کشتار ۲۳ سنبله ۱۳۷۳

کودتای ۲۳ سنبله یا قیام ۲۳ سنبله به رویدادی خونین در تاریخ ۲۳ سنبله (شهریور) ۱۳۷۳ (۱۴ سپتامبر ۱۹۹۴) در غرب کابل اشاره دارد که در جریان جنگهای داخلی افغانستان (۱۹۹۲–۱۹۹۶) رخ داد. در این قتل‌عام، نیروهای تحت فرمان عبدالعلی مزاری، رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان تحت حمایت ایران، با پشتیبانی قوای حزب اسلامی گلبدین حکمتیار تحت حمایت پاکستان، به پایگاه‌های جناح رقیب در داخل حزب وحدت به رهبری محمد اکبری و متحدانشان در دولت وقت (دولت اسلامی افغانستان) و حرکت اسلامی افغانستان حمله کرده و آنان را قتل‌عام نمودند. این حادثه به یکی از خونین‌ترین درگیری‌های جنگهای داخلی و میان نیروهای شیعه تبدیل شد و تأثیرات عمیقی بر تحولات بعدی افغانستان گذاشت.

 پیشزمینه 

پس از سقوط دولت جمهوری دموکراتیک افغانستان در سال ۱۳۷۱، کابل به صحنه درگیری میان گروه‌های مختلف مجاهدین تبدیل شد. حزب وحدت اسلامی تحت حمایت ایران به عنوان نماینده اصلی جامعه هزاره‌ها، خود نیز از درون دچار انشعاب و اختلاف بود. دو جناح اصلی درون حزب عبارت بودند از:
 جناح عبدالعلی مزاری: که دارای گرایش‌های انقلابی و نزدیک به حزب اسلامی حکمتیار بود.
 جناح محمد اکبری: که به حرکت اسلامی افغانستان به رهبری محمد آصف محسنی (و [سید محمدعلی جاوید]) نزدیک‌تر بود.

عوامل متعددی به بروز این درگیری دامن زد، از جمله:
 اختلافات ایدئولوژیک و گذشته تاریخی بین کادرهای سابق سازمان نصر (پایه‌گذاران حزب وحدت) و حرکت اسلامی افغانستان به دوران جهاد ضد شوروی.
 همکاری حرکت اسلامی با دولت برهانالدین ربانی و مخالفت حزب وحدت با آن دولت.
 خودداری مزاری از امضای توافقنامه برای مشارکت در دولت صبغتالله مجددی.
 اتهامات بی‌اساس مزاری مبنی بر همدستی برخی مسئولان حرکت اسلامی در «فاجعه افشار».
 رژه نظامی بزرگ حرکت اسلامی در هشتم ثور ۱۳۷۳ که قدرت نظامی آن را به رخ کشید.
 حمایت حرکت اسلامی از محمد اکبری در انتخابات داخلی حزب وحدت.
 پیروزی غیرمنتظره حرکت اسلامی بر حزب اسلامی حکمتیار و تصرف قصر دارالامان، که باعث تحقیر حکمتیار و افزایش فشار او بر مزاری برای اقدام علیه حرکت اسلامی شد.

 شرح رویداد 

در ساعات اولیه بامداد ۲۳ سنبله ۱۳۷۳، نیروهای وفادار به عبدالعلی مزاری، با هماهنگی و پشتیبانی نیروهای حزب اسلامی حکمتیار، حملهٔ گسترده‌ای را به پایگاه‌ها و مقرهای جناح اکبری در حزب وحدت و نیروهای حرکت اسلامی در غرب کابل آغاز کردند.

بر اساس نقشه از پیش طراحی شده، مناطق مختلف به گروه‌های مختلف مهاجم محول شده بود:
 مقر سیمای شاهد (مرکز آقای هادی) به نیروهای انجنیر لطیف و پهلوان.
 قرارگاه عباس پایدار به نیروهای علی جان.
 قرارگاه پل سرخ و دارالنادیب به نیروهای مرادی.
 قرارگاه لیسه حربی و اطراف آن به نیروهای قوماندان گل احمد.
 قرارگاه شیخ ناظر (از فرماندهان وفادار به اکبری) به فرقه ۹۵ تحت امر جبریل قاسمی.
 خطوط دارالامان، قصر، و ته اسکاد به فرقه ۹۷.
 مقر محمد اکبری، شورای حرکت اسلامی و قرارگاه داکتر احمدی به گروه کشف حزب وحدت.

حمله به قدری غافلگیرکننده بود که بسیاری از رهبران جناح مقابل، از جمله سید محمدعلی جاوید (که در بیمارستان بستری بود)، سید انور (که در سفر بود) و محمد اکبری، در هنگام حمله در محل حاضر نبودند یا موفق به فرار شدند. تنها مقاومت جدی از سوی نیروهای شیخ ناظر در دفاع از مقر اکبری و سپس در قطعه اسکاد (یک پایگاه نظامی بسیار مهم و انبار بزرگ تسلیحات) انجام گرفت.

