حدیث دوازده خلیفه

امیرالمومنین امام علی(ع)

،امام حسن(ع)،

امام حسین(ع)،

امام سجاد(ع)،

امام باقر(ع)

،امام صادق(ع)

،امام کاظم(ع)،

امام رضا(ع)،

امام جواد(ع)،

امام هادی(ع)

،امام حسن عسکری(ع) و

حضرت مهدی(ع) منسوب است. و در میان اهل تشیع بسیار مشهور است
حدیث دوازده جانشین، یا حدیث دوازده خلیفه (عربی: حدیث الاثنی عشر خلیفة) یک پیشگویی اسلامی است که به محمد، پیامبر اسلام نسبت داده می‌شود و پیش‌بینی می‌کند که پس از او دوازده جانشین وجود خواهد داشت. از آنجایی که پس از محمد، حاکمان بسیار بیشتری وجود داشتند، نویسندگان سنی به طرق مختلف این دوازده جانشین را با برخی از این حاکمان یکی دانسته‌اند. در شیعه دوازده امامی، این جانشینان با دوازده امام خود یکی دانسته می‌شوند. اعتقاد بر این است که آخرین امام آنها، محمد المهدی، از سال ۸۷۴ میلادی به طور معجزه‌آسایی در غیبت به سر می‌برد و انتظار می‌رود در آخرالزمان برای ریشه‌کن کردن بی‌عدالتی و شر بازگردد. این حدیث (که به عنوان حدیثی صحیح، شناخته می‌شود) به‌طور گسترده به وسیلهٔ همهٔ گروه‌های مسلمانان پذیرفته شده‌است. اما تفاسیر گوناگونی از آن ارائه شده‌است.

 پیشگویی کتاب مقدس 
اما در مورد اسماعیل نیز خواسته‌ی تو را اجابت نمودم و او را برکت خواهم بخشید و نسل او را چنان زیاد خواهم کرد که قوم بزرگی از او به وجود آید؛ و دوازده پادشاه از میان آنان برخواهد خواست.کتاب پیدایش ۱۷: ۲۰

منابع اهل سنت
چندین گونه از حدیث دوازده جانشین در منابع اهلِ سنّت دیده می‌شود که معمولاً به نقل از جابر بن سمره (متوفی 686)، صحابی پیامبر اسلام، نقل شده‌اند، اما از دیگر صحابه نیز روایت شده‌اند، مانند عبدالله بن مسعود (متوفی حدود 653)، انس بن مالک(متوفی 712)، عمر (متوفی 644)، واصله بن اسقع، عبدالله بن عمر (متوفی 693)، ابوهریره (متوفی 680)، سلمان فارسی (متوفی حدود 652)، عایشه (متوفی 678) و عثمان (متوفی 656). به طور خاص، فقیه سنی احمد بن حنبل (متوفی 855) این حدیث را با سی و چهار سلسله سند ارائه می‌دهد که همگی به جابر بن سمره منتهی می‌شوند. روایتی از این حدیث در کتب معتبر اهل سنت، صحیح بخاری و صحیح مسلم، از قول محمد نقل شده است.

«بعد از مرگ من دوازده جانشین (خلیفه) خواهند بود که همه آنها از [قبیله] قریش هستند.»

