جغرافیای اوکراین

اوکراین از کشورهای اروپای شرقی است. این کشور از شرق با روسیه؛ در شمال با بلاروس؛ از غرب با لهستان، اسلوواکی و مجارستان؛ از جنوب غربی با رومانی و مولداوی هم‌مرز است و در جنوب آن دریای سیاه و دریای آزوف قرار دارد و پایتخت آن شهر کی‌یف و زبان رسمی آن زبان اوکراینی می‌باشد.

اوکراین با ۶۰۳٫۵۵۰ کیلومتر مربع مساحت و ۲٬۷۸۲ کیلومتر خط ساحلی چهل و چهارمین کشور بزرگ جهان و پس از روسیه دومین کشور وسیع در اروپا است.

اوکراین کشوری پهناور در اروپای خاوری است که بیشتر سرزمین آن را جلگه‌های وسیع، دشت‌های حاصلخیز و رودهای بزرگ شکل می‌دهد. این کشور از شمال در کنار جنگل‌های معتدل قرار دارد، در مرکز به ناحیهٔ دشت‌های سیاه‌خاک می‌رسد که از حاصلخیزترین خاک‌های جهان‌اند، و در جنوب به کرانه‌های دریای سیاه و دریای آزوف ختم می‌شود. دو رشته‌کوه کم‌ارتفاع نیز در اوکراین دیده می‌شود: کوهستان کارپات در غرب که بلندترین نقطهٔ کشور را در خود دارد، و رشته‌کوه کریمه در جنوب که چشم‌اندازهای مدیترانه‌ای‌تری دارد.CIA World Factbook: Ukraine, 2023.

رود دنیپر، که از مهم‌ترین رودهای اروپا است، کشور را به دو نیمهٔ شرقی و غربی تقسیم می‌کند و بسیاری از شهرهای بزرگ اوکراین در امتداد آن شکل گرفته‌اند. اوکراین همچنین دارای صدها دریاچه و تالاب است و به‌دلیل جایگاهش میان اروپا و استپ‌های اوراسیا، یکی از مسیرهای اصلی مهاجرت پرندگان محسوب می‌شود.UNEP Environmental Profile: Ukraine, 2022.

بیش از نیمی از خاک اوکراین را «چرنوزم» یا همان خاک سیاه تشکیل می‌دهد که به دلیل مواد آلی فراوان، در جهان کم‌نظیر است و دلیل اصلی لقب «سبد نان اروپا» برای این کشور به‌شمار می‌رود. همچنین خط ساحلی جنوبی اوکراین دارای آب‌وهوای معتدل‌تری است، در حالی که بخش‌های شمالی زمستان‌های بسیار سردتری دارند.European Environment Agency: Land and Climate of Ukraine, 2021.

اوکراین دارای آب و هوای معتدل قاره‌ای است، هرچند در سواحل جنوبی کریمه شرایط آب و هوایی مدیترانه‌ای وجود دارد. بارش باران در نقاط مختلف اوکراین متفاوت است، بطوری که بیشترین میزان بارش در شمال و غرب این کشور صورت می‌گیرد و کمترین میزان بارش در شرق و جنوب شرقی است، به‌طور مثال بارش سالیانه در منطقه غربی حدود ۱٬۲۰۰ میلی‌متر است، در حالی که بارش سالانه در کریمه ۴۰۰ میلی‌متر می‌باشد.دانشنامه بریتانیکا، آب و هوای اوکراین

 شهرها 

کی‌یف بزرگ‌ترین شهر اوکراین و پایتخت کشور است؛ شهری با حدود سه میلیون نفر جمعیت که بر کرانه‌های رود دنیپر قرار دارد. کی‌یف مرکز سیاسی، علمی و فرهنگی اوکراین است و دانشگاه‌های قدیمی، صومعهٔ غارها و معماری‌های دورهٔ کی‌یف روس آن را به یکی از تاریخی‌ترین شهرهای اروپای خاوری تبدیل کرده است.State Statistics Service of Ukraine, 2021.

