فهرست دانشمندان ایرانی پیش از دوران معاصر

فهرست زیر فهرستی از دانشمندان، فلاسفه و علمای ایران قدیم است که پیش از دوران معاصر می‌زیسته‌اند.

 دانشمندان و دانشوران 

۱زرتشتبندانگشتی|زرتشت و اتفاقات زندگی اواز بزرگ‌ترین فیلسوفان باستان، مؤسس آئین مزدیسنا و بنیانگذار اولین دین توحیدی جهان که بر روی یهودیت، مسیحیت، اسلام و فلسفه یونانی افلاطون تأثیر بسزایی داشت. ۲جاماسپستاره‌شناس و فیلسوف دوران هخامنشیان۲جاماسپ (ساسانی)فیلسوف. وی بیست و یکمین پادشاه ساسانی و برادر قباد یکم بود.۳هوشتانهشیمی‌دان و فیلسوف دوران هخامنشیان۴آرتاخهمهندس سازه زمان هخامنشیان و از سازندگان کانال آتوس۵بوبراندامهندس سازه زمان هخامنشیان و از سازندگان کانال آتوس۶آزونکسشیمی‌دان و روان‌شناس زمان اشکانیان۷مانیپزشک، نگارگر، شاعر، نویسنده و بنیانگذار آیین مانوی در دوران ساسانیان است.۸مولانابعد از اسلام 
مشکلی بروز آمده لطفاً به بخش بعد از اسلام مراجعه شود۹پاول پارسی یا پولُسِ پارسیمنطق دان و فیلسوف دوران ساسانیان۱۰مزدکفیلسوف زمان ساسانیان و مؤسس آیین مزدکیه۱۱برزویه پزشکپزشک دوران انوشیروان ساسانی. وی گردآورندهٔ کتاب کلیله و دمنه بوده است.۱۲اثیرالدین ابهریریاضی‌دان و ستاره‌شناس.۱۳ابومحمود حامدبن خضر خجندیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. احتمال می‌رود که قضیه جیب (سینوس) مربوط به مثلثات کروی را او ابداع کرده باشد. وی ثابت کرد، به‌طور ناقص، که مجموع مکعب‌های دو عدد برابر با مکعب عدد سوم نمی‌شود. «یک کتاب درسی هندسه و اثری دربارهٔ مقدار میل دائرةالبروج به خجندی نسبت داده شده است.»۱۴عبدالحمید کاتبزبان‌شناس و ابداع‌کنندهٔ نثر عربی.۱۵ابوداوود سلیمانعالم دینی و نویسندهٔ کتاب سنن ابوداود۱۶ابوحنیفه نعمان بن ثابتبنیان‌گذار مذهب حنفی۱۷بونصر منصوراز مبتکران قضیه سینوس۱۸ابوسعید ضریر گرگانیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی رساله‌ای را دربارهٔ مسائل زمین‌شناسی و رسالهٔ دیگری در زمینه رسم نصف النهار نوشت.۱۹قطب‌الدین شیرازیهمه چیز دان، ستاره‌شناس، ریاضی‌دان، پزشک، فیزیکدان، موسیقی دان، فیلسوف و صوفیبندانگشتی|نگاره گرفته شده از نسخه دست‌نویس قطب الدین شیرازی. این نگاره مدل چرخش سیارات را نشان می‌دهد.Selin, Helaine (2008). Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures. Berlin New York: Springer. p. 157. ISBN 9781402049606. Qutb al-Dīn Mahmūd ibn Mas'ūd al-Shīrāzī (1236–1311) was a Persian scientist and philosopher.Sayyed ʿAbd-Allāh Anwār, Encyclopedia Iranica, "QOṬB-AL-DIN ŠIRĀZI, Maḥmud b. Żiāʾ-al-Din Masʿud b. Moṣleḥ"۲۰ابوالوفا محمد بوزجانیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی واضع اتحاد مثلثاتی و قضیه سینوس‌ها بود و مشارکت‌های بسیاری در علم ریاضی و نجوم انجام داد.۲۱احمد بن فرخپزشک و نویسندهٔ دانشنامهٔ پزشکی و کتاب فرمول‌های دارویی۲۲احمد بن عماد الدینپزشک و شیمی‌دان. وی نویسندهٔ کتاب فی صناعة اکسیر می‌باشد.۲۳علوی شیرازیپزشک سلطنتی دربار گورکانیان و نادرشاهC.A. Storey, Persian Literature: A Bio-Bibliographical Survey. Volume II, Part 2:۲۴محمد بن محمود آملیپزشک و فیلسوف۲۵ابوجعفر خازن خراسانیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی به کمک مقاطع مخروطی، معادلهٴ درجه سوم را که به معادلهٴ ماهانی موسوم است حل کرد.