنده، کم‌تر یا بیشتر از پرده اصلی گرفته و نواخته می‌شد. در گام فارابی وسعت صوتی از یک اکتاو به دو اکتاو گسترش یافت و برای اجرای آسان دو اکتاو، سیم پنجمی اضافه شد؛ بنابراین تعداد سیم و نتها بیان‌کنندهٔ گام هر دوران است. مثال‌ها:
 گام اسحق موصلی «فاصلۀ زائد» نداشت و فقط یک «فاصلۀ وسطی» داشت. مثال:
دو، ر بمل، می بمل (فاصلۀ وسطی)، می بکار، فا. بی‌قاب|150px
 گام یعقوب کندی فیلسوف عرب دارای یک وسطی و یک زائد است. مثال:
دو، ر بمل (زائد)، ر، می بمل (وسطی)، می، فا. بی‌قاب|150px
 فارابی در گام خود چهار «فاصلۀ زائد» و سه «فاصلۀ وسطی» داشته است. مثال:
دو، (ر بمل، ۴ فاصله زائد)، ر، (می بمل، ۳ فاصله وسطی)، می، فا. بی‌قاب|200px
 ابن سینا در گام پیشنهادی خود دو نت زائد و یک نت وسطی قرار می‌دهد. مثال:
دو، (۲ فاصلۀ زائد)، ر، می بمل (فاصلۀ وسطی)، می، فا. بی‌قاب|160px
ایرانیان در موسیقی قدیم، فاصلۀ وسطی را حفظ کرده بودند و از نت «ر» تا «می» فاصله‌ای به وجود آمده بود که به آن «فرس» گفته می‌شد و بعد از فارابی همه‌گیرتر شد. گفته می‌شود منصور جعفر ملقب به «زلزل» از این فاصله برای تشکیل فاصله‌ای دیگر بین فاصلۀ «فرس» و نت «می» استفاده کرد که به «وسطای زلزل» معروف و تثبیت شد.

پس از آن، موسیقی‌دانان در فکر ایجاد منطق و اصولی ریاضی برای ردیف کردنِ صداها و فاصله‌ها بودند و بر پایه نت‌های وسطی و زائد، سعی در ایجاد نت‌های ثابت، پرده‌های متوالی، درجه‌بندی و اعتدال در فاصلهٔ بین نت‌ها داشتند. صفی‌الدین مبتکر این طرح بود و با تعدیل فاصله‌های وسطی و زائد، درجه‌بندی و فواصل جدیدی برای ایجاد آن‌ها به پرده‌های اصلی گام انجام داد. مهدی برکشلی فیزیکدان و موسیقیدان سرشناس ایرانی معتقد است بر اساس اسناد و مدارک، مبتکر اصلی اعتدال مساوی «صفی‌الدین ارموی» بوده است که امروزه به نام ژان سباستین باخ ثبت شده است. گام صفی‌الدین دارای دو دانگ متوالی و یک پرده و هر دانگ دارای هشت صداست، و بدین ترتیب هر اکتاو دارای هفده فاصله است. این روش که بر پایهٔ فاصله چهارم درست و تغییر مکان پرده به‌دست آمده بود مورد تأیید موسیقی‌دانان شرق، از جمله عبدالقادر مراغه‌ای و محمود شیرازی قرار گرفت.

موسیقی ایرانی پس از فوت عبدالقادر مراغه‌ای در سال ۸۳۸ هجری، به مدت پنج قرن پیشرفت محسوسی نداشت تا دوران علینقی وزیری که کتاب «دستور تار» منتشر شد، در این مدت موسیقی اروپایی در حال ترقی و تکامل بود و از کتاب‌های قدیمی موسیقی ایران هم بهره برد؛ چنان‌که برخی را نیز ترجمه کردند.

