فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی

فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ارشدترین سِمَتِ نظامی در مجموعهٔ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است که فرماندهی و نظارت بر نیروی زمینی سپاه، نیروی دریایی سپاه، نیروی هوافضا و نیروی قدس، همچنین سازمان بسیج را برعهده دارد و به‌طور مستقیم توسط فرمانده کل نیروهای مسلح (رهبر جمهوری اسلامی ایران) منصوب می‌شود. از خرداد ۱۴۰۴ سرلشکر پاسدار محمد پاکپور فرمانده کل سپاه پاسداران است.

 پیشینه 
در نخستین روزهای پس از انقلاب، حسن لاهوتی حکمی از سید روح‌الله خمینی دریافت کرد تا به تشکیل نیرویی که بتواند در مقابل انواع تهدیدات داخلی و خارجی علیه نظام مقابله کند، اقدام نماید. دولت موقت، ابراهیم یزدی معاون نخست‌وزیر در امور انقلاب را مأمور کرد که با لاهوتی برای تشکیل این نیرو همکاری کند. در ۹ اسفند ۱۳۵۷ علی دانش منفرد به عنوان فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی انتخاب شد. اما در سه تشکل دیگر هم نیروهایی به صورت مسلح فعالیت می‌کردند. قرار شد از هرکدام از این مراکز ۳ نفر انتخاب شده و این ۱۲ نفر، مسئله ادغام را پیگیری کنند. پس از آن، گروه سه نفره‌ای متشکل از محسن رضایی، محسن رفیق‌دوست و عباس دوزدوزانی در اواخر فروردین ۱۳۵۸ در قم نزد سید روح‌الله خمینی می‌روند و با توجه به مشکلاتی که سپاه با دولت موقت داشت، استدلال می‌کنند که سپاه باید زیر نظر شورای انقلاب اسلامی اداره شود. ادغام این سه گروه مسلح در درون سپاه، ۱۸ فروردین ۱۳۵۸ صورت گرفته و در دوم اردیبهشت ۱۳۵۸ حکم اعضای شورای فرماندهی با امضای سید محمد بهشتی دبیر شورای انقلاب صادر شد. با پایان یافتن مدت ۶ ماههٔ حکم مذکور، لاهوتی که هم در شورای انقلاب عضویت نداشت و هم با منصوری دچار اختلاف نظر بود، با ادامه فعالیت شورای فرماندهی مخالفت نموده و حکمی نیز به عنوان سرپرست سپاه از رهبری دریافت کرد. به دنبال تشدید اختلافات بین لاهوتی و منصوری در خصوص فرماندهی سپاه، در ابتدا سید عبدالکریم موسوی اردبیلی و سپس اکبر هاشمی رفسنجانی برای مدت کوتاهی از سوی شورای انقلاب مأمور رسیدگی به مشکلات شدند. در این دوران ۴ ماهه، از مصطفی چمران (تا پیش از انتصاب به‌عنوان وزیر دفاع ملی) و نیز سرهنگ دوم فریدون کیان به عنوان فرماندهان بالفعل سپاه نام برده شده است. لاهوتی در هنگام اشغال سفارت آمریکا، در بیمارستان بستری بود، ولی روز ۱۹ آبان شخصاً در محل حاضر شد و از طرف خود و سپاه، حمایت کامل خویش را از اقدام دانشجویان و اهداف آنان اعلام کرد. سرانجام وی به علت اختلاف بر سر نحوه نظارت شورای انقلاب بر سپاه در ۲۹ آبان استعفا داد.

