مهاجرت ایرانیان به هند در سده ۱۸–۱۶

مهاجرت ایرانیان به شبه‌قاره هند پس از پایه‌گذاری حکومت‌های اسلامی در این منطقه به‌طور چشمگیری افزایش یافت. این روند به‌ویژه در دورهٔ سلطان‌نشین دهلی (۱۲۰۶–۱۵۲۶) آغاز شد و از نیمهٔ دوم قرن شانزدهم، در دوران حکومت امپراتوری گورکانی و سلطان‌نشین‌های دکن—از جمله احمدنگر، بیجاپور و گلکنده—شدت بیشتری یافت.

مهاجران ایرانی شامل مدیران، کارگزاران دولتی، دانشمندان، شاعران، صوفیان، صنعتگران، هنرمندان و بازرگانانی بودند که جذب زبان فارسی و نفوذ فرهنگی آن در دربارهای سلطنتی هند شدند. این دربارها با استقبال از مهاجران ایرانی، آنان را در مناصب مهم اداری و فرهنگی به‌کار گرفتند. بیشتر مهاجران ایرانی از طبقات نخبهٔ جامعه بودند و کمتر از میان عشایر یا روستاییان مهاجرت می‌کردند.

این مهاجران به‌طور کلی به دو گروه تقسیم می‌شدند: گروه نخست، کسانی بودند که به‌دلیل آزار مذهبی، جنگ یا سرکوب ناچار به مهاجرت شده و به‌طور دائم در هند اقامت گزیدند؛ گروه دوم، مهاجرانی بودند که به‌صورت داوطلبانه و در جست‌وجوی فرصت‌های بهتر به هند آمدند، ارتباط خود با ایران را حفظ کرده و گاه میان دربارهای مختلف هند جابه‌جا می‌شدند. دربارهای مغولی—به‌ویژه در دوران حکومت نصیرالدین همایون، اکبر کبیر، جهانگیرشاه و شاه جهان—نقش مهمی برای ایرانیان در ساختار اداری و فرهنگی ایفا کردند و بسیاری از شاعران و کارگزاران ایرانی در زندگی درباری جایگاه برجسته‌ای داشتند.

در میان سه سلسلهٔ اصلی دکن، نفوذ ایرانیان در دربار گلکنده پایدارتر از سایرین بود. با ظهور خانواده‌های برجستهٔ برهمن نیوگی تلوگو در دههٔ ۱۶۷۰، نفوذ ایرانیان تا حدی کاهش یافت، اما تا زمانی که حکومت‌های دکن پابرجا بودند، تأثیر ایرانیان به‌نوعی ادامه داشت. در اواخر قرن هجدهم، با پایان حکومت‌های دکن و فروپاشی دودمان صفوی در ایران، ایرانیان همچنان نقش مهمی در ایالت حیدرآباد (۱۷۲۴–۱۹۴۸) ایفا کردند که تحت حکومت دودمان آصف جاه اداره می‌شد.

نام مغول (نام دیگری برای امپراتوری گورکانی) مشتق شده از نام اصلی سرزمین تیموریان در استپ‌های آسیای میانه (ترکستان) پس از فتح به دستِ چنگیز خان است و از این رو به عنوان مغولستان شناخته می‌شود. اگر چه در اوایل مغول‌ها به زبان جغتایی نیز صحبت می‌کردند و برخی از شیوه‌های ترکی- مغولی خود را حفظ کرده بودند ولی اساساً ایرانی سازی شده بودندRobert L. Canfield, Turko-Persia in historical perspective, Cambridge University Press, 1991. pg 20: "The Mughals – Persianized Turks who invaded from Central Asia and claimed descent from both Timur and Genghis – strengthened the Persianate culture of Muslim India" و زبان و ادب فارسی و فرهنگ فرادست را به جنوب آسیا منتقل کردند و در نتیجه پایگاهی برای فرهنگ هندوایرانی و گسترش اسلام در آسیای جنوبی شد.