 فاصله‌های گام ایرانی 

مهدی برکشلی در مورد فاصلهٔ گام‌های موسیقی ایران بر این عقیده است که نه «ثلث‌پرده» و نه «ربع‌پرده» است. وی گام «۲۴ پرده‌ای» را که مبتکر آن میخائیل مشاقه تاریخ‌نگار و موسیقیدانِ یونانی‌تبارِ عرب‌زبان بود و گام ثلث‌پرده‌ای را که دارای ۱۵ ثلث‌پرده و ۲ نیم‌پرده در اکتاو است، مردود و مصنوعی می‌داند و معتقد است با حقیقت موسیقی شرق در تضاد است؛ چرا که مبنای موسیقی ایرانی باید دانگ باشد و نه گام. با تقسیمات ثلث‌پرده‌ای، فاصلهٔ «چهارم درست» و «پنجم درست» در جای حقیقی خود قرار نمی‌گیرد و دچار انحراف می‌شود. وی معتقد است گام موسیقی ایران، گام صفی‌الدین است و هر آنچه صداهای مصنوعی، زاید و ناسازگار بود، توسط وی زدوده شده است. بدین صورت موسیقی‌دانان پذیرفتند که پرده‌بندی جدید باید شامل دو اکتاو و هر اکتاو دارای هفده فاصله و هجده درجه باشد، از این روش همه تقلید کردند و فواصل را با گام صفی‌الدین انطباق دادند.

هرمز فرهت موسیقی‌دان سرشناس ایرانی نیز عقیده دارد در موسیقی ایرانی فواصل ثابت نیست و متغیر است و آنقدر واضح است که به سادگی قابل اثبات است. وی می‌افزاید فواصل موسیقی ایرانی ثبات ندارد و بستگی به اجرا، نوع ساز و افراد با هم تفاوت دارد. فرهت پژوهش‌ها و تئوری‌های علینقی وزیری را مردود می‌داند و معتقد است در آن زمان هیچ نطر مشخصی وجود نداشت و کسی هم در صلاحیت خود نمی‌دید که آن را ارزیابی کند و بی چون و چرا پذیرفته شد. وی همچنین نظریه و تحقیقات برکشلی مبنی بر وجود پنج پرده و دو نیم‌پرده در اکتاو را خیالی و نادرست می‌داند و می‌گوید بر اساس نوشته‌های قدما، اجرای آن امکان‌پذیر نیست؛ چرا که مقام‌های موسیقی ایرانی با گام و فاصلهٔ اکتاو بیگانه است و کلیهٔ مقام‌های ایرانی در یک فاصلهٔ چهار‌صدایی (تِتراکورد) یا «پنج‌صدایی»(پنتاکورد)، قابل اجرا هستند و هیچ مقام موسیقی به فاصلهٔ اکتاو نمی‌رسد، پس در نهایت به بیشتر از هفت صدا احتیاج ندارد. فرهت می‌گوید با مطالعه روی پرده‌بندی سازهای تار و سه‌تار می‌توان نتیجه گرفت که موسیقی ایرانی یک گام «۱۷ پرده‌ای» در فاصلهٔ اکتاو بوده است و می‌افزاید در این پرده‌بندی هیچ‌گونه حرکتِ کروماتیک و فاصلهٔ کمتر از نیم‌پرده وجود ندارد و با دیگر گام «۱۷ پرده‌ای» منسوب به صفی‌الدین نیز مطابقت ندارد.

محمدرضا درویشی آهنگساز و موسیقی‌دان ایرانی عقیده دارد فاصلۀ «نیم‌پرده» ایرانی از غربی کمتر است و فاصلۀ بین «پرده» و «نیم‌پرده» متغیر است. مجید کیانی نوازنده سنتور نیز معتقد است موسیقی ایران از دوره ساسانیان بر پایهٔ دانگ بوده است نه گام.
 تقسیمات دانگ در موسیقی سنتی ایران بر پایهٔ گام فیثاغورث بود که امروزه بر اساس فواصل به سه نوع اجرا تقسیم می‌شود:
 شیرین نوازی که بر پایهٔ گام فارابی است و بر اساس تحقیقات مهدی برکشلی با نوازندگان این سبک، آن‌ها تحت تأثیر گام فارابی و صفی‌الدین بوده‌اند.
 موسیقی سنتی بر اساس فواصلی است که بعد از قرن هشتم هجری دچار تغییر شد و ناشی از تحول مقام به دستگاه بوده است.
 موسیقی ایرانی که بر اساس گام «۲۴ پرده‌ای» است و آموزش‌های علینقی وزیری و ردیف ابوالحسن صبا بر این پایه است.