در واقع، صحیح مسلم یک بخش کامل را به نسخه‌های مختلف این حدیث اختصاص داده است و چنین اظهاراتی توسط علمای اهل سنت، نعیم بن حماد (متوفی 844)، محمد ترمذی (متوفی 892)، طبرانی (متوفی 971)، حاکم نیشابوری (متوفی 1014) و ابن عساکر (متوفی 1176) نیز نقل شده است. روایتی از این حدیث که توسط محدث اهل سنت، ابوداوود سلیمان (متوفی 889) نقل شده است، می‌افزاید که جامعه اسلامی در دوران حکومت این دوازده جانشین متحد خواهد شد. روایت دیگری در صحیح مسلم به همین شکل آمده است: «امور مردم تا زمانی که دوازده مرد آنها را رهبری کنند، به درستی پیش خواهد رفت.» در این روایت، روایت نزدیک دیگری آمده است: «این دین [اسلام] تا زمانی که دوازده جانشین وجود داشته باشد، سربلند خواهد بود.» روایت دیگری از این حدیث پیش‌بینی می‌کند که پس از سلطنت این دوازده جانشین، هرج و مرج و آشوب حاکم خواهد شد. برخی از روایت‌ها حتی دلالت بر این دارند که جهان پس از این دوازده جانشین به پایان خواهد رسید. به عنوان مثال، روایتی از حدیث که توسط ابوداود نقل شده است، می‌گوید: «این دین [اسلام] تا زمانی که دوازده جانشین از قریش وجود داشته باشند، وجود خواهد داشت.» که دلالت بر این دارد که کل طول عمر این دوازده جانشین تا آخر زمان ادامه دارد. در برخی از روایت‌های این حدیث، امیر (به معنای «فرمانده») یا قیم (به معنای «سرپرست») یا امام به جای خلیفه ظاهر می‌شوند. در روایتی دیگر، این دوازده جانشین با دوازده رهبر (نقبا) بنی‌اسرائیل مقایسه شده‌اند. حسین مدرسی، اسلام‌شناس، در دفاع از اصالت این حدیث استدلال می‌کند که حدیث دوازده جانشین باید در دوران خلافت خلیفه اموی، هشام بن عبدالملک (حکومت ۷۲۴-۷۴۳)، مدت‌ها قبل از غیبت گزارش‌شده‌ی امام دوازدهم و آخرین امام شیعیان، محمد المهدی در سال ۸۷۴ میلادی، رواج داشته باشد.

شناسایی این خلفا
برخی استدلال کرده‌اند که این دوازده جانشین نمی‌توانند دوازده خلیفه اول پس از محمد باشند، زیرا این فهرست شامل یزید بن معاویه (حکومت ۶۸۰-۶۸۳) می‌شود که حسین بن علی، نوه محمد، را کشت و به مدینه، شهری که در اسلام مقدس است، حمله کرد. از طرف دیگر، قسطلانی، متکلم سنی (متوفی ۱۵۱۷)، در تفسیر خود بر صحیح بخاری، اظهار می‌کند که این حدیث ممکن است به دوازده حاکم مسلمان (غیر متوالی) اشاره داشته باشد که سلطنت نسبتاً پایدار آنها با حکومت ناپایدار خلیفه اموی، ولید دوم (حکومت ۷۴۳-۷۴۴) دنبال شد. اگرچه او نامی از آنها نمی‌برد، اما احتمالاً منظورش چهار خلیفه راشدین (حکومت ۶۳۲-۶۶۱)، معاویة بن ابی‌سفیان (حکومت ۶۶۱-۶۸۰) و پسرش یزید اول، عبدالملک بن مروان(حکومت ۶۸۵-۷۰۵) و چهار پسرش و عمر بن عبدالعزیز (حکومت ۷۱۷-۷۲۰) است. پیشنهاد دوم قسطلانی این است که حدیث ممکن است به دوازده مدعی همزمان خلافت اشاره داشته باشد که ظاهراً در قرن یازدهم برای قدرت رقابت می‌کردند. پیشنهاد سوم او این است که حدیث ممکن است به عصر طلایی اسلام که با مرگ معاویه دوم در ۷۲۰ به پایان رسید، اشاره داشته باشد. با این حال، این به معنای چهارده حاکم است، نه دوازده نفر. بنابراین، قسطلانی معاویه دوم (حکومت نوامبر ۶۸۳ - ژوئن ۶۸۴) و مروان بن حکم (حکومت ژوئن ۶۸۴ - آوریل ۶۸۵) را حذف می‌کند و می‌گوید که دوران سلطنت آنها بسیار کوتاه بوده است. با این حال، او حسن مجتبی (حکومت ژانویه 661 - اوت 661) را همچنان در مقام خلافت نگه می‌دارد. فقیه سنی، نووی (متوفی 1278) این حدیث را در شرح خود بر صحیح مسلم به همین ترتیب تفسیر می‌کند. در مقابل، الفضل بن روزبهان، نویسنده سنی (قرن شانزدهم)، با رویکردی ضد اموی، دوازده جانشین در حدیث را به عنوان "پنج" (و نه چهار) خلفای راشدین معرفی می‌کند و پس از آنها عبدالله بن زبیر، عمر دوم و پنج خلیفه عباسی که نامشان ذکر نشده است، قرار دارند. چنین تفاسیری به دلیل عدم تمایز روشن بین جانشین دوازدهم پیشنهادی و خلیفه بعدی مورد انتقاد قرار گرفته‌اند.