 چرایی مهاجرت 

با شکل‌گیری حکومت‌های اسلامی در شبه‌قاره هند، مهاجرت از فلات ایران به این منطقه به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافت. در قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی، دربار سلطان‌نشین دهلی (۱۲۰۶–۱۵۲۶) میزبان مهاجران ایرانی بود که برخی از آن‌ها در مناصب مهم دولتی فعالیت داشتند. با این حال، موج جدیدی از مهاجرت ایرانیان در نیمهٔ دوم قرن شانزدهم آغاز شد. این مهاجران شامل مدیران، کارگزاران، دانشمندان، شاعران، صوفیان، صنعتگران، هنرمندان و بازرگانان بودند که به‌دلیل آشنایی با زبان فارسی و سبک زندگی ایرانی، مورد استقبال دربارهای سلطنتی هند قرار گرفتند—از جمله دربار امپراتوری گورکانی در شمال هند و سلسله‌های عادل‌شاهی و قطب‌شاهی در منطقه دکن. بیشتر این مهاجران از طبقات نخبهٔ جامعه بودند و کمتر از میان عشایر یا روستاییان انتخاب می‌شدند.

مهاجران ایرانی به‌طور کلی به دو گروه تقسیم می‌شدند: گروه نخست، کسانی بودند که به‌دلیل آزار مذهبی، جنگ یا سرکوب ناچار به مهاجرت شده بودند. برای این افراد، هند پناهگاهی امن محسوب می‌شد و اغلب هرگز به ایران بازنمی‌گشتند. در میان آنان، زرتشتیان، اسماعیلیان و اهل سنت حضور داشتند. دربارهای سلطنتی هند، فارغ از تفاوت‌های مذهبی، پذیرای افراد با مهارت‌های تخصصی بودند و استعداد را بر مذهب ترجیح می‌دادند. گروه دوم، مهاجرانی بودند که به‌صورت داوطلبانه و پس از ناکامی در کشور خود، به هند کوچ کردند. این افراد می‌توانستند با خانواده و دوستان خود در ارتباط بمانند و حتی به ایران بازگردند. گاهی نیز میان دربارهای مختلف هند جابه‌جا می‌شدند. برای نخبگان فارسی‌زبان آشنا با فرهنگ درباری، تفاوتی میان خدمت به دودمان صفوی در ایران یا یک سلسلهٔ سلطنتی در هند وجود نداشت. در میان آنان، این جمله رایج بود که «هند سرچشمهٔ بخت است».

با این حال، برخی از مهاجران ایرانی از عدم موفقیت در هند ناامید شده و به وطن بازگشتند. تذکره‌نویسان گاه از شاعران مهاجر ایرانی با تعبیر «سقوط به هند» یاد کرده‌اند—اشاره‌ای به دشواری‌های آنان در این کشور و شاید کنایه‌ای به سقوط آدم از بهشت. با وجود شهرت هند به تساهل مذهبی، این جامعه نیز از طمع، حسادت، استبداد و تبعیض مذهبی مصون نبود؛ تا جایی که برخی از مهاجران شیعه احساسات منفی خود نسبت به کشور میزبان را پنهان می‌کردند. شاعرانی چون امانی اصفهانی این انتقادات را آشکارا بیان کردند و از سوی تذکره‌نویسان معاصر مورد تحسین قرار گرفتند. در مقابل، برخی از هندیان مهاجران ایرانی را به ناسپاسی متهم کردند.

با وجود این انتقادات، داستان‌های موفقیت‌آمیز برخی ایرانیان در هند، همچنان انگیزه‌ای برای مهاجرت دیگران باقی گذاشت. هم‌زمان، دربار امپراتوری عثمانی نیز پذیرای مهاجران ایرانی بود—به‌ویژه به‌دلیل تسلط آنان بر زبان فارسی و آشنایی با سنت‌های ادبی ایرانی.

 ایرانیان در دربار گورکانی هند 
در دوران حکومت نخستین امپراتور گورکانی، بابر (۱۵۲۶–۱۵۳۰)، بیشتر همراهان او از آسیای مرکزی بودند. ورود او به دهلی در سال ۱۵۲۶ آغازگر شکل‌گیری فرهنگ ادبی فارسی در قلمرو گورکانیان بود. مهاجرت ایرانیان به هند عمدتاً در دوران سلطنت پسر و جانشین او، نصیرالدین همایون (۱۵۳۰–۱۵۴۰، ۱۵۵۵–۱۵۵۶)، آغاز شد. همایون در فاصلهٔ سال‌های ۱۵۴۰ تا ۱۵۵۵ به تبعید طولانی رفت و مدتی کوتاه در دربار صفوی در تبریز اقامت داشت. پس از آن‌که شاه تهماسب یکم (۱۵۲۴–۱۵۷۶) به بازگشت همایون به قدرت کمک کرد، او گروهی از ایرانیان را با خود به هند آورد؛ از جمله دو هنرمند برجسته عبدالصمد شیرازی و میر سید علی، و شماری از شاعران مانند قاسم کاهی. این رویداد آغازگر پیوندی عمیق میان ایران و هند بود که بیش از یک قرن ادامه یافت و تأثیرات ماندگاری بر هر دو جامعه برجای گذاشت.