آموزش‌های وزیری اگر چه با موسیقی سنتی ایران فاصله داشت، اما بنیان‌گذار یک تفکر و مکتب بر اساس اصول نظری موسیقی شد. وی پس از چند قرن، زمینه را برای بحث و بررسی موسیقی علمی در ایران فراهم آورد.
130px|وسط|علینقی وزیریx80px|بندانگشتی|وسط|گام ۲۴ پرده‌ای وزیری، در این مثال وزیری از دو علامت ابداعی خود (سری و کرن) به صورت دقیق به‌عنوان ربع‌پرده (نیم بمل و نیم دیز) نام می‌برد که برابر با ۵۰ سنت است. وی ادعا می‌کند برای تغییر و تکامل این سبک و فاصله‌ها به ۲۴ قسمت، تمدنی بالاتر از تمدن اروپایی لازم است و قصدش حفظ و تناسب دادن موسیقی ایرانی با علم است و هر آنچه نالازم است باید دور ریخته شود.
روح‌الله خالقی در مقایسهٔ موسیقی قدیم ایران و موسیقی غرب می‌نویسد: گام کروماتیک غرب دارای دوازده فاصله و موسیقی قدیم ایران دارای هفده فاصله است. وی پنج فاصلهٔ اضافی را وجود فاصله‌هایی می‌داند که از «پرده» کوچکتر و از «نیم پرده» بزرگتر است و مشخص نیست که حتماً «ربع‌پرده» باشد. خالقی در مقایسه‌ای که بین پرده‌بندی ساز «عود» در قدیم و ساز تار کنونی انجام می‌دهد، نتیجه می‌گیرد که موسیقی فعلی ما همان موسیقی قدیم است و بعضی پرده‌ها دارای فاصلهٔ مساوی نیست و فاقدِ اعتدال است. وی مثال می‌زند که «فا سری» در پرده‌بندی تار به فا دیز نزدیک‌تر از فا بکار است و اگر بخواهیم قاعدهٔ اعتدال را رعایت کنیم و گام بیست و چهار قسمتی داشته باشیم، باید تمامِ فاصله‌ها را «ربع‌پرده» فرض کنیم، از وضعیت طبیعی خارج نماییم و به ۲۴ قسمت مساوی تقسیم کنیم و آن را «گام بیست و چهار قسمتی» یا «گام کروماتیک ایرانی» بنامیم.

 فواصل گام بیست چهار قسمتی 
موسیقی ایرانی دارای گام‌هایی متفاوت از موسیقی غربی است. موسیقی غربی بر پایهٔ مینور و ماژور است، حال آن که موسیقی ایرانی علاوه بر فاصله‌های موسیقی غربی فواصلی مانند درست، بزرگ، کوچک، کاسته و افزوده هم دارد. در این تقسیم‌بندی، کلماتی اضافه شده (کم، بیش، نیم) و قواعد ده‌گانهٔ جدیدی به وجود آمده است که عبارتند از: نیم‌بزرگ، بیش‌بزرگ، کم‌کوچک، بیش‌کوچک، کم‌درست، بیش‌درست، کم‌کاسته، بیش‌کاسته، کم‌افزوده و بیش‌افزوده.
+
خلاصه فواصل موسیقی ایرانیکم‌درستچهارم، پنجمبیش‌درستیکم، چهارم، پنجمنیم‌بزرگدوم، سوم، ششم، هفتمبیش‌بزرگدوم، سوم، ششم، هفتمکم‌کوچکدوم، سوم، ششم، هفتمکم‌کاستهسوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتمبیش‌افزودهیکم، دوم، سوم، چهارم، پنجم، ششم، هفتم
نام‌گذاری فواصل دارای قواعدی بدین صورت است:

