معرب و مبنی

مُعرَب و مَبنی دو کلمه هستند که یکی اِعراب‌پذیر است و دیگری اِعراب نمی‌پذیرد. معرَب و مبنی در بحث تجزیه و ترکیب کاربرد دارند. کلمه معرَب می‌تواند مرفوع، منصوب، مجرور یا مجزوم باشد. اعراب دو نوع است اصلی و فرعی (نیابی).

 کیفیت اعراب و بناء 
در افعال ماضی، بنا حرکت، بر فتح، سکون یا ضمه است. در این صورت، اگر چیزی به آخر فعل ماضی متصل نباشد یا به آخر آن تاء تأنیث ساکن متصل باشد و همین‌طور اگر الف تثنیه متصل باشد، این فعل ماضی بنا بر فتح است. مثال برای این سه مورد: نـَصـَرَ، نـَصـَرَتْ و نـَصـَرا. همچنین اگر به آخر یک فعل ماضی، ضمیر رفع متحرک متصل باشد، فعل ماضی بر سکون مبنی می‌باشد. همچون نـَصـَرْنَ و نَصَرنا. اگر به آخر فعل ماضی، واو جمع مذکر متصل باشد، فعل مبنی بر ضم خواهد بود. همچون نَصَرُوا. در افعال امر حاضر نیز بنا به سه حالت سکون، حذف حرف عِلّه و حذف نون صورت می‌گیرد. فعل امر در دو مورد (زمانی که صحیح‌الآخر باشد و چیزی به آن متصل نباشد یا نون جمع مؤنث به آن متصل باشد) مبنی بر سکون است. همچنین اگر معتل‌ّاللام باشد، مبنی بر حذف حرف علّه خواهد بود. در سه صورت دیگر (داشتن الف تثنیه متصل، واو جمع مذکر متصل و یاء مخاطبه متصل) فعل مبنی بر حذف نون است. فعل مضارع نیز در دو صورت که نون جمع مؤنث به آن متصل بشود، مبنی بر سکون و در صورتی که نون تأکید به آن متصل شود، مبنی بر فتح خواهد شد.

 اعراب و بنای در افعال 
+جدول افعال عربیملکی اصفهانی، محمود، نحو مقدماتی، مؤسسهٔ انتشارات دارالعلم، شابک: ۹۷۸-۹۶۴-۵۹۷۶-۰۲-۴ سال ۱۳۸۹، قم. ص۲۰نوع فعلصیغه فعلمثالمعرب/مبنیفعلی ماضیمفرد مذکر غایبضَرَبَمبنیمثنای مذکر غایبضَرَبامبنیجمع مذکر غایبضَرَبوامبنیمفرد مؤنث غایبضَرَبَتْمبنیمثنا مؤنث غایبضَرَبَتامبنیجمع مؤنث غایبضَرَبْنَمبنیمفرد مذکر مخاطبضَرَبْتَمبنیمثنای مذکر مخاطبضَرَبـْـتـُمامبنیجمع مذکر مخاطبضَرَبـْتـُممبنیمفرد مؤنث مخاطبضَرَبْتِمبنیمثنا مؤنث مخاطبضَرَبْتـُمامبنیجمع مؤنث مخاطبضَرَبـْتـُنَّمبنیمتکلم مفردضَرَبـْتُمبنیمتکلم مثنا و جمعضَرَبـْنامبنیفعل مضارعمفرد مذکر غایبیَضْرِبُمعرب*مثنای مذکر غایبیَضْرِبانِمعربجمع مذکر غایبیَضْرِبونَمعربمفرد مؤنث غایبتَضْرِبُمعرب*مثنا مؤنث غایبتَضْرِبانمعربجمع مؤنث غایبیَضْرِبـْنَمبنیمفرد مذکر مخاطبتَضْرِبُمعرب*مثنای مذکر مخاطبتَضْرِبانمعربجمع مذکر مخاطبتَضْرِبونمعربمفرد مؤنث مخاطبتَضْرِبینمعربمثنا مؤنث مخاطبتَضْرِبانمعربجمع مؤنث مخاطبتَضْرِبـْنَمبنیمتکلم مفردأضْرِبُمعرب*متکلم مثنا و جمعنَضْرِبُمعرب*امرمفرد مذکر غایبلِیَضْرِبْمعربمثنای مذکر غایبلِیَضْرِبامعربجمع مذکر غایبلِیَضْرِبوامعربمفرد مؤنث غایبلِتَضْرِبْمعربمثنا مؤنث غایبلِتَضْرِبامعربجمع مؤنث غایبلِیَضْرِبـْنَمعربمفرد مذکر مخاطبإضْرِبْمبنیمثنای مذکر مخاطبإضْرِبامبنیجمع مذکر مخاطبإضْرِبوامبنیمفرد مؤنث مخاطبإضْرِبیمبنیمثنا مؤنث مخاطبإضْرِبامبنیجمع مؤنث مخاطبإضْرِبـْنَمبنیمتکلم مفردلِأضْرِبْمبنیمتکلم مثنا و جمعلِنَضْرِبْمبنی
(*) پنج صیغه ۱، ۴، ۷، ۱۳ و ۱۴ از میان افعال مضارع، اگر به نون تأکید اضافه شوند، مبنی خواهند شد.

 منابع 

رده:زبان عربی
رده:نحو