 در منابع شیعی 
قبل از غیبت
شاید اولین نسخه‌های شیعه از حدیث دوازده جانشین در کتاب سلیم بن قیس هلالی، منسوب به سلیم بن قیس هلالی (متوفی ۷۰۱)، که احتمالاً از یاران علی بن ابی طالب، اولین امام شیعه، بوده است، یافت شود. یکی از نسخه‌های آن به نقل از علی و برخی دیگر از چهره‌های شیعه، از جمله عبدالله بن جعفر (متوفی حدود ۶۹۹) و سلمان فارسی است. طبق این نسخه، اندکی قبل از مرگش در سال ۶۳۲، محمد به یارانش در غدیر خم گفت.

ای مردم، قدرت قانونی (ولایت) فقط به علی بن ابی طالب و امنای از فرزندان من، نوادگان برادرم علی، اعطا شده است. او اولین نفر خواهد بود و دو پسرش، حسن و حسین، به ترتیب جانشین او خواهند شد. آنها تا زمانی که به سوی خدا بازگردند، خود را از قرآن جدا نخواهند کرد.

با این حال، تا اواخر قرن نهم، چنین اظهاراتی در کتاب سلیم توجه زیادی را در میان شیعیان امامی، پیشینیان شیعیان دوازده امامی، جلب نکرد. به طور خاص، حدیث دوازده جانشین در آثار علمای امامی آن زمان، از جمله محمد بن هان صفار (متوفی 903)، سعد بن عبدالله اشعری (متوفی حدود 913) و ابن قبه (متوفی قبل از 930) وجود ندارد. احتمالاً چند دهه پس از غیبت امام دوازدهم خود در سال 874 بود که امامیه متوجه شدند که سلسله امامان آنها ممکن است مانند گذشته ادامه نیابد و امام دوازدهم خود را با مهدی آخرالزمانی یکی دانستند. تنها در آن زمان بود که تعداد امامان شیعه به یک مسئله اصلی برای جامعه تبدیل شد.
پس از غیبت
محدثان شیعه، شیخ کلینی (متوفی ۹۴۱) و ابن بابویه (متوفی ۹۲۳) از اولین کسانی بودند که احادیثی را گزارش کردند که تعداد امامان شیعه را دوازده نفر می‌دانست. به طور خاص، کلینی فصلی را در مجموعه حدیث خود، کتاب کافی، به تعداد امامان اختصاص داده است. روایت سلیم از این حدیث همچنین توسط نویسندگان شیعه، شیخ کلینی، نعمانی (قرن دهم) و طوسی (متوفی ۱۰۶۷) ذکر شده است، در حالی که مورخ شیعه، مسعودی (متوفی ۹۵۶)، صحت آن را زیر سؤال می‌برد. روایت دیگری از این حدیث که توسط ابن بابویه به نقل از عبدالله بن عباس (متوفی ۶۸۷)، جوان‌ترین پسرعموی محمد، نقل شده است، به صراحت دوازدهمین جانشین را امام دوازدهم شیعیان، محمد المهدی، معرفی می‌کند که اغلب در ادبیات حدیثی دوازده امامی به عنوان قائم (به معنای «کسی که قیام خواهد کرد») از او یاد می‌شود.

«من [محمد] سرور پیامبران هستم و علی سرور اوصیای من است که از آنها دوازده نفر خواهند بود؛ اولین آنها علی و آخرین آنها قائم است.»