۱. اگر فاصله‌ای یک ربع‌پرده از فواصل کوچک، درست، کاسته و افزوده، کمتر داشته باشد، کلمهٔ «کم» و اگر ربع‌پرده کم‌تر از فاصلهٔ بزرگ، داشته باشد، کلمهٔ «نیم» به آن فاصله اضافه می‌شود. مثال:
 «دو» تا «ر» (دوم بزرگ)، «دو» تا «ر کرن» (دوم نیم‌بزرگ) بی‌قاب|100px
 «دو دیز» تا «ر» (دوم کوچک)، «دو دیز» تا «ر کرن» (دوم کم‌کوچک) بی‌قاب|100px
 «دو» تا «فا» (چهارم درست)، «دو» تا «فا کرن» (چهارم کم‌درست) بی‌قاب|100px
 «سی» تا «فا» (پنجم کاسته)، «سی» تا «فا کرن» (پنجم کم‌کاسته) بی‌قاب|100px
 «فا» تا «سی بکار» (چهارم افزوده)، «فا» تا «سی کرن» (چهارم کم‌افزوده) بی‌قاب|100px
350px|بندانگشتی|فواصل موسیقی ایرانی بر اساس ریز پرده‌های سُری و کُرُن
۲. اگر فاصله‌ای یک ربع‌پرده از فواصل درست، بزرگ، کوچک، کاسته و افزوده، بیشتر داشته باشد، کلمه «بیش» به آن فاصله اضافه می‌شود. مثال:
 «دو» تا «ر» (دوم بزرگ)، «دو» تا «ر سری» (دوم بیش‌بزرگ) بی‌قاب|100px
 «دو» تا «ر بمل» (دوم کوچک)، «دو» تا «ر کرن» (دوم بیش‌کوچک) بی‌قاب|100px
 «دو» تا «فا» (چهارم درست)، «دو» تا «فا سری» (چهارم بیش‌درست) بی‌قاب|100px
 «سی» تا «فا» (پنجم کاسته)، «سی» تا «فا سری» (پنجم بیش‌کاسته) بی‌قاب|100px
 «فا» تا «سی بکار» (چهارم افزوده)، «فا» تا «سی سری» (چهارم بیش‌افزوده) بی‌قاب|100px
توضیح: بعضی از فواصل ده‌گانه شبیه یکدیگرند. برای سهولت، بهتر است حذف شوند مانند: نیم‌بزرگ و بیش‌کوچک (حذف)، بیش‌بزرگ و کم‌افزوده (حذف)، کم‌کوچک و بیش‌کاسته (حذف). در نتیجه سه نام مشابه حذف شده و فواصل ده‌گانه، به هفت نام خلاصه می‌شود.
+شماره / نامنت / تعداد ربع پردهتصویرشماره / نامنت / تعداد ربع پردهتصویر۱یکم درستدو - دو۰150px۳۱ششم کم‌کاستهمی دیز - دو کرن۱۳150px۲یکم بیش‌درستدو - دو سری۱150px۳۲پنجم درستدو - سل۱۴150px۳دوم کم‌کوچکدو دیز - ر کرن۱150px۳۳ششم کاستهدو - لا دوبل بمل۱۴150px۴یکم افزودهدو - دو دیز۲150px۳۴پنجم