با توجه به این که هاشمی رفسنجانی در تاریخ ۲۱ آبان وارد هیئت دولت موقت شورای انقلاب شده و به سرپرستی وزارت کشور منصوب شده بود و نیز لاهوتی که استعفای کتبی خود را رسانه‌ای کرده بود، سید علی خامنه‌ای به سرپرستی کل سپاه منصوب گردید. حسن حبیبی سخنگوی شورای انقلاب این خبر را در شامگاه ۲ آذر اعلام نمود. خامنه‌ای طی مصاحبه‌ای، برنامه‌های خود را تحقق بخشیدن به اهداف چهارگانهٔ توسعه، تقویت، آموزش و انضباط در سپاه عنوان کرده بود. با انتصاب ابوالحسن بنی‌صدر به فرماندهی کل نیروهای مسلح، او استعفای خود از سرپرستی سپاه و نیز معاونت وزارت دفاع را به شورای انقلاب تحویل داد. منصوری نیز یک روز از پس از انتصاب بنی‌صدر، استعفا داده بود. عباس دوزدوزانی از ۵ اسفند، فرماندهی سپاه را بر عهده گرفت. وی نخستین فرمانده کل سپاه بود که حکم فرماندهی خود را از بنی‌صدر دریافت کرده بود. دوزدوزانی هم به دلیل مخالفت‌های رئیس‌جمهور وقت، استعفا می‌دهد و از این مسئولیت کنار می‌رود.

فرمانده بعدی سپاه عباس آقازمانی معروف به «ابوشریف» بود که در تاریخ ۲ خرداد ۱۳۵۹ طی حکمی از سوی بنی‌صدر به فرماندهی سپاه پاسداران منصوب شد اما کمتر از یک ماه بعد در تاریخ ۲۷ خرداد استعفا کرد. آقازمانی می‌گوید احکامی که شورای انقلاب برای نخستین شورای فرماندهی صادر کرده بود، ۶ ماهه بود و قرار بر این بوده است که بعد از ۶ ماه، در سپاه انتخابات شود و طبق اساس‌نامه سپاه، فرماندهان از طریق انتخابات تعیین شوند اما بعد از گذشت ۶ ماه، انتخابات صورت نگرفته بود. سرانجام سمیناری با حضور اعضای سپاه برگزار شده و پس از برگزاری انتخابات، آقازمانی برای فرماندهی برگزیده می‌شود. آقازمانی به دلیل این که در حکم صادره از سوی بنی‌صدر، انتصابش از سوی فرمانده کل نیروهای مسلح ذکر نشده و بنی‌صدر نیز از صدور حکم جدید امتناع می‌کرد، استعفا داد اما به دلیل آنچه «بحرانی بودن وضعیت کشور» خوانده است، به فعالیت خود تا انتصاب فرمانده جدید ادامه داد.

بنی‌صدر در روز ۸ تیر اعلام کرد که سید محمدکاظم موسوی بجنوردی را به فرماندهی سپاه منصوب کرده است. بجنوردی که به تازگی و در دوم انتخابات مجلس شورای اسلامی از حوزه انتخابیه تهران، ری و شمیران به مجلس راه یافته بود، در ابتدا فرماندهی سپاه را به صورت مشروط پذیرفته بود اما پس از انتشار این خبر و مشورت با سید احمد خمینی، اعلام کرد که فرماندهی سپاه را نمی‌پذیرد. در نهایت بنی‌صدر در ۲۲ تیر، مرتضی رضایی را به فرماندهی سپاه منصوب کرد اما رضایی حکم فرماندهی بدون امضای رهبری را فاقد اعتبار دانست و آن را قبول نکرد تا اینکه این حکم در ۲۸ تیر به تأیید رهبری رسید.

پس از مرتضی رضایی، شورای فرماندهی سپاه به دستور رهبری، گزینه‌های فرماندهی را اعلام می‌کند. شورای فرماندهی، محمد بروجردی، یوسف کلاهدوز و محسن رضایی را در نظر داشت که از این میان، محسن رضایی ۲۷ ساله را به عنوان فرمانده کل سپاه انتخاب کرده و محسن رضایی، ۱۶ سال فرماندهی سپاه را بر عهده می‌گیرد. رفیق‌دوست می‌گوید که هنگام انتصاب مرتضی رضایی به فرماندهی سپاه، از او خواسته بود کلاهدوز را قائم‌مقام خود کند تا امور سپاه را کلاهدوز اداره کرده و او فقط فرمانده باشد. با عزل بنی‌صدر، قرار می‌شود تا فرمانده جدیدی برای سپاه تعیین شود. اعضای شورای فرماندهی سپاه بر روی کلاهدوز نظر داشتند که عملاً در یک سال گذشته فرمانده سپاه بوده اما او به دلیل ارتشی بودن، نمی‌پذیرد.