دلالت بر دوازده امام
با توجه به اینکه پس از محمد، حاکمان (موقتی) بسیار بیشتری وجود داشته‌اند، نویسندگان دوازده امامی به راحتی دوازده جانشین ذکر شده در این حدیث را با دوازده امام خود یکی می‌دانند. به عنوان مثال، جعفر سبحانی، روحانی دوازده امامی، استدلال می‌کند که عزت اسلام بر این دوازده جانشین استوار است و از نظر او، همین امر به تنهایی خلفای اموی و عباسی را بی‌صلاحیت می‌کند. اعتقاد بر این است که آخرین امام از این امامان، محمد المهدی، از سال ۸۷۴ به طور معجزه‌آسایی در غیبت به سر می‌برد و انتظار می‌رود در آخرالزمان برای ریشه‌کن کردن بی‌عدالتی و شر بازگردد. حتی فراتر از شیعیان دوازده امامی، اعتقاد به شخصیت آخرالزمانی مهدی در بین همه مسلمانان رایج است، احتمالاً به دلیل روایات متعددی در این زمینه در منابع معتبر سنی و شیعه. محمدعلی شمالی، محقق و دانشگاهی شیعه، غیبت امام دوازدهم شیعه را به آن دسته از روایت‌های سنی از حدیث دوازده جانشین که دلالت بر ادامه سلطنت آنها تا آخرالزمان دارد، مرتبط می‌داند.

این حدیث نزد شیعیان جزو احادیث متواتر می باشد که بسیاری از آن را محمد مصطفی شنیده اند و نقل کرده اند. این حدیث را ۳۶ نفر با مضمون های مختلف و شبیه به هم نقل کرده اند که بیشتر آنها این روایت از جابر بن سمره سوائی نقل کرده اند.

علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار نقل کرده است: جابر که از محمد مصطفی منظور از اولی‌الامر در آیه اطاعت را می‌پرسد. محمد مصطفی فرمود: آن‌ها جانشینان و پیشوایان بعد از من هستند. اول آن‌ها علی بن ابی طالب، بعد حسن سپس حسین، بعد علی بن الحسین سپس محمّد بن علی که در تورات معروف به باقر است و تو او را خواهی دید وقتی او را ملاقات کردی سلام مرا به او برسان. سپس صادق جعفر بن محمّد بعد موسی بن جعفر سپس علی بن موسی بعد محمّد بن علی سپس علی بن محمّد آن گاه حسن بن علی سپس هم نام و هم کنیه من حجة اللَّه در زمین و بقیة اللَّه در بین مردم پس از حسن بن علی، آن کسی که خداوند به دست او شرق و غرب را فتح می‌کند.

در این راستا، یکی از مستندات شیعه، احادیث قرطاس در کتاب سُلَیم بن قیس الهلالی و دیگر منابع می‌باشد که در احادیث آن ادعا شده پیامبر در آخرین لحظات حیات، جهت نگارش وصیت خود، صحیفه و دواتی خواسته و علیرغم اختلاف و نزاع جمع حاضر بر سر این موضوع، به ترتیب، دوازده جانشین پس از خود را با نام و نشان به علی املا نموده است.
منابع زیدی
انواع این حدیث در منابع زیدیه|شیعیان زیدی]] نیز دیده می‌شود. ابوسعید عباد الاصفری (متوفی ۸۶۴) از محمد در کتاب اخبار المهدی نقل می‌کند:

«من و یازده نفر از فرزندانم و تو، ای علی، محور زمین هستیم، یعنی میخ‌های خیمه‌ها و کوه‌های آن. به وسیله ما، خداوند جهان را ایمن کرده است تا با اهلش غرق نشود. زیرا وقتی یازدهمین نفر از فرزندانم بمیرد، جهان بدون هیچ هشداری با اهلش غرق خواهد شد.» 

 جستارهای وابسته 

 دوازده امام
 آیه تطهیر
 حدیث قلم و کاغذ

 پانویس 










رده:احادیث در منابع شیعه
رده:تسنن
رده:تشیع
رده:امامان شیعه
رده:احادیث در منابع سنی
رده:حدیث