بیش‌درستفا کرن - دو۱۵150px۵دوم کوچکدو - ر بمل۲150px۳۵ششم کم‌کوچکمی‌سری - دو۱۵150px۶یکم بیش‌افزودهدو کرن - دو دیز۳150px۳۶پنجم افزودهدو - سل دیز۱۶150px۷دوم نیم‌بزرگدو - ر کرن۳150px۳۷ششم کوچکدو - لا بمل۱۶150px۸سوم کم‌کاستهدو سری - می دوبل بمل۳150px۳۸پنجم بیش‌افزودهفا بمل - دو سری۱۷150px۹دوم بزرگدو - ر۴150px۳۹ششم نیم‌بزرگمی کرن - دو۱۷150px۱۰سوم کاستهدو - می‌دوبل بمل۴150px۴۰هفتم کم‌کاستهر سری - دو بمل۱۷150px۱۱دوم بیش‌بزرگدو - ر سری۵150px۴۱ششم بزرگدو - لا۱۸150px۱۲سوم کم‌کوچکدو سری - می بمل۵150px۴۲هفتم کاستهدو - سی دوبل بمل۱۸150px۱۳دوم افزودهدو - ر دیز۶150px۴۳ششم بیش‌بزرگمی بمل - دو سری۱۹150px۱۴سوم کوچکدو - می بمل۶150px۴۴هفتم کم‌کوچکر سری - دو۱۹150px۱۵دوم بیش‌افزودهدو بمل - ر سری۷150px۴۵ششم افزودهدو - لا دیز۲۰150px۱۶سوم نیم‌بزرگدو - می کرن۷150px۴۶هفتم کوچکدو - سی بمل۲۰150px۱۷چهارم کم‌کاستهدو سری - فا بمل۷150px۴۷ششم بیش‌افزودهمی دوبل بمل - دو سری۲۱150px۱۸سوم بزرگدو - می۸150px۴۸هفتم نیم‌بزرگر کرن - دو۲۱150px۱۹چهارم کاستهدو - فا بمل۸150px۴۹اکتاو کم‌کاستهدو دیز - دو کرن۲۱150px۲۰سوم بیش‌بزرگدو - می‌سری۹150px۵۰هفتم بزرگدو - سی۲۲150px۲۱چهارم کم‌درستدو - فا کرن۹150px۵۱اکتاو کاستهدو - دو بمل۲۲150px۲۲سوم افزودهدو - می‌دیز۱۰150px۵۲هفتم بیش‌بزرگر کرن - دو دیز۲۳150px۲۳چهارم درستدو - فا۱۰150px۵۳اکتاو کم‌درستدو سری - دو۲۳150px۲۴سوم بیش‌افزودهدو کرن - می‌دیز۱۱150px۵۴هفتم افزودهدو - سی دیز۲۴150px۲۵چهارم بیش‌درستدو - فا سری۱۱150px۵۵اکتاو درستدو - دو۲۴150px۲۶پنجم کم‌کاستهفا سری - دو کرن۱۱150px۵۶هفتم بیش‌افزودهسی دیز - دو کرن۲۵150px۲۷چهارم افزودهدو - فا دیز۱۲150px۵۷اکتاو بیش‌درستدو - دو سری۲۵150px۲۸پنجم کاستهدو - سل بمل۱۲150px۵۸اکتاو افزودهدو - دو دیز۲۶150px۲۹چهارم بیش‌افزودهدو کرن - فا سری۱۳150px۵۹اکتاو بیش‌افزودهدو کرن - دو دیز۲۷150px۳۰پنجم کم‌درستفا سری - دو۱۳150px

