ما ایرانیان

ما ایرانیان (زمینه‌کاوی تاریخی و اجتماعی خلقیات ایرانی) نام کتابی از مقصود فراستخواه است که در سال ۱۳۹۴ از نشر نی در ۲۷۸ صفحه منتشر گردید. این کتاب در سال ۱۳۹۹ پس از پنج سال، به نوبت چاپ بیست و پنجم (۲۵) رسید. این اثر، کتاب برتر حوزه علوم اجتماعی (تألیف) در جشنوارهٔ مهرنامه در میان ۷۰ کتاب برگزیده از کتاب‌های سال ۱۳۹۴ به انتخاب داوران و مشاوران علمی مهرنامه شناخته شد.

 دربارهٔ کتاب 
آیا خلقیات ما ایرانیان ضعف‌هایی دارد؟ در پاسخ به این سؤال ۹۶ درصد از جامعهٔ آماری متشکل از اعضای هیئت علمی و گروهی از نخبه‌های کشور پاسخ مثبت داده‌اند. آن‌ها مشکل را در ضعف فرهنگ کار جمعی، انتقادپذیری، رودربایستی، عدم شفافیت، خودمحوری، غلبه احساسات بر خردورزی، رواج دروغ و رفتارهای غیرقابل پیش‌بینی برشمرده‌اند. آن‌ها عوامل معرفتی، کاهش سرمایه‌های اجتماعی، ساختار دولت، مناسبات دین و دولت، نوع آموزه‌های دینی، پرحادثه‌بودن تاریخ، مناسبات تولید و ساختار اقتصادی و کشمکش نخبگان را بر خلقیات ایرانی مؤثر دانسته‌اند و برای حل این مشکل آموزش مداوم، برنامه‌های توسعهٔ فرهنگی و اجتماعی، وضع قوانین خوب، تقویت اجتماعات محلی و نهادهای عمومی، ایجاد رفاه و فقرزدایی، توسعهٔ سیاسی و اصلاح نهاد دولت را پیشنهاد داده‌اند. در این کتاب خلقیات ایرانیان، ضعف‌ها و راه‌حل‌های رفع آن با نگاهی علمی مورد واکاوی و مطالعه قرار گرفته است.

 تحلیل خلقیات در مطالعات معاصر 
مقصود فراستخوا در کتاب ما ایرانیان که در سال ۱۳۹۴ منتشر شد، با استفاده از روش پیمایش نخبگان، فهرستی از شاخص‌ترین ویژگی‌های خلقی ایرانیان را از دیدگاه صاحب‌نظران استخراج کرده است. او این ویژگی‌ها را نه به عنوان صفات ذاتی، بلکه به مثابه «راهبردهای انطباقی» جامعه در مواجهه با ناامنی‌های تاریخی تحلیل می‌کند. .

مهم‌ترین یافته‌های این پژوهش به ترتیب اولویت عبارتند از:
 ضعف در فرهنگ کار جمعی و مشارکت‌جویی. .
 انتقادناپذیری و مقاومت در برابر بازخوردهای اصلاحی. .
 عدم شفافیت، پنهان‌کاری و تمایل به رفتارهای پشت‌پرده. .
 غلبه رودربایستی و تعارف بر صراحت و صداقت. .
 خودمحوری و ترجیح منافع فردی بر خیر عمومی. .
 غلبه احساسات و هیجانات بر خردورزی و تحلیل منطقی. .
 رواج دروغ و نفاق به عنوان ابزار سازگاری اجتماعی. .
 رفتارهای غیرقابل پیش‌بینی و نوسانات شخصیتی. .
 تکیه بر شانس و قضا و قدر و ضعف در مسئولیت‌پذیری فردی. .
 کمیّت‌گرایی و ظاهرگرایی به جای تمرکز بر عمق و کیفیت کار. .