 فهرست 

 فرماندهان نخستین 

فرماندهیسرپرستی کلآغاز تصدیپایان تصدیتوضیحاتمنابع–علی دانش منفردcolspan=2 rowspan=2 ۹ اسفند ۱۳۵۷۱۸ فروردین ۱۳۵۸منتخب مؤسسان اولیه و فرماندهی او فاقد حکم انتصاب رسمی بود.۱جواد منصوری۲ اردیبهشت ۱۳۵۸۲ اسفند ۱۳۵۸۱حسن لاهوتی۲۵ شهریور ۱۳۵۸۲۹ آبان ۱۳۵۸۲سید علی خامنه‌ای۳ آذر ۱۳۵۸۵ اسفند ۱۳۵۸–عباس دوزدوزانیcolspan=2 ۵ اسفند ۱۳۵۸۲ خرداد ۱۳۵۹۲عباس آقازمانیcolspan=2 ۲ خرداد ۱۳۵۹۲۷ خرداد ۱۳۵۹معاون عملیات (۱۳۵۹–۱۳۵۸)۳مرتضی رضاییcolspan=2 ۲۲ تیر ۱۳۵۹۲۰ شهریور ۱۳۶۰جانشین فرمانده سپاه تهران (۱۳۵۹–۱۳۵۸)

 فرماندهان کل 
نگارهنامشاخهآغاز تصدیپایان تصدیطول دورانسمت‌های پیشینمنابع100pxمحسن رضاییاط.۲۰ شهریور ۱۳۶۰۱۹ شهریور ۱۳۷۶رئیس اداره اطلاعات (۱۳۶۰–۱۳۵۸)سرلشکر پاسدارسید یحیی صفوینزسا۱۹ شهریور ۱۳۷۶۱۰ شهریور ۱۳۸۶فرمانده نزسا (۱۳۶۵–۱۳۶۴) • جانشین فرمانده نزسا (۱۳۶۸–۱۳۶۵) • سرپرست فرماندهی نزسا (۱۳۶۸–۱۳۶۷) • جانشین فرمانده کل (۱۳۷۶–۱۳۶۸)border|100pxسرلشکر پاسدارمحمدعلی جعفرینزسا۱۰ شهریور ۱۳۸۶۱ اردیبهشت ۱۳۹۸جانشین فرمانده نزسا (۱۳۷۱–۱۳۶۹) • فرمانده نزسا (۱۳۸۴–۱۳۷۱) • فرمانده قرارگاه ثارالله (۱۳۸۴–۱۳۷۹) • رئیس مرکز راهبردی (۱۳۸۶–۱۳۸۴)حاشیه|101x101پیکسلسرلشکر پاسدارحسین سلامینهسا۱ اردیبهشت ۱۳۹۸۲۳ خرداد ۱۴۰۴فرمانده دافوس سپاه (۱۳۷۶–۱۳۷۱) • رئیس اداره عملیات ستاد مشترک (۱۳۸۴–۱۳۷۶) • جانشین رئیس ستاد مشترک (۱۳۸۴) • فرمانده نهسا (۱۳۸۸–۱۳۸۴) • جانشین فرمانده کل (۱۳۹۸–۱۳۸۸) • سرپرست معاونت هماهنگ‌کننده (۱۳۹۷)حاشیه|101x101پیکسلسرلشکر پاسدارمحمد پاکپورنزسا۲۳ خرداد ۱۴۰۴۹ اسفند ۱۴۰۴فرمانده لشکر ۸ نجف اشرف (۱۳۷۹–۱۳۷۶) • فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا (۱۳۸۲–۱۳۷۹) • معاون عملیات (۱۳۸۸–۱۳۸۷) • فرمانده نزسا (۱۴۰۴–۱۳۸۸)