خارکیف، دومین شهر پرجمعیت کشور با حدود یک‌ونیم میلیون نفر، در شمال‌شرق اوکراین قرار گرفته است. خارکیف یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی، هوافضا و دفاعی اوکراین به‌شمار می‌رود و دانشگاه ملی خارکیف از قدیمی‌ترین مراکز آموزش عالی منطقه است.Ibid.

اودسا در جنوب و بر کرانهٔ دریای سیاه واقع شده و نزدیک به یک میلیون نفر جمعیت دارد. اودسا به‌دلیل بندر بزرگ، معماری اروپایی و نقش تاریخی‌اش در تجارت دریایی مدیترانه و دریای سیاه اهمیت فراوان دارد. اودسا همچنین به‌دلیل آب‌وهوای معتدل ساحلی، از مهم‌ترین مقاصد گردشگری اوکراین بوده است.Ukrainian Ministry of Infrastructure, Port Data 2021.

دنیپرو، شهری با حدود یک میلیون نفر جمعیت در مرکز کشور است و در امتداد رود دنیپر قرار دارد. دنیپرو از دهه‌های گذشته تا امروز یکی از قطب‌های اصلی صنعت فولاد، ساخت موتورهای موشکی و صنایع سنگین اوکراین بوده است.State Statistics Service of Ukraine, 2021.

دونتسک، یکی از بزرگ‌ترین شهرهای شرق اوکراین، پیش از جنگ نزدیک به یک میلیون نفر جمعیت داشت. دونتسک مرکز تاریخی صنعت زغال‌سنگ و متالورژی اوکراین بود و به‌دلیل قرارگرفتن در ناحیهٔ دونباس، نقشی کلیدی در اقتصاد و سیاست کشور داشته است.UN Habitat Urban Profiles: Donetsk, 2020.

لووف در غرب اوکراین قرار دارد و حدود ۷۲۰ هزار نفر جمعیت داشت. لووف به‌عنوان مرکز فرهنگی اوکراین شناخته می‌شود و معماری اروپای مرکزی، دانشگاه‌های معتبر و پیشینهٔ چندقومیتی آن را از دیگر شهرهای کشور متمایز کرده است.State Statistics Service of Ukraine, 2021.

زاپوریژیا، در جنوب‌شرق و بر رود دنیپر، حدود ۷۵۰ هزار نفر جمعیت دارد و به‌دلیل نیروگاه بزرگ برق‌آبی دنیپر و جایگاه تاریخی‌اش در فرهنگ قزاق‌های زاپوروژی اهمیت دارد. زاپوریژیا از مراکز صنعتی مهم کشور است.Ukrainian Energy Agency, 2021.

نیکولایف، شهری با حدود ۴۷۰ هزار نفر در جنوب کشور، یکی از مراکز اصلی صنعت کشتی‌سازی اوکراین است و به‌دلیل جایگاهش در مسیر رود بوگ جنوبی و نزدیکی به دریای سیاه، اهمیت راهبردی دارد. نیکولایف در قرن نوزدهم یکی از بنادر مهم امپراتوری روسیه بود.Ibid.

ماریوپول پیش از جنگ جمعیتی نزدیک به ۴۵۰ هزار نفر داشت و یکی از مهم‌ترین بنادر دریای آزوف بود. ماریوپول مرکز صنایع فولادسازی و صادرات مواد معدنی محسوب می‌شد و نقشی کلیدی در اقتصاد منطقهٔ دونباس داشت.UNOSAT Urban Report: Mariupol, 2021.