 فواصل گام کروماتیک ایرانی 
گام کروماتیک موسیقی ایرانی دارای ۲۵ نت و ۲۴ ربع‌پرده است. این نت‌ها می‌توانند هر کدام پایهٔ یک گام قرار گرفته و کلیهٔ مقام‌ها و دستگاه‌های موسیقی ایران در ۲۴ گام، در این مجموعه شکل می‌گیرد. برخلاف موسیقی غربی، اجرای گام کروماتیک موسیقی ایرانی به علت ساختار سازهای ایرانی و نداشتنِ پردهٔ ثابت، بسیار مشکل و متداول نیست.
x170px|بندانگشتی|وسط|گام کروماتیک با فواصل موسیقی ایرانی: ۱. یکم بیش‌درست، ۲. دوم نیم‌بزرگ، ۳. دوم بیش‌بزرگ، ۴. سوم نیم‌بزرگ، ۵. سوم بیش‌بزرگ، ۶. چهارم بیش‌درست، ۷. پنجم کم‌درست، ۸. پنجم بیش‌درست، ۹. ششم نیم‌بزرگ، ۱۰. ششم بیش‌بزرگ، ۱۱. هفتم نیم‌بزرگ، ۱۲. هفتم بیش‌بزرگ

x750px|بدون قاب|چپ|جدول مقامات دوازده‌گانه صفی الدین ارموی

فواصل مقام‌های دوازده‌گانه

موسیقی‌دانان، دستگاه‌های موسیقی ایرانی را بعد از صفی‌الدین، دوازده دایرهٔ ملایم تشخیص دادند و به‌عنوان مقام‌های اصلی بکار بردند که عبارتند از:
 عشاق، نوا، بوسلیک، راست، عراق، اصفهان، زیرافکند، بزرگ، زنگوله، رهاوی، حسینی و حجازی.

این «مقام‌ها» در هر دانگ، دارای دو پرده و یک نیم‌پرده بود و با یک پردهٔ اتصالی، به دانگ دوم پیوند داشت. این تقسیم‌بندی، یک دورهٔ کامل در اکتاو است که از ترکیب یک فاصله «چهارم درست» (ذوالاربع) از درجه یک تا هشت، و یک فاصله «پنجم درست» (ذوالخمس) از درجه هشت تا هجده، تشکیل می‌شود و با گام کروماتیک غربی سازگار است. تمامی دستگاه‌ها، نغمه‌ها و گوشه‌ها در این تقسیم‌بندی اجرا می‌شود.

قطب‌الدین شیرازی چند دایرهٔ دیگر را «ملایم» دانسته و به این مجموعه اضافه کرد. با نام‌های:
 زنگبار، گلستان، بهار، بوستان، عذری و وامق.

برخی دیگر نیز شش مقام اضافه کردند که عبارت بود از:
 گَوِشْتْ، گردانیه، نوروز، سلمک، مایه و شهناز.

در ادامه به هر کدام از این مقام‌ها شعبه‌ای دیگر اضافه شد و مجموع آن را به ۲۴ مقام رساندند که عبارتند از:
 زابلی، اوج، نوروز خارا، ماهور، عشیران، نوروز صبا، مبرقع، پنجگاه، مغلوب، راهوی، نیریز، نیشابور، رهاب، بیاتی، همایون، نهفت، سه‌گاه، حصار، چهارگاه، عزّال، نوروز عرب، نوروز عجم، دوگاه و محّیر.

در گام موسیقی قدیم هر درجه دارای نام بود و در مسیر تکامل خود، بعضی از این نام‌ها خود تشکیل یک دستگاه را دادند. نام درجات به ترتیب عبارتند از:
 ۱. یگاه، ۲. نیم بیاتی، ۳. نیم حصار، ۴. عشیران، ۵. نیم عجم، ۶. عراق، ۷. نیم ماهور، ۸. راست، ۹. زنگوله، ۱۰. راهوی، ۱۱. دوگاه، ۱۲. نهاوند، ۱۳. سه‌گاه، ۱۴. بوسلیک، ۱۵. چهارگاه، ۱۶. صبا، ۱۷. عزّال، ۱۸. نوا.