۲۶خواجه عبدالله انصاریفیلسوف و صوفیArthur John Arberry, "Sufism: an account of the mystics of Islam", Courier Dover Publications, 2001. pg 69: "This manual was well regarded in later times; commentaries upon it were written among others by the celebrated Persian mystic Ansari"۲۷محمد آغاکرمانیپزشک و نویسنده رساله در دندان‌پزشکی که امروزه تنها رساله دندانپزشکی موجود در کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا است.۲۸آق‌سراییپزشک و نویسندهٔ خلاصهٔ کتاب قانون طب۲۹ابوحفصه یزیدپزشک۳۰محمد اکبر ارزانیپزشک۳۱محمودعلی استرآبادیپزشک۳۲محمد عوفیدانشمند و تاریخ‌دان۳۳البوبصرپزشک و اختربین۳۴ محمد بن زکریای رازیبندانگشتی|ترسیم اروپایی از رازی۱۲۵۰–۱۲۶۰ میلادی، از ژرار کرمونایی کتاب Recueil des traités de médecineهمه‌چیزدان، پزشک، فیلسوف و شیمی‌دانAkande, Habeeb (2015). A Taste of Honey: Sexuality and Erotology in Islam (به انگلیسی). Rabaah Publishers. p. 17. ISBN 978-0-9574845-1-1. Zakariyyā' ar-Rāzī (d. 925), a Persian polymath, who, under the name of Rhazes, later became one of the most important authorities for Latin scholasticism.۳۵ابن ابی الاشعثپزشک و مفسر آثار جالینوس۳۶ابوالحسن محمد عامریفیلسوف و منطق دان۳۷ابوالحسن اهوازیریاضیدان و ستاره‌شناس۳۸بهمنیارفیلسوفNicholas Rescher, "The development of Arabic logic", University of Pittsburgh Press, 1964. pg 157: "Abu 'l-Hasan Bahmanyar ibn al-Marzuban was a Persian, a younger contemporary and respected student of Avicenna"۳۹ابو جودریاضی‌دان۴۰حسین بن مسعود بغویعالم دینی۴۱شیخ بهاییریاضی‌دان، منجم، مهندس، معمار، شاعر و فقیه۴۲احمدبن یحیی بلاذریتاریخ‌دان۴۳ابومعشر بلخیستاره‌شناس. وی را بزرگ‌ترین ستاره‌شناس دربار عباسی دانسته‌اند.۴۴ابوزید بلخیریاضی‌دان، جغرافی‌دان، پزشک و روان‌شناس۴۵ابن بلخیتاریخ‌دان و جغرافی‌دان۴۶خالد بن برمکمترجم زبان یونانی و سیاست‌مدار بودایی دوران عباسی.۴۷ابوالفضل بیهقیتاریخ‌دان دربار غزنویان.An Oriental Samuel Pepys? Abuʾl-Faḍl Bayhaqī's Memoirs of Court Life in Eastern Iran and Afghanistan, 1030-1041, C. Edmund Bosworth, Journal of the Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 14, No. 1 (Apr. , 2004), 13.۴۸ابوالحسن بیهقیریاضی‌دان، ستاره‌شناس، تاریخ‌دان و عالم دینی.۴۹ابوبکر بیهقیعالم دینی و محدث۵۰محمدباقر وحید بهبهانیعالم دینیابن بی‌بیتاریخ‌دان دربار سلجوقیان روم۵۱ابوریحان بیرونیبندانگشتی|یک طراحی به زبان فارسی از ابوریحان بیرونی. در این نمایه، شماری از گام‌های ماه به تصویر کشیده شده است.ریاضی‌دان، ستاره‌شناس، تقویم‌شناس، انسان‌شناس، هندشناس، تاریخ‌نگار، گاه‌نگار و طبیعی‌دان. بیرونی را بزرگ‌ترین دانشمندِ مسلمان و یکی از بزرگ‌ترین دانشمندانِ ایرانی در همهٔ اعصار می‌دانند.D.J. Boilot, "Al-Biruni (Beruni), Abu'l Rayhan Muhammad b. Ahmad", in Encyclopaedia of Islam (Leiden), New Ed. , vol.1:1236-1238. Excerpt 1: "He was born of an Iranian family in 362/973 (according to al-Ghadanfar, on 3 Dhu'l-Hididja/ 4 September — see E. Sachau, Chronology, xivxvi), in the suburb (birun) of Kath, capital of Khwarizm". Excerpt 2:"was one of the greatest scholars of mediaeval Islam, and certainly