عباسقلی معتمدالدوله جوانشیر

عباسقلی معتمدالدولهٔ جوانشیر از دولتمردان دورهٔ قاجار بود. او پسر ابوالفتح خان جوانشیر و نوادهٔ ابراهیم خلیل جوانشیر (خان قره‌باغ در دوران فتحعلی‌شاه قاجار) بود. او در دورهٔ محمدشاه قاجار حاکم کاشان و سپس حاکم کرمان شد. در دوران ناصرالدین‌شاه به مدت ده سال حاکم اردبیل بود و پس از عزل میرزا آقاخان نوری که ناصرالدین‌شاه تصمیم به ایجاد کابینهٔ وزرا گرفت، وزیر عدلیه شد و تا سال ۱۲۷۸ ه‍.ق در این مقام بود.

 زمینه 
عباسقلی فرزند ابوالفتح خان جوانشیر بود؛ همان کسی که در جنگ ایران و روسیه (۱۸۱۳–۱۸۰۴) در صف قشون ایران جنگیده بود. خاندان آنان به طایفهٔ جوانشیر تعلق داشت؛ طایفه‌ای ترک‌تبار که در ناحیهٔ قره‌باغ در قفقاز جنوبی سکونت داشتند. عباسقلی‌خان از شاخه‌ای از جوانشیرها بود که پس از تصرف قره‌باغ به دست امپراتوری روسیه، در دربار ایران ماندگار شدند و در دستگاه حکومتی قاجار به مقام‌های بلند اداری دست یافتند. او چهار برادر داشت: محمدابراهیم‌خان جوانشیر که دو بار به وزارت عدلیه رسید؛ محمدعلی‌خان جوانشیر و محمدقلی‌خان جوانشیر که هر دو در سپاه قهرمان میرزا، شاهزادهٔ قاجار، خدمت می‌کردند، اولی در مقام سرهنگ و دومی در جایگاه سرگرد؛ برادر دیگرش، تقی‌خان جوانشیر، در سال ۱۸۵۱ میلادی درگذشت.

 نخستین وزیر دادگستری ایران 
ناصرالدین‌شاه که پس از مرگ امیرکبیر بر مرگ او مکرر تاسف می‌خورد، برای تبدیل ساختار سیاسی حکومت از شیوه سنتی-ایلی به یک نظام حقوقی سازمان یافته قانونمند کوشش‌هایی کرد و ضمن سعی در تدوین قوانین جدید و تأسیس نهادهای اداری تازه، به احیای اصل تمرکزگرایی در امر دادرسی عرفی از یک سوی و تصفیهٔ قضات نامناسب از سوی دیگر پرداخت. مهم‌ترین تغییر ساختاری، حذف مقام «صدرات اعظمی» بود. شاه پس از عزل میرزا آقاخان نوری در ۱۲۷۵ ه‍.ق از صدارت، به راهنمایی یک تن از ایرانیان تحصیل‌کرده در انگلستان به نام جعفر مشیرالدوله ملقب به مهندس‌باشی، یک دارالشورای دولتی تأسیس کرد که به اصطلاح هیئت وزیران او باشد. از شش وزیر یکی در رأس وزارت عدلیه قرار گرفت. عباسقلی خان معتمدالدولهٔ جوانشیر نخستین وزیر دادگستری ایران بود.

دیگر وزارت‌خانه‌ها عبارت بودند از: خارجه، جنگ، مالیه، داخله و وظایف.

در سال ۱۸۵۸، عباسقلی‌خان لقب «معتمدالدوله» را دریافت کرد و از سوی ناصرالدین‌شاه به عنوان اولین وزیر دادگستری ایران منصوب شد. او این سمت را تا زمان مرگش در سال ۱۸۶۱ بر عهده داشت. سید علی آل داود، مورخ مدرن ایرانی، عباسقلی‌خان را «یکی از چهره‌های سرشناس و برجسته دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه» توصیف کرده است. علاوه بر دو پرتره اثر صنیع‌الملک، تصویری از عباسقلی‌خان نیز در تالار نظامیه کاخ گلستان به تصویر کشیده شده است.

 منابع 

 عباسقلی‌خان جوانشیر، بانک اطلاعات رجال

رده:آذربایجانی‌های مهاجرت‌کرده به ایران
رده:افراد آذری‌تبار اهل ایران
رده:حاکمان اردبیل
رده:حاکمان قاجار اردبیل
رده:حاکمان قاجار کرمان
رده:حاکمان کاشان
رده:حاکمان کرمان
رده:خانات قره‌باغ
جوانشیر، عباسقلی معتمدالدوله
رده:درگذشتگان ۱۸۶۲ (میلادی)
رده:زادگان سده ۱۹ (میلادی)
رده:سیاستمداران اهل ایران در دوره قاجار
رده:سیاستمداران اهل شوشی
رده:وزیران دادگستری ایران