 جغرافیای طبیعی 
اوکراین پس از روسیه، دومین کشور بزرگ اروپا است. نواحی مختلف آن دارای ویژگی‌های جغرافیایی متنوعی است که از اراضی مرتفع تا زمین‌های پست را شامل می‌شود، و همچنین دارای تنوع اقلیمی و گوناگونی گسترده‌ای در آب‌نگاری است. بخش اعظم کشور در دشت اروپای شرقی واقع شده است.
200px|چپ|بندانگشتی|نمایی از رودخانه دنیپر از روی یک تپه در شهر کی‌یف
بندانگشتی|چپ|پارک ملی کارپات و کوه هوورلا در ارتفاع ۲۰۶۱ متر، بلندترین کوه اوکراین
اوکراین که بین عرض‌های جغرافیایی مدار ۴۱ درجه شمالی و ۵۳ درجه شمالی، و طول‌های جغرافیایی نصف‌النهار ۲۲ درجه شرقی و نصف‌النهار ۴۱ درجه شرقی قرار گرفته، مساحتی معادل ۶۰۳۶۲۸ کیلومتر مربع را پوشش می‌دهد و دارای خط ساحلی به طول ۲۷۸۲ کیلومتر است.

مساحت جغرافیایی کل اوکراین ۶۰۳۷۰۰ کیلومتر مربع است. اوکراین دارای یک منطقه انحصاری اقتصادی به وسعت ۱۴۷۳۱۸ کیلومتر مربع در دریای سیاه است.

این کشور از زمین‌های مسطح و دشت‌های حاصلخیز (یا استپ) تشکیل شده است که از میان آن‌ها رودخانه‌هایی چون دنیپر، سورسکی دونتس، دنیستر و بوگ جنوبی می‌گذرند و به دریای سیاه و دریای کوچک آزوف منتهی می‌شوند. در جنوب غربی اوکراین دلتای رود دانوب در مرز این کشور با رومانی قرار گرفته است. تنها کوه‌های این کشور بخشی از رشته کوه‌های کارپات می‌باشد که بلندترین نقطه آن در اوکراین، کوه هورلا است که ۲٬۰۶۱ متر ارتفاع دارد و در شبه جزیره کریمه نیز رشته کوه‌های کریمه تا ساحل جنوبی کریمه امتداد دارد.دانشنامه بریتانیکا، اوکراین

چشم‌انداز اوکراین عمدتاً از استپهای حاصلخیز و فلات‌ها تشکیل شده است که توسط رودخانه‌هایی مانند رود دنیپر، رود دونتس، دنیستر و بوگ جنوبی که به سمت جنوب و به دریای سیاه و دریای کوچک‌تر دریای آزوف جریان دارند، قطع می‌شود. در جنوب غربی، دلتای دانوبِ رود دانوب مرز با رومانی را تشکیل می‌دهد. تنها کوهستان‌های این کشور، کوه‌های کارپات در غرب هستند که بلندترین قله آن هوورلا با ارتفاع ۲۰۶۱ متر است، و همچنین کوه‌های کریمه در منتهی‌الیه جنوب در امتداد ساحل.

اوکراین همچنین دارای تعدادی مناطق مرتفع مانند بلندی‌های وولین-پودولیا (در غرب) و بلندی‌های دنیپر (در ساحل راست دنیپر) است. در شرق، کوهپایه‌های جنوب غربی بلندی‌های روسیه مرکزی قرار دارند که مرز با روسیه از روی آن می‌گذرد. در نزدیکی دریای آزوف می‌توان پشته دونتس و بلندی‌های آزوف را یافت. ذوب برف از کوهستان‌ها، رودخانه‌ها و آبشارهای آن‌ها را تغذیه می‌کند.

منابع طبیعی قابل توجه در اوکراین شامل لیتیوم، گاز طبیعی، کائولینیت، الوار، و فراوانی زمین قابل کشت است. با وجود این، کشور با تعدادی از مسائل زیست‌محیطی عمده مانند تأمین ناکافی آب آشامیدنی، آلودگی هوا و آلودگی آب، جنگل‌زدایی و آلودگی رادیواکتیو در شمال شرقی ناشی از فاجعه چرنوبیل روبرو است.

مرز زمینی اوکراین در مجموع ۶۹۹۳ کیلومتر است. مرز با روسیه، که بخشی از آن از دریای آزوف می‌گذرد، طولانی‌ترین مرز این کشور است.