the most original and profound. He was equally well versed in the mathematical, astronomic, physical and natural sciences and also distinguished himself as a geographer and historian, chronologist and linguist and as an impartial observer of customs and creeds. He is known as al-Ustdadh, "the Master".L. Massignon, "Al-Biruni et la valuer internationale de la science arabe" in Al-Biruni Commemoration Volume, (Calcutta, 1951). pp 217-219. “In a celebrated preface to the book of Drugs, Biruni says: And if it is true that in all nations one likes to adorn oneself by using the language to which one has remained loyal, having become accustomed to using it with friends and companions according to need, I must judge for myself that in my native Chorasmian, science has as much as chance of becoming perpetuated as a camel has of facing Kaaba. ”Al-Biruni (Persian scholar and scientist), Encyclopaedia Britannica:"A Persian by birth, a rationalist in disposition, this contemporary of Avicenna and Alhazen not only studied history, philosophy, and geography in depth, but wrote one of the most comprehensive of Muslim astronomical treatises, the Qanun Al-Masu'di."
"al-Bīrūnī." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica, 2011. Web. 16 May. 2011. <http://www.britannica.com/EBchecked/topic/66790/al-Biruni>.Gotthard Strohmaier, "Biruni" in Josef W. Meri, Jere L. Bacharach, Medieval Islamic Civilization: A-K, index: Vol. 1 of Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia, Taylor & Francis, 2006. excerpt from page 112: "Although his native Khwarezmian was also an Iranian language, he rejected the emerging neo-Persian literature of his time (Firdawsi), preferring Arabic instead as the only adequate medium of science.";۵۲محمد بخاریعالم دینی اهل سنت و نویسندهٔ کتاب مشهور صحیح بخاری که از صحاح سته و معتبرترین کتاب‌ها نزد اهل سنت به‌شمار می‌آید.۵۳مولانا عبدالعلی بیرجندیریاضی‌دان و منجم برجسته. وی آثار زیادی را برجا گذاشت و کتاب معرفت فلاحت وی در سال‌های اخیر به چاپ مجدد رسیده است.۵۴ابوعلی بلعمیتاریخ‌دان و مترجم کتاب تاریخ طبری۵۵اخوینی بخاریپزشک و از صاحب نظران درمانمالیخولیا۵۶ابوالقاسم مقانعیپزشک۵۷ابوحنیفه دینوریهمه‌چیزدان، گیاه‌شناس، ستاره‌شناس، جغرافی‌دان، ریاضی‌دان، تاریخ‌نگار و متخصص ذوب فلزات. وی را از بزرگ‌ترین گیاه‌شناسان مشرق زمین دانسته‌اند.۵۸ابن قتیبه دینوریتاریخ‌نگارCamilla Adang, Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm, BRILL (1996), p. 58Arnold E. Franklin, This Noble House: Jewish Descendants of King David in the Medieval Islamic East, University of Pennsylvania Press (2012), p. 63۵۹ابن سهلبندانگشتی|توضیح اشکست نور توسط کاشف آن ابن سهل.ریاضیدان، فیزیکدان و نورشناس ایرانی,"There are a number of optical texts by authors with a Persian ethnicity or association. The earliest is Abu Saʿd al-ʿAlāʾ Ebn Sahl at the Persian Buyid court (945–1055), better known for his early conception of the “sine law of refraction” and burning mirrors (Rashed, 1990, pp. 464-68; 1993; 2005) than his work on optics proper (Sabra, 1989, pp. lix-lx; 1994)."