با وجود همکاری میان شاعران مهاجر ایرانی و فارسی‌زبانان هندی در تولید آثار ادبی هماهنگ با اهداف سیاسی و فرهنگی گورکانیان، فرهنگ ادبی دربار در آغاز با تنش‌هایی میان این دو گروه همراه بود. ایرانیان در دربار گورکانی الگوی خاصی در تصدی مناصب نداشتند و در سمت‌های مهمی چون وکیل (نایب‌السلطنه)، وزیر، میربخشی (رئیس امور نظامی)، صدر (رئیس امور دینی و اوقاف)، فرماندار محلی، مأمور مالی و نظامی، و همچنین در مناصب درباری مانند میرسامان، میرتوزک، میرآخور و قوش‌بیگی فعالیت داشتند. نظام جذب کارگزاران در امپراتوری گورکانی به‌شدت تحت تأثیر عوامل قومی بود. معمولاً احتمال ارتقای یک فرمانده ایرانی به مقام منصب‌دار بیشتر از مسلمانان هندی—به‌ویژه کشمیری‌ها—بود. تنها خانوادهٔ سلطنتی گورکانی حقوقی بالاتر از ایرانیان دریافت می‌کرد.

در دوران حکومت اکبر کبیر (۱۵۵۶–۱۶۰۵)، تقریباً همهٔ گروه‌های اشرافی—ایرانیان، آسیای‌مرکزی‌ها، هندوها و مسلمانان هندی—در مناصب وزارتی حضور داشتند. اما در دورهٔ جانشین او جهانگیرشاه (۱۶۰۵–۱۶۲۷)، تنها ایرانیان به‌عنوان وکیل و اعضای دیوان منصوب شدند (به‌جز وزیرالملک که یک سال این سمت را به‌طور مشترک داشت). از سال دوم سلطنت جهانگیر به بعد، همهٔ میربخشی‌های او ایرانی بودند. با این حال، منصب صدر که ماهیتی مذهبی داشت و عمدتاً به اهل سنت اختصاص می‌یافت، کمتر در اختیار ایرانیان شیعه قرار می‌گرفت. در دوران اکبر، دو ایرانی به‌مدت ۹ سال و در دوران جهانگیر یک ایرانی به‌مدت سه سال این سمت را در اختیار داشتند. محیط دوستانه‌ای که همسر اصلی جهانگیر، نورجهان، ایجاد کرده بود، عامل مهمی در ادامهٔ مهاجرت گستردهٔ ایرانیان در نیمهٔ نخست قرن هفدهم بود. نورجهان که خود از خانواده‌ای مهاجر ایرانی بود، همدلی ویژه‌ای با هم‌وطنانش داشت و شبکهٔ گستردهٔ خویشاوندان او در مناصب عالی دربار فرصت‌های قابل‌توجهی برای ایرانیان فراهم می‌کرد.

در دوران سلطنت شاه جهان (۱۶۲۸–۱۶۵۸)، سلطهٔ ایرانیان ادامه یافت. منصب وکیل تنها در اختیار میرزا حسن آصف‌خان، برادر نورجهان، قرار داشت. نخستین دیوان شاه‌جهان، وزیرخان، مسلمان هندی بود که یک سال این سمت را داشت و پس از او سعدالله‌خان از ۱۶۴۶/۴۷ تا ۱۶۵۵/۵۶ این منصب را در اختیار داشت. سایر دارندگان این سمت ایرانی بودند. در حالی که تاریخ‌نگاران و تذکره‌نویسان دربار بیشتر هندی بودند، دوازده شاعر برجستهٔ دربار تقریباً همگی ایرانی بودند. با پایان سلطنت شاه‌جهان، ترکیب شاعران به‌سمت اکثریت فارسی‌زبانان هندی تغییر یافت.