 محاصره و سقوط قطعه اسکاد 

پس از سقوط اکثر پایگاه‌ها در روزهای اول، مقاومت به قطعه اسکاد محدود شد. نیروهای مدافع به فرماندهی داکتر صادق مدیر به مدت ۱۳ روز در برابر نیروهای مزاری و حزب اسلامی مقاومت کردند. نیروهای دولت اسلامی افغانستان  و احمدشاه مسعود نیز به حمایت هوایی و زمینی از مدافعان پرداختند.

سرانجام، در ۱۳ میزان ۱۳۷۳، با ورود مستقیم و نیروهای حزب اسلامی به صحنه نبرد، قطعه اسکاد سقوط کرد. این پایگاه عظیم با تمام تسلیحاتش، از جمله موشک‌های اسکاد، توپ‌ها و مهمات فراوان، به تصرف نیروهای حکمتیار درآمد و سپس به پاکستان انتقال یافت.

 تلفات و خسارات 

کودتای ۲۳ سنبله یکی از خونین‌ترین حوادث داخلی آن دوره بود:
 بر اساس کتاب خاطرات سید محمدعلی جاوید و استناد به سازمان‌های بین‌المللی مانند صلیب سرخ و پزشکان بدون مرز، تعداد کشته‌ها بین ۲۵۰۰ تا ۱۰۰۰۰ نفر برآورد شده‌است.
 مجموع تلفات (کشته و زخمی) بین ۲۵۰۰۰ تا ۲۹۰۰۰ نفر گزارش شده‌است.
 حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نفر از ساکنان غرب کابل آواره شدند.
 خسارات مالی و ویرانی خانه‌ها بسیار گسترده بود.

 پیامدها 

 حذف فیزیکی و سیاسی جناح رقیب: جناح اکبری و متحدانش در حرکت اسلامی به طور کامل از غرب کابل حذف شدند و عبدالعلی مزاری به رهبر بلامنازع حزب وحدت تبدیل شد.
 وابستگی بیشتر به حزب اسلامی: مزاری برای تثبیت موقعیت خود بیش از پیش به حزب اسلامی حکمتیار متکی شد، که در نهایت به ضرر او تمام گشت.
 از دست دادن قطعه اسکاد: تسلیم این پایگاه استراتژیک به حزب اسلامی، ضربه‌ای بزرگ به اقتدار نظامی شیعیان وارد آورد و هزاران تن مهمات، تانک‌ها و موشک‌های اسکاد به آغوش حکمتیار و توسط حزب اسلامی نهایتا به پاکستان رفت. 
 تضعیف کلی جبهه شیعه: این درگیری داخلی، کل جامعه شیعه را در برابر حملات بعدی گروه‌هایی مانند طالبان آسیب‌پذیرتر کرد.
 کشته‌شدن عبدالعلی مزاری: بسیاری از تحلیلگران معتقدند وابستگی مزاری به حکمتیار پس از این واقعه و قطع حمایت حرکت اسلامی از او، از عوامل مهمی بود که مسیر را برای دستگیری و کشته‌شدن او به دست طالبان در سال ۱۳۷۴ هموار کرد.

 دیدگاه‌ها و تفسیرها 

 دیدگاه جناح مزاری: این عمل را یک «قیام اسارت‌شکن» و «خنثی‌سازی توطئه»ای می‌دانند که توسط جناح اکبری و حرکت اسلامی با همکاری شورای نظار و عبدالرب رسول سیاف در حال طراحی بود. آنها معتقدند با این اقدام از یک فاجعه بزرگتر جلوگیری شد.
 دیدگاه جناح مقابل (جاوید، اکبری): این رویداد را یک «کودتای خونین» و «خودکشی جمعی» توصیف می‌کنند که بدون هیچ دلیل و سند محکمی و تنها بر اساس سوءظن و گزارش‌های غیرمستند، توسط مزاری و تحت فشار حکمتیار به راه افتاد و صرفاً به حذف فیزیکی رقبا و تصاحب قدرت درون حزبی انجامید.

 منابع 

 جاوید، سید محمدعلی. خاطرات من. (بخش‌های مربوط به کودتای ۲۳ سنبله).
 آزادی، غلامحسین. اسطوره شکسته. (بخش «خسارات، نقاش، و پیامدهای ۲۳ سنبله»).
 روشن، عزیز. بگذار نفس بکشم.
 نشریه احیای هویت (شامل سخنرانی‌های عبدالعلی مزاری).
 نشریه عصری برای عدالت (نشریه بنیاد فرهنگی رهبر شهید مزاری).
 خبرنامه‌ها و اطلاعیه‌های حزب وحدت اسلامی افغانستان، شماره‌های ۵۷۸ و ۸/۷، مورخ ۲۷ سنبله ۱۳۷۳.

 جستارهای وابسته 
 عبدالعلی مزاری
 حزب وحدت اسلامی افغانستان
 حرکت اسلامی افغانستان
 حزب اسلامی افغانستان (حکمتیار)
 جنگهای داخلی افغانستان (۱۹۹۲–۱۹۹۶)
 قطعه اسکاد