 جانشین فرمانده کل 
 فهرست جانشینان 
نگارهنامشاخهآغاز تصدیپایان تصدیسمت‌های پسینمنابع۱جایگزین=|حاشیه|119x119پیکسلیوسف کلاهدوزتیر ۱۳۵۹۷ مهر ۱۳۶۰۲جایگزین=|حاشیه|124x124پیکسلعلی شمخانیمهر ۱۳۶۰۲ مهر ۱۳۶۸فرمانده سپاه خوزستان (۱۳۶۰–۱۳۵۸) • فرمانده نزسا (۱۳۶۷–۱۳۶۵) • معاون اطلاعات و عملیات ستاد فرماندهی کل قوا (۱۳۶۸–۱۳۶۷) • فرمانده نداجا (۱۳۷۶–۱۳۶۸) • فرمانده ندسا (۱۳۷۶–۱۳۶۹) • رئیس مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی (۱۳۹۲–۱۳۸۴)سمت‌های غیرنظامی: وزیر سپاه (۱۳۶۸–۱۳۶۷) • وزیر دفاع (۱۳۸۴–۱۳۷۶) • رئیس کمیسیون دفاعی و امنیتی شورای راهبردی روابط خارجی (۱۳۹۳–۱۳۸۵) • دبیر شورای عالی امنیت ملی (۱۴۰۲–۱۳۹۲) • نماینده ولی فقیه در شورای عالی امنیت ملی (۱۳۹۲–۱۴۰۲) • رئیس کمیسیون سیاسی، دفاعی و امنیتی مجمع تشخیص مصلحت نظام (اکنون–۱۳۹۲) • مشاور سیاسی رهبر جمهوری اسلامی ایران (اکنون–۱۴۰۲)۳سید یحیی صفوینزسا۲ مهر ۱۳۶۸۱۹ شهریور ۱۳۷۶فرمانده کل (۱۳۸۶–۱۳۷۶) • دستیار و مشاور عالی فرمانده کل قوا (اکنون–۱۳۸۶)سمت‌های غیرنظامی: رئیس پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس (اکنون–۱۳۹۸) • رئیس کمیسیون دفاعی و امنیتی شورای راهبردی روابط خارجی (اکنون–۱۴۰۲)۴جایگزین=|حاشیه|100x100پیکسلسرتیپ پاسدارمحمدباقر ذوالقدرس.م.۲۲ شهریور ۱۳۷۶۲ آذر ۱۳۸۴معاون امور بسیج ستاد کل نیروهای مسلح (۱۳۸۸–۱۳۸۶)سمت‌های غیرنظامی: معاون امنیتی و انتظامی وزیر کشور (۱۳۸۶–۱۳۸۴) • قائم‌مقام وزیر کشور (۱۳۸۶–۱۳۸۴) • معاون اجتماعی و پیشگیری از وقوع جرم رئیس قوه قضائیه (۱۳۹۱–۱۳۸۹) • معاون راهبردی رئیس قوه قضائیه (۱۳۹۹–۱۳۹۱) • دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام (اکنون–۱۴۰۰)۵جایگزین=|حاشیه|146x146پیکسلسرتیپ پاسدارمرتضی رضاییحفاسا۱۰ اردیبهشت ۱۳۸۵۲ خرداد ۱۳۸۷۶جایگزین=|حاشیه|100x100پیکسلسرتیپ پاسدارسید محمد حجازینمسا۲ خرداد ۱۳۸۷۱۲ مهر ۱۳۸۸معاون آماد، پشتیبانی و تحقیقات صنعتی ستاد کل نیروهای مسلح (۱۳۹۳–۱۳۸۸) • جانشین فرمانده نیروی قدس (۱۴۰۰–۱۳۹۸)۷border|100pxسرتیپ پاسدارحسین سلامینهسا۱۲ مهر ۱۳۸۸۱ اردیبهشت ۱۳۹۸سرپرست معاونت هماهنگ‌کننده (۱۳۹۷) • فرمانده کل (۱۴۰۴–۱۳۹۸)۸بی‌قاب|120x120پیکسلدریادار پاسدارعلی فدویندسا۲۶ اردیبهشت ۱۳۹۸۶ دی ۱۴۰۴<small> رئیس گروه مشاورین فرمانده کل سپاه (۱۴۰۴–)<small>100pxسرتیپ پاسداراحمد وحیدینقسا۶ دی ۱۴۰۴در حال تصدی

 یادداشت‌ها 

 پی‌نوشت‌ها 

 منابع 







































فرمانده کل سپاه پاسداران