اورنگ‌زیب (۱۶۵۸–۱۷۰۷)، جانشین شاه‌جهان، علاقهٔ چندانی به شعر نشان نداد و در این دوره، شاعران ایرانی در اقلیت قرار گرفتند. محمدسعید اشرف مازندرانی، از آخرین شاعران برجستهٔ مهاجر ایرانی در دربار گورکانی، به‌عنوان آموزگار دختر بزرگ اورنگ‌زیب، زیب‌النسا، منصوب شد. جواهر رقم تبریزی، که به دعوت شاه‌جهان از ایران مهاجرت کرده بود، آموزگار و کتابدار اصلی اورنگ‌زیب شد.

 آمار 
کتاب مآثرالامرا، یکی از منابع برجستهٔ شرح حال رجال امپراتوری گورکانی از آغاز تا سال ۱۷۸۰ میلادی است که توسط عبدالحی‌خان تکمیل شد و نگارش آن توسط پدرش شمس‌الدوله شاه‌نوازخان آغاز شده بود. این خانواده از نسل مهاجران ایرانی بودند.Emigration of Iranian Elites to India during the 16–18th centuries از میان ۷۳۸ شخصیت برجستهٔ فهرست‌شده در این اثر، دست‌کم ۱۹۸ نفر (۲۶٫۸٪) مهاجر ایرانی یا از نسل آنان بودند. با توجه به نامشخص بودن منشأ ۲۰۵ نفر دیگر، این رقم احتمالاً بیشتر است. این نسبت با یافته‌های مطالعات پیشین دربارهٔ نخبگان ایرانی در هند هم‌خوانی دارد. در دوره‌های مختلف، درصد نخبگان ایرانی که با لقب «ایرانی» شناخته می‌شدند، به‌ترتیب ۲۵٫۵٪ در سال‌های ۱۵۷۵–۱۵۹۵، ۲۸٫۴٪ در ۱۶۴۷–۱۶۴۸، ۲۷٫۸٪ در ۱۶۵۸–۱۶۷۸، و ۲۱٫۹٪ در ۱۶۷۹–۱۷۰۷ بوده است.

در ایران صفوی، تاجیک‌ها (ایرانیان فارس‌زبان) عمدتاً در دستگاه اداری خدمت می‌کردند، در حالی که ترک‌ها بیشتر در ارتش فعالیت داشتند—هرچند این تقسیم‌بندی مطلق نبود. در مآثرالامرا، از میان ۱۹۸ شخصیت ایرانی، ۱۶۵ نفر تاجیک و ۱۴ نفر ترک بودند. این تفاوت احتمالاً به‌دلیل سبک زندگی عشایری ترک‌ها و ناسازگاری آن با شرایط آب‌وهوایی هند بوده است. اما دلیل اصلی، ترجیح امپراتوری گورکانی به جذب افراد فارسی‌زبان با توانایی‌های اداری و آشنایی عمیق با فرهنگ ایرانی بود؛ چرا که زبان فارسی، زبان رسمی دربار و ادارهٔ حکومت بود.. از میان اعضای دودمان صفوی، ۱۰ نفر در این فهرست حضور دارند که همگی از نسل سلطان حسین میرزا بودند.

 قزلباش‌ها 
سربازان و مقامات قزلباش در پاکستان امروزی در زمان بازگشت همایون از تبعید در ایران صفوی و بازسازی امپراتوری گورکانی، مستقر شدند. همایون شاه سرزمین‌های جنوب آسیایی را در جنگ با پشتون‌ها، شیر شاه سوری، از دست داده بود که با کمک ایرانیان بعد از ۱۵ سال در ۱۵۵۵ باز پس گرفت.

 جستارهای وابسته 
 گورکانیان
 فرهنگ هندو ایرانی
 زبان و ادب فارسی در هند

 منابع 

 منابع چاپی 

















 پیوند به بیرون 
 Emigration of Iranian Elites to India during the 16–18th centuries
 Role of Persians at the Mughal Court:A Historical study, during 1526 to 1707 AD


رده:افراد آسیایی ایرانی‌تبار
رده:پارس‌ها در جنوب آسیا
رده:گورکانیان هند