به‌نظر فراستخواه، خلقیات فقط بخشی از فرهنگ هستند، نه تمام آن: «نمی‌شود فرهنگ را به خلق و خوها، عادات و روحیات فروکاست. … الگوهای آموخته‌ای که یک فرهنگ را تشکیل می‌دهد، عناصر متنوعی دارد، برای مثال عناصر زبانی، عناصر ذهنی، عناصر ارزشی، عناصر احساسی و زیبایی‌شناختی، عناصر رفتاری، عناصر نمادین، عناصر مهارتی و فنی، و در نهایت عناصر نهادی» (ص۱۴ با تخلیص)

 نقد 
این کتاب در نشست‌های متعددی در دانشگاه‌ها و مراکز علمی و فرهنگی توسط ناقدان و متخصصان موضوع مورد بحث و نقد بررسی قرار گرفته است. همچنین در گفتگوهای متعدد، مؤلف کوشیده است مباحث کتاب را بیشتر تشریح بکند.

محمدرضا جوادی یگانه معتقد است، آقای دکتر فراستخواه یکی از معدود افرادی هستند که دارند به‌صورت جدی در حوزه خلقیات ایرانیان کار می‌کنند. همان‌طور که ایشان می‌گویند، این به نظر ما یک مسئله است و تفنن نیست. مهندس بازرگان به نظر من یکی از جدی‌ترین کارها را در این مجموعه کرد و «ما ایرانیان» ادامه کاری است که بازرگان در «سازگاری ایرانی» انجام دادند… دکتر فراستخواه در ابتدای کتاب ذکر کرده‌اند که هم از ذات‌گرایی پرهیز می‌کنند و هم از تقلیل‌گرایی؛ ولی درست می‌فرمایید که لازمه یک کار کلی در این فضا چنین چیزی است. من تمایز میان اقوام را می‌پذیرم ولی به نظر من، به تعبیری که شیلز می‌گوید، ما یک «ابرفرهنگ» هم داریم که جایی ما و اقوام ایرانی و حتی مذاهب درون ایران را شبیه هم می‌کند…

دکتر محسن خلیلی معتقد است، برای تبدیل پروسه تغییر به یک پروژه، این کتاب می‌تواند مبنای یک کار عملیاتی قرار گیرد. وانگهی، طرح مسئله نویسنده هم فوق‌العاده است و مبنا و چهارچوب نظری بی‌نظیری دارد و از پیشینه پژوهشی بسیار خوبی بهره‌مند است، چندان که نتوانستم حتی یک اثر را به عنوان منابع این کتاب بدان بیفزایم، جز کتاب «در اسارت فرهنگ» که آن هم پس از این کتاب انتشار یافته است. دکتر خلیلی با اشاره به فهرستی که نویسنده از عیب‌های جامعه ایران ارائه داده است، خاطر نشان کرد که این سیاهه قدری عامیانه است و خواننده با نگاه به آن احساس شرم و نومیدی می‌کند و به این نتیجه می‌رسد که ما قابل تغییر نیستیم. دکتر خلیلی در پایان سخن خود با اشاره بی‌همتایی کتاب، یادآور شد که همین بی‌مثالی، انتظار ما را از آن بالا می‌برد.

 محتوا 
فصلی از کتاب ما ایرانیان دربارهٔ نظریه «مم‌ها» بحث می‌کند: مم‌ها ذخایر الگویی ما هستند که کپی می‌شوند، ترجمه می‌شوند، به‌هنجار تبدیل می‌شوند و خود را تکرار می‌کنند. ماهیت مم مانند ژن، اطلاعاتی است. مم‌ها هستی‌هایی هستند که موجودیت‌شان اطلاعاتی است و حاوی اطلاعات هستند. هنجارها و رفتارهای معمول در یک فرهنگ بر اساس این اطلاعات شکل می‌گیرد.

 جستارهای وابسته 
 نشر نی
 انسان‌شناسی فرهنگی

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 «ما ایرانیان» به چاپ پانزدهم رسید
 کتاب صوتی ما ایرانیان
 https://www.cgie.org.ir/fa/news/84303
 مم به‌روایت مقصود فراستخواه(کتاب ما ایرانیان)
__نمایه__

رده:کتاب‌های فارسی
رده:نشر نی
رده:ویکی‌سازی رباتیک