 فواصل معکوس 
موسیقی ایرانی، علاوه برداشتن فاصله‌های موسیقی غربی، دارای ۱۲ نام معکوس در فواصل مخصوص موسیقی ایرانی نیز هست. در این رده‌بندی، فواصل دوازده‌گانه با نام‌هایی متفاوت‌اند، اما محتوای آن‌ها یکی است. مثال:

+فاصله و معکوس فاصلهبیش‌افزودهبیش‌بزرگنیم‌بزرگکم‌کوچکفاصله
دوم150px150px150px150pxکم‌کاستهکم‌کوچکنیم‌بزرگبیش‌بزرگمعکوس
هفتم150px150px150px150pxبیش‌افزودهبیش‌بزرگنیم‌بزرگکم‌کوچککم‌کاستهفاصله
سوم150px150px150px150px150pxکم‌کاستهکم‌کوچکنیم‌بزرگبیش‌بزرگبیش‌افزودهمعکوس
ششم150px150px150px150px150pxبیش‌افزودهبیش‌درستکم‌درستکم‌کاستهفاصله
چهارم150px150px150px150pxکم‌کاستهکم‌درستبیش‌درستبیش‌افزودهمعکوس
پنجم150px150px150px150pxبیش‌افزودهبیش‌درستبیش‌افزودهبیش‌درستدرستفاصله
یکم150px150px150px150px150pxبیش‌افزودهبیش‌درستکم‌کاستهکم‌درستهشتم‌درستمعکوس
اکتاو150px150px150px150px150px

 فواصل مترادف 
در موسیقی ایرانی مانند موسیقی غربی بعضی از فواصل مترادف یکدیگرند یعنی نامشان متفاوت بوده ولی اندازهٔ آن‌ها یکی است و در تعداد ربع‌پرده‌ها مساوی هستند. مثال:

 یکم بیش‌درست و دوم کم‌کوچک (۱ ربع‌پرده)
 یکم بیش‌افزوده، دوم نیم‌بزرگ و سوم کم‌کاسته (۳ ربع‌پرده)
 دوم بیش‌بزرگ و سوم کم‌کوچک (۵ ربع‌پرده)
 دوم بیش‌افزوده، سوم نیم‌بزرگ و چهارم کم‌کاسته (۷ ربع‌پرده)
 سوم بیش‌بزرگ و چهارم کم‌درست (۹ ربع‌پرده)
 سوم بیش‌افزوده، چهارم بیش‌درست و پنجم‌کاسته (۱۱ ربع‌پرده)
 چهارم بیش‌افزوده، پنجم کم‌درست و ششم‌کاسته (۱۳ ربع‌پرده)
 پنجم بیش‌درست و ششم کم‌کوچک (۱۵ ربع‌پرده)
 پنجم بیش‌افزوده، ششم نیم‌بزرگ و هفتم کم‌کاسته (۱۷ ربع‌پرده)
 ششم بیش‌بزرگ و هفتم کم‌کوچک (۱۹ ربع‌پرده)
 ششم بیش‌افزوده، هفتم نیم‌بزرگ و اکتاو کم‌کاسته (۲۱ ربع‌پرده)
 هفتم بیش‌بزرگ و اکتاو کم‌درست (۲۳ ربع‌پرده)
 هفتم بیش‌افزوده و اکتاو بیش‌درست (۲۵ ربع‌پرده)

 فواصل ترکیبی 
فاصلهٔ ترکیبی به فاصله‌ای می‌گویند که وسعت صوتی آن از اکتاو بیشتر باشد. با اضافه کردن یک فاصلهٔ اکتاو به هر کدام از فاصله‌ها، یک فاصلهٔ ترکیبی به وجود می‌آید. وقتی یک فاصلهٔ ساده را به فاصلهٔ ترکیبی تبدیل می‌کنیم، تغییری در محتوای آن به وجود نمی‌آید. نام‌گذاری این فواصل بدین صورت است که با اضافه کردن عدد هفت، به فاصلهٔ مورد نظر، فاصلهٔ ترکیبی شناخته می‌شود. مثال:

 دوم نیم‌بزرگ + اکتاو = نهم نیم‌بزرک بی‌قاب|150px
 سوم نیم‌بزرگ + اکتاو = دهم نیم‌بزرگ بی‌قاب|150px
 چهارم کم‌درست + اکتاو = یازدهم کم‌درست بی‌قاب|150px
 پنجم بیش‌درست + اکتاو = دوازدهم بیش‌درست بی‌قاب|150px
 ششم کم‌کوچک + اکتاو = سیزدهم کم‌کوچک بی‌قاب|150px
 هفتم کم‌کاسته + اکتاو = چهاردهم کم‌کاسته بی‌قاب|150px