۶۰ابوبکر اسفراینیپزشک۶۱ابن کثیر فرغانیستاره‌شناسSir Patrick Moore, The Data Book of Astronomy,CRC Press,2000,BG 48ref Henry Corbin, The Voyage and the Messenger: Iran and Philosophy, North Atlantic Books, 1998, pg 44Texts, Documents and Artefacts: Islamic Studies in Honour of D.S. Richards. Edited by Chase F. Robinson, Brill Academic Publishers, BG 25.۶۲فارابیکیهان‌شناس، ریاضی‌دان، فیلسوف و موسیقی‌دان.Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وکان ابوه قائد جیش وهو فارسی المنتسب۶۳کمال‌الدین فارسیریاضی‌دان و فیزیک‌دان برجسته. از فعالان فیزیک نور و نظریه اعداد۶۴ابراهیم فزاریریاضی‌دان و منجم۶۵سهل بن بشرریاضی‌دان و منجم یهودی ایرانی. وی منشی مازیار بود.۶۶بختیشوعخاندان دانشمند مسیحی ساکن دانشگاه گندی‌شاپور.Philip Jenkins. The Lost History of Christianity. Harper One. 2008. .Richard Nelson Frye. Heritage of Persia. Mazda Publishers. 2004.۶۷محمد بن ابراهیم فزاریستاره‌شناس*The Root of Europe: studies in the diffusion of Greek culture
by Ralph Westwood Moore, Michael Huxley – 1952 – Page 48*Richard N. Frye, The Golden Age of Persia, p. 163.*From Freedom to Freedom: African roots in American soils: selected readings – by Ervin Lewis, Mildred Bain۶۸ملا محسن فیض کاشانیفیلسوف۶۹محمدقاسم فرشتهتاریخ‌نگار۷۰ابن فقیه همدانیجغرافی‌دان و تاریخ‌نگار۷۱محمد بن ابوبکر فارسیریاضی‌دان و ستاره‌شناس۷۲فضل بن روزبهان خنجیتاریخ‌دان و عالم دینی۷۳ابوسعید گردیزیتاریخ‌دان و جغرافی‌دان۷۴ابوحامد محمد غزالیفیلسوف۷۵حکیم گیلانیپزشک۷۶کوشیار گیلانیریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان۷۷اسماعیل جرجانیپزشک۷۸ابوسعید ضریر گرگانیریاضی‌دان و ستاره‌شناس۷۹رستم گرگانیپزشک۸۰ابوسهل مسیحیپزشک، ریاضی‌دان و منجم. وی نویسندهٔ کتاب المائة فی الصناعة الطبیة از مشهورترین کتاب‌های پزشکی است.۸۱محمدمهدی بن علی نقی شریفپزشک. وی کتابی به نام زادالمسافرین بود که دربارهٔ بهداشت در سفرها نگاشته شده. کتاب وی از کتاب‌های معروف است و هم‌اکنون نیز چاپ می‌شود.۸۲عبدالرحمن صوفیبندانگشتی|کهکشان آندرومدا. این کهکشان توسط عبدالرحمن صوفی کشف شد و نخستین رویت اجسام خارج از کهکشان راه شیری توسط بشر بود.ریاضی‌دان و ستاره‌شناسRobert Harry van Gent. Biography of al-Sūfī. "The Persian astronomer Abū al-Husayn ‘Abd al-Rahmān ibn ‘Umar al-Sūfī was born in Rayy (near Tehrān) on 7 December 903 [14 Muharram 291 H] and died in Baghdād on 25 May 986 [13 Muharram 376 H] … the Persian astronomer Abū al-Husayn ‘Abd al-Rahmān ibn ‘Umar al-Sūfī who was commonly known by European astronomers as Azophi Arabus". University of Utrecht, Netherlands. Retrieved January 11, 2014۸۴حکیم غلام امامپزشک و نویسندهٔ رساله‌ای دربارهٔ درمان بیماری‌های نادر۸۵حکیم محمد شریف خانپزشک دربار گورکانیان. وی نویسندهٔ کتابی درباهٔ داروهای هندی می‌باشد.۸۶ابوعبدالله حاکم نیشابوریتاریخ‌دان، محدث و عالم دینی۸۷منصور حلاجفیلسوف۸۸میر سید علی همدانیفیلسوف۸۹ابوالفضل هرویریاضی‌دان و ستاره‌شناس۹۰ابو منصور موفق هرویپزشک و داروشناