نبرد کوه سفید

نبرد کوه سفید ()، بخشی از جنگ سی‌ساله در سال ۱۶۲۰ بین پادشاهی بوهم و انتخابگرنشین پفالتس از یکسو و امپراتوری مقدس روم و متحدانش (اسپانیای هابسبورگ و شاهزاده‌نشین‌های کاتولیک آلمانی)از سوی دیگر بود که با پیروزی اتحادیه کاتولیک به پایان رسید.

نبرد کوه سفید (؛ ) در ۸ نوامبر ۱۶۲۰ در نزدیکی پراگ و در مراحل آغازین جنگ سی‌ساله رخ داد. ارتش حامی فریدریش پنجم به رهبری کریستیان آنهالت، از نیروهای رقیبش، فردیناند دوم، امپراتور مقدس روم، به فرماندهی بوکوا و کنت تیلی شکست خورد.

نیروهای امپراتوری در ۹ نوامبر وارد پراگ شدند و فریدریش به سیلزی گریخت.

 پیش‌زمینه 
در اوایل قرن هفدهم، بیشتر اراضی بوهم، اگرچه تحت سلطه امپراتوری مقدس روم با اکثریت کاتولیک بودند، اما جمعیت بزرگی از پروتستان‌ها را در خود جای داده بودند و حقوق و حمایت‌هایی به آن‌ها اعطا شده بود که درجات متفاوتی از آزادی مذهبی و سیاسی را برایشان فراهم می‌کرد.

در سال ۱۶۱۷، با وخامت اوضاع سلامت امپراتور ماتیاس، پسرعموی او فردیناند — یک کاتولیک متعصب و از حامیان ضداصلاحات — به عنوان جانشین او در مقام امپراتور مقدس روم و پادشاه بوهم انتخاب شد. این موضوع باعث نگرانی عمیق بسیاری از پروتستان‌های بوهمی شد که نه تنها از دست دادن دارایی‌های خود، بلکه از دست رفتن نیمه‌خودمختاری سنتی‌شان را نیز پیش‌بینی می‌کردند؛ تحت این خودمختاری، بسیاری از اراضی دارای قوانین اساسی جداگانه و فردی برای تنظیم روابط خود با امپراتوری بودند و پادشاه توسط رهبران محلی انتخاب می‌شد.Johnson, Lonnie. Central Europe enemies, neighbours, friends. New York: Oxford UP, 1996. Print.

فردیناند (که پس از مرگ ماتیاس در سال ۱۶۱۹ به امپراتور فردیناند دوم تبدیل شد) پروتستانیسم را برای امپراتوری زیان‌بار می‌دید و می‌خواست ضمن تشویق به تغییر مذهب به آیین کاتولیک، حکومت مطلقه را بر بوهم تحمیل کند. او همچنین امیدوار بود املاک کلیسا را که دهه‌ها قبل در آغاز اصلاحات توسط پروتستان‌ها تصرف شده بود، بازپس بگیرد.

آنچه به‌ویژه برای پروتستان‌ها گران تمام شد، نقض ادعایی «فرمان جلال» امپراتور رودلف دوم (مصوب ۱۶۰۹) بود که آزادی مذهبی را در سراسر بوهم تضمین کرده بود.Helfferich, Tryntje. The Thirty Years' War: A Documentary History. Indianapolis: Hackett Company, Inc., 2009. Print. در مه ۱۶۱۸، گروهی از نجیب‌زادگان بوهمی که می‌خواستند شکایات خود را درباره این موضوع و مسائل دیگر مطرح کنند، با نمایندگان امپراتور در قلعه پراگ ملاقات کردند؛ این جلسه با بیرون انداختن دو تن از نمایندگان و منشی آن‌ها از یک پنجره بلند و جراحت شدید آن‌ها به پایان رسید. این حادثه که به سومین دفنستراسیون پراگ معروف شد، جرقه شورش بوهم را زد.Guthrie, William P. Battles of the Thirty Years' War from White Mountain to Nordlingen, 1618–1635. Westport, CT: Greenwood, 2001. Print.

در نوامبر ۱۶۱۹، فریدریش پنجم، انتخابگر پالاتین، که مانند بسیاری از شورشیان کالونیست بود، توسط مجمع انتخاب‌کنندگان بوهم به عنوان پادشاه بوهم برگزیده شد.

 نبرد 
بندانگشتی|طرح نبرد از تئاتروم اروپایوم: بوهمی‌ها در بالا، نیروهای امپراتوری و باواریا در پایین
بندانگشتی|نبرد کوه سفید (۱۶۲۰)

در سال ۱۶۲۰، فردیناند دوم که اکنون کاملاً در مقام امپراتور مستقر شده بود، برای تسخیر بوهم و درس عبرت دادن به شورشیان به راه افتاد. ملک فریدریش و فرمانده نظامی او، شاهزاده کریستیان آنهالت، ارتشی پروتستانی متشکل از ۳۰,۰۰۰ نفر سازماندهی کرده بودند؛ فردیناند با نیرویی ۲۵,۰۰۰ نفری که بسیاری از آن‌ها سربازان کارآزموده بودند و تحت رهبری توانمند فیلد مارشال تیلی (اشراف‌زاده کاتولیک اسپانیایی-فلاندری) قرار داشتند، با آن‌ها مقابله کرد. ارتش تیلی از مزیت حضور دو رهبر نظامی موفق — خودِ تیلی و ژنرال والنشتاین آینده — بهره می‌برد. نیروهای تیلی از دو گروه مجزا تشکیل شده بود: سربازان امپراتوری به فرماندهی شارل بوناونتور دو لونگوال، کنت بوکوا و سربازان اتحادیه کاتولیک آلمان که مستقیماً تحت فرمان تیلی بودند. نیروهای کمکی اسپانیایی تحت فرمان گیلرمو وردوگو و کارلو اسپینلی نیز توسط فلیپ سوم از پادشاهی ناپل فرستاده شدند که عمدتاً شامل نیروهای ایتالیایی و والون‌ها بودند. تمام ارتش‌های آن زمان از مزدوران بی‌شماری استفاده می‌کردند؛ از جمله خود تیلی که طبق برخی تعاریف مزدور محسوب می‌شد. رنه دکارت، که بعدها «پدر فلسفه مدرن» نام گرفت، به عنوان ناظر رسمی در اتحادیه کاتولیک خدمت می‌کرد.

ارتش امپراتوری پس از فتح بیشتر مناطق غربی بوهم، به سمت پراگ، پایتخت بوهم که در دست شورشیان بود، حرکت کرد. بوهمی‌ها سعی کردند با ایجاد مواضع دفاعی راه آن‌ها را سد کنند، اما ارتش امپراتوری به‌سادگی از کنار آن‌ها گذشت. کریستیان آنهالت با راهپیمایی سریع نیروهایش موفق شد درست قبل از پراگ از ارتش امپراتوری پیشی بگیرد. او بدین ترتیب موقعیت مناسبی در «کوه سفید» (که در واقع یک فلات کم‌ارتفاع بود) به دست آورد، اما زمان کمی برای ایجاد استحکامات دفاعی داشت. اشتیاق برای شروع نبرد در هر دو طرف کم بود. پس از عقب‌نشینی‌های چند هفته قبل، ارتش کریستیان آنهالت به حدود ۱۵,۰۰۰ نفر کاهش یافته بود و امید کمی به پیروزی داشت؛ مزدوران هر دو طرف ماه‌ها بود که حقوق نگرفته بودند و با نزدیک شدن به زمستان، هوای سرد و مرطوب شرایط را برای نبرد نامناسب کرده بود.

جناح چپ بوهم تحت فرمان کنت تورن، مرکز تحت فرمان آنهالت، جناح راست تحت فرمان هاینریش فون اشلیک و نیروی دیگری تحت فرمان یوهان ارنست یکم بود. در ۸ نوامبر، نیروی کوچکی از امپراتوری برای بررسی جناح پروتستان‌ها فرستاده شد. در کمال تعجب آن‌ها، بوهمی‌ها با پیشروی آن‌ها عقب‌نشینی کردند. تیلی به‌سرعت نیروهای کمکی فرستاد و جناح بوهمی‌ها شروع به فروپاشی کرد. آنهالت سعی کرد با فرستادن پیاده‌نظام و سواره‌نظام به رهبری پسرش، کریستیان دوم، وضعیت را آرام کند. سواره‌نظام به پیاده‌نظام امپراتوری حمله کرد و تلفات سنگینی به بار آورد، اما تیلی با سواره‌نظام خود پاتک زد و سواران بوهمی را مجبور به عقب‌نشینی کرد. پیاده‌نظام بوهمی که تازه به ارتش امپراتوری نزدیک شده بود، با دیدن عقب‌نشینی سواره‌نظام، پیش از عقب‌نشینی خود، تنها یک رگبار از فاصله دور شلیک کرد. گروه کوچکی از سواره‌نظام امپراتوری شروع به دور زدن نیروهای پروتستان کردند و آن‌ها را به میانه میدان نبرد راندند. با از دست رفتن روحیه ارتش بوهم، گروهان‌ها یکی پس از دیگری شروع به عقب‌نشینی کردند. تیلی و سواران امپراتوری با ۲,۰۰۰ هوسار باواریایی پیشروی کردند و نیروهای پروتستان را به سمت «قصر ستاره» (در غرب پراگ) راندند، جایی که شورشیان تلاش ناموفقی برای ایجاد خط دفاعی داشتند.

ارتش بوهم حریف نیروهای امپراتور فردیناند نبود. نبرد واقعی تنها یک ساعت طول کشید و ارتش بوهم را متلاشی کرد. حدود ۴,۰۰۰ پروتستان کشته یا اسیر شدند، در حالی که تلفات امپراتوری تنها حدود ۷۰۰ نفر بود.Guthrie, William P. Battles of the Thirty Years' War from White Mountain to Nordlingen, 1618–1635. Westport, CT: Greenwood, 2001. Print.

 پیامدها 
بندانگشتی|۲۷ صلیب به یاد قربانیان
بندانگشتی|نقاشی در جشن پیروزی کاتولیک‌ها، اثر آنتون استیونز. در بخش بالا بانوی پیروزی ما احاطه شده توسط قدیسان؛ در گوشه پایین سمت چپ، امپراتور پیروز فردیناند دوم به همراه پسرش فردیناند سوم و شیر بوهمی دیده می‌شوند.

با نابودی ارتش بوهم، تیلی وارد پراگ شد و شورش فروپاشید. ملک فریدریش پس از تنها یک سال تکیه بر تخت، به همراه همسرش الیزابت از کشور گریخت (که باعث شد لقب تمسخرآمیز «پادشاه زمستانی» را بگیرد). چهل و هفت نفر از رهبران قیام محاکمه شدند و بیست و هفت نفر از آن‌ها در میدان شهر قدیمی پراگ اعدام شدند که به «اعدام میدان شهر قدیمی» معروف شد. از جمله اعدام‌شدگان کریشتوف هارانت و یان یسنیوس بودند. امروزه ۲۷ صلیب در سنگ‌فرش میدان به یاد اعدام‌شدگان تعبیه شده است. تخمین زده می‌شود که پنج‌ششم اشراف بوهمی بلافاصله پس از نبرد کوه سفید تبعید شدند و اموالشان مصادره شد.Consequences of Czech Defeat , U.S. Library of Congress

در سال ۱۶۲۱، امپراتور دستور داد تمام کالونیست‌ها و سایر غیرلوتری‌ها ظرف سه روز کشور را ترک کنند یا به آیین کاتولیک درآیند. در سال ۱۶۲۲، او انجام فرایض مذهب لوتری را ممنوع کرد. در سال ۱۶۲۶، او دستور داد تمام لوتری‌ها (که بیشترشان در شورش دخالتی نداشتند) تغییر مذهب دهند یا کشور را ترک کنند. تا سال ۱۶۲۷، فرآیند کاتولیک‌سازی مجدد بوهم به‌طور جدی دنبال شد؛ اکثر بوهمی‌ها تغییر مذهب دادند، اما اقلیت پروتستان قابل‌توجهی باقی ماندند.

نیروهای اسپانیایی اراضی پالاتینات را تصرف کردند. با احتمال نابودی پروتستانیسم در آلمان، دانمارک وارد مبارزه شد و بعدها در سال ۱۶۳۰ سوئد به نیروهای پروتستان پیوست.

جمعیت در اراضی تاج‌وتخت بوهم تا پایان جنگ حدود یک‌سوم کاهش یافت.

نتیجه نبرد ۱۶۲۰، دو قرن کاتولیک‌سازی مجدد سرزمین‌های چک و افول اشراف و نخبگان چک‌زبان و همچنین زبان چکی را به همراه داشت (که با رشد نفوذ نخبگان آلمانی‌زبان همراه بود)؛ فرآیندی که تنها با رستاخیز ملی چک در اواخر قرن هجدهم کند شد. مورخان و نویسندگان ملی‌گرای چک مانند الویس ایراسیک، قرن ۱۷ و ۱۸ در سرزمین‌های چک را «عصر تاریکی» نامیده‌اند.

 منابع 



 پیوند به بیرون 

رده:اروپا در ۱۶۲۰ (میلادی)
رده:بوهم در سده ۱۷ (میلادی)
رده:تاریخ پراگ
رده:ضدپروتستانتیسم
رده:نبردها در بوهم
رده:نبردهای امپراتوری مقدس روم
رده:نبردهای بوهم
رده:نبردهای جنگ سی‌ساله