 فواصل هفت دستگاه موسیقی ایرانی 

موسیقی امروز ایران با موسیقی قدیم تفاوت دارد و در طبقه‌بندی جدیدی به نام ردیف، بر اساس روایات موسیقی‌دانان گذشته مانند: آقا حسینقلی، میرزا عبداله و درویش خان استوار است. ردیف‌های موسیقی ایران شامل هفت دستگاه اصلی و ۲۲۸ گوشه است. در هر دستگاه سه صدا یا درجهٔ اصلی وجود دارد که به نت شاهد، نت متغیر و نت ایست که فرود موقت است، نامیده می‌شوند. در بعضی از دستگاه‌ها ممکن است نت شاهد و ایست یکی باشد یا نت متغیر نداشته باشد. از بعضی ردیف‌های هفت دستگاه موسیقی ایرانی، پنج ردیف منشعب می‌شود که آن‌ها را «نغمه»، «بیات» یا ردیف آوازی می‌نامند و مانند ردیف‌های سازی، دارای نت‌های شاهد، متغیر و ایست هستند. ردیف‌های آوازی در عین استقلال وابسته به دستگاه اصلی هستند و در نهایت با «فرود» که یک قطعهٔ ارتباطی‌ست، به دستگاه اصلی وصل می‌شوند.

در هفت ردیف موسیقی ایرانی، دستگاه شور گسترده‌تر از دستگاه‌های دیگر است و دارای چهار ردیف آوازی وابسته به خود اما مستقل به نام‌های: ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی است. آواز اصفهان نیز یکی از ملحقات دستگاه همایون است که در نهایت پنج ردیف اصلی آواز را تشکیل می‌دهند.

+فواصل هفت دستگاه موسیقی ایرانی نسبت به نت پایهx70px|وسط|دستگاه شورx70px|وسط|دستگاه سه‌گاهشور: دوم نیم‌بزرگ، سوم کوچک، چهارم و پنجم درست، ششم و هفتم کوچک، هشتم درست.سه‌گاه: دوم بزرگ، سوم نیم‌بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم نیم‌بزرگ، هفتم کوچک، هشتم درست.x70px|وسط|دستگاه راست پنجگاهx70px|وسط|دستگاه نواراست‌پنجگاه: دوم بزرگ، سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم و هفتم بزرگ، هشتم درست.نوا: دوم بزرگ، سوم کوچک، چهارم و پنجم درست، ششم نیم‌بزرگ، هفتم کوچک، هشتم درست.x70px|وسط|دستگاه ماهورx70px|وسط|دستگاه همایونماهور: دوم بزرگ، سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم و هفتم بزرگ، هشتم درست.همایون: دوم نیم‌بزرگ، سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم و هفتم کوچک، هشتم درست.توضیحات:
 خطوط منحنی ساده، نشانگر فاصلهٔ یک‌پرده‌ای است.
 خطوط منحنی گوشه‌دار، نشانگر فاصلهٔ نیم‌پرده‌ای است.
 خطوط منحنی مقطع، نشانگر فاصلهٔ ریزپرده‌ای است.x70px|وسط|دستگاه چهارگاهچهارگاه: دوم نیم‌بزرگ، سوم بزرگ، چهارم و پنجم درست، ششم نیم‌بزرگ، هفتم بزرگ، هشتم درست.

 جستارهای وابسته 
 ریز‌پرده
 ربع‌پرده
 نیم‌پرده
 فاصله (موسیقی)
 معکوس (موسیقی)

 یادداشت 

 پانویس 

 منابع 







 پیوند به بیرون 

رده:ردیف موسیقی سنتی ایرانی
رده:فاصله‌های موسیقی
رده:موسیقی ایرانی