روستای ولکه سلمنتسه بین جغرافیای اسلواکی و اوکراین تقسیم شده است.

 ناهمواری‌ها 
بندانگشتی|نقشه ناهمواری‌های اوکراین
بیشتر قلمرو این کشور در دشت اروپا قرار دارد، در حالی که بخش‌هایی از مناطق غربی و جنوبی در سامانه کوهستانی آلپ واقع شده‌اند. به‌طور کلی اوکراین شامل دو زیست‌بوم متفاوت است: جنگل پهن‌برگ و مخلوط معتدله به سمت مرکز قاره، و استپ به سمت کرانه‌های دریای سیاه. استان‌های طبیعی اصلی شامل دشت پولسین، پست‌بوم دنیپر، فلات وولین-پودولیا، پست‌بوم دریای سیاه-آزوف، فلات دونتس-آزوف، بلندی‌های روسیه مرکزی، کوه‌های کارپات و حوضه پانونی هستند.

مناطق غربی دارای بخشی آلپ‌مانند از کوه‌های کارپات، یعنی کارپات شرقی هستند که در سراسر لهستان، اوکراین و رومانی کشیده شده است. بلندترین قله هوورلا است که با ارتفاع ۲۰۶۱ متر بالاتر از سطح دریای آزاد، بلندترین نقطه کشور محسوب می‌شود. کوهستان‌ها محدود به غرب و منتهی‌الیه جنوبی اوکراین در دریای آزوف هستند. منطقه غربی دارای کوه‌های کارپات است و برخی کوه‌های فرسایش‌یافته از پشته دونتس در شرق در نزدیکی دریای آزوف قرار دارند.

بخش اعظم مساحت اوکراین را منطقه استپ-مانند درست در شمال دریای سیاه تشکیل می‌دهد. بیشتر اوکراین از دشت‌های حاصلخیز (یا استپها) و فلاتها تشکیل شده است. از نظر کاربری زمین، ۵۸٪ از اوکراین زمین قابل کشت در نظر گرفته می‌شود؛ ۲٪ برای محصولات دائمی، ۱۳٪ برای مراتع دائمی، ۱۸٪ جنگل و بیشه، و ۹٪ سایر موارد است.

 تقسیمات فیزیوگرافیک اوکراین 
بیشتر اوکراین از دشت‌های هموار با ارتفاع متوسط ۱۷۵ متر بالاتر از سطح دریای آزاد تشکیل شده است. این دشت‌ها از سمت غرب و منتهی‌الیه جنوب توسط کوه‌ها احاطه شده‌اند. فضاهای وسیعی از دشت‌های کشور در بخش جنوب غربی دشت اروپای شرقی واقع شده‌اند. دشت‌ها دارای بلندی‌ها و پست‌بوم‌های متعددی هستند که ناشی از پایه متبلور و ناهموار کراتون اروپای شرقی است. مشخصه این بلندی‌ها، پی‌سنگ پرکامبرین از سپر اوکراین است.

دشت‌ها ارتفاعاتی کمتر از ۰ تا ۶۰۰ متر در نظر گرفته می‌شوند که در میان آن‌ها زمین‌های پست (دشت‌ها) و بلندی‌ها (فلات‌ها، پشته‌ها، خط‌الرأس‌ها) شناسایی می‌شوند.

 دشت اروپا (زیرناحیه دشت اروپای شرقی) 
 بلندی‌های وولین-پودولیا (فلات وولین-پودولیا)
 بلندی‌های وولین
 بلندی‌های پودولیا
 دشت پولسیای کوچک
 بلندی‌های خوتین (بخشی از فلات مولداوی)
 روستوچه
 پست‌بوم سان-دنیستر
 کوهپایه‌های کارپات شرقی
 دشت پولسین
 بلندی‌های دنیپر
 پست‌بوم دنیپر
 بلندی‌های روسیه مرکزی
 فلات دونتس-آزوف
 بلندی‌های دونتس
 بلندی‌های آزوف
 پشته دونتس
 پست‌بوم دریای سیاه-آزوف
 پست‌بوم دریای سیاه
 پست‌بوم کریمه
 پست‌بوم آزوف

 سامانه کوهستانی آلپ 
 پست‌بوم ترا-کارپات (امتداد دشت بزرگ مجارستان، بخشی از حوضه پانونی شرقی)
 کارپات شرقی (بخشی از کوه‌های کارپات)
 کارپات شرقی بیرونی (بیشتر شامل بسکیدهای شرقی و کارپات اوکراین)
 کارپات شرقی درونی (بیشتر شامل منطقه ویهورلات-گوتین)
 کوه‌های کریمه

 خاک 
بندانگشتی|چپ|زبانه شنی کینبورن، ناحیه اوچاکیف، استان میکولائیف
از شمال غربی به جنوب شرقی، خاک‌های اوکراین را می‌توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد:
بندانگشتی|فعالیت‌های کشاورزی در استان ایوانو-فرانکیفسک
 منطقه‌ای از خاک‌های شنی پودزولی
 کمربند مرکزی متشکل از خاک سیاه بسیار حاصلخیز اوکراینی (چرنوزم)
 منطقه‌ای از خاک‌های بلوطی و شور

حدود دو سوم سطح زمین‌های کشور از خاک سیاه تشکیل شده است، منبعی که اوکراین را به یکی از حاصلخیزترین مناطق جهان تبدیل کرده و به عنوان «سبد نان» شناخته می‌شود.Magocsi, Paul R. A history of Ukraine: The land and its peoples. University of Toronto Press, 2010. این خاک‌ها ممکن است به سه گروه گسترده تقسیم شوند:
 در شمال، کمربندی از چرنوزم‌های عمیق، با ضخامت حدود ۱٫۵ متر و غنی از هوموس
 در جنوب و شرقِ مورد قبلی، منطقه‌ای از چرنوزم‌های چمنزار یا معمولی، که به همان اندازه غنی از هوموس هستند اما ضخامت آن‌ها تنها حدود ۹۰ سانتی‌متر است
 جنوبی‌ترین کمربند، که حتی نازک‌تر است و هوموس کمتری دارد

در میان بلندی‌های مختلف و در امتداد محیط‌های شمالی و غربیِ چرنوزم‌های عمیق، ترکیبی از خاک‌های جنگلی خاکستری و خاک‌های سیاه پودزولی پراکنده شده‌اند که با هم بخش زیادی از مساحت باقی‌مانده اوکراین را اشغال می‌کنند. همه این خاک‌ها در صورت وجود آب کافی بسیار حاصلخیز هستند. با این حال، کشت فشرده آن‌ها، به ویژه در دامنه‌های شیب‌دار، منجر به فرسایش گسترده خاک و ایجاد خندق شده است.
کوچک‌ترین بخش از پوشش خاک را خاک‌های بلوطی مناطق جنوبی و شرقی تشکیل می‌دهند. این خاک‌ها هر چه به سمت جنوب و دریای سیاه نزدیک می‌شوند، شورتر می‌گردند.

 آب‌نگاری 
بندانگشتی|رودخانه کالمیوس، دونتسک
قلمرو اوکراین با آب‌های دریای سیاه و دریای آزوف احاطه شده است. بیش از ۹۵٪ رودخانه‌ها بخشی از حوضه آبریز این دو دریا هستند. تعداد کمی از رودخانه‌ها بخشی از حوضه دریای بالتیک می‌باشند. هفت رودخانه اصلی در اوکراین وجود دارد: دسنا، دنیپر، دنیستر، دانوب، پریپیات، دونتس و بوگ جنوبی.

 آب‌وهوا 
بندانگشتی|250px|نقشه سامانه طبقه‌بندی اقلیمی کوپن در اوکراین.
بندانگشتی|250px|نقشه ۲۰۷۱–۲۰۹۹ تحت شدیدترین سناریوی تغییر اقلیم. سناریوهای میان‌رده در حال حاضر محتمل‌تر در نظر گرفته می‌شوند
+ میانگین حداکثر و حداقل دمای روزانه برای هفت شهر بزرگ اوکراینمکانژوئیه (°C)ژانویه (°C)کی‌یف  ۲۷/۱۷  −۱/−۶خارکوف  ۲۷/۱۷  −۲/−۷دنیپرو  ۲۹/۱۷  −۱/−۶اودسا  ۲۸/۱۹  ۲/−۳دونتسک  ۲۷/۱۶  −۱/−۶زاپوریژیا  ۲۸/۱۶  −۰/−۵لویو  ۲۴/۱۳  −۱/−۸
بندانگشتی|تجسم تغییر اقلیم در کی‌یف، که دامنه‌های دمایی مختلف را بین دوره‌های زمانی ۳۰ ساله متفاوت نشان می‌دهد.
اوکراین کاملاً در عرض‌های جغرافیایی میانی قرار دارد و به‌طور کلی دارای اقلیم قاره‌ای است، به جز سواحل جنوبی آن که دارای اقلیم نیمه‌خشک و اقلیم جنب‌حاره‌ای مرطوب هستند. میانگین دمای سالانه از ۵٫۵ تا ۷ درجه سانتی‌گراد در شمال، تا ۱۱ تا ۱۳ درجه سانتی‌گراد در جنوب متغیر است. بارش به‌طور نامتناسبی توزیع شده است؛ در غرب و شمال بیشترین و در شرق و جنوب شرقی کمترین میزان را دارد. غرب اوکراین، به ویژه در کوه‌های کارپات، سالانه حدود ۱۲۰۰ میلی‌متر بارش دریافت می‌کند، در حالی که کریمه و مناطق ساحلی دریای سیاه حدود ۴۰۰ میلی‌متر بارش دارند.

انتظار می‌رود دسترسی به آب از حوضه‌های آبریز رودخانه‌های اصلی، به ویژه در تابستان کاهش یابد. این امر خطراتی را برای بخش کشاورزی ایجاد می‌کند. تأثیرات منفی تغییر اقلیم بر کشاورزی بیشتر در جنوب کشور احساس می‌شود که دارای آب‌وهوای استپ است. در شمال، برخی از محصولات ممکن است بتوانند از فصل رشد طولانی‌تر بهره‌مند شوند. گروه بانک جهانی اعلام کرده است که اوکراین به شدت در برابر تغییر اقلیم آسیب‌پذیر است.

 منابع طبیعی 
منابع طبیعی قابل توجه در اوکراین عبارتند از: سنگ آهن، منگنز، گاز طبیعی، تیتانیوم، کائولینیت، اورانیوم و زمین قابل کشت.

 مسائل زیست‌محیطی 
اقتصاد اوکراین. برخی مناطق فاقد منابع کافی آب آشامیدنی هستند. آلودگی هوا و آب، و همچنین جنگل‌زدایی و آلودگی رادیواکتیو در شمال شرقی ناشی از فاجعه چرنوبیل در نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل بر کشور تأثیر می‌گذارد.

 تقسیمات کشوری 

کشور اوکراین به ۲۴ اوبلاست (استان) و استان‌های اوکراین به نوبه خود به ۴۹۰ رایون (بخش) تقسیم شده‌اند. اوکراین دارای یک منطقه خودمختار به نام کریمه می‌باشد و شهر سواستوپول به لحاظ موقعیت نظامی خاص از وضعیت قانونی ویژه‌ای برخوردار است. روز جمعه، ۱ فروردین ۱۳۹۳ (۲۱ مارس ۲۰۱۴)، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور وقت روسیه، مصوبهٔ پارلمان روسیه در مورد الحاق شبه جزیرهٔ کریمه به خاک این کشور را امضا کرد و به این ترتیب، این مصوبه از نظر قوانین روسیه رسمیت یافت.

 جستارهای وابسته 

 جغرافیای اروپا

 منابع 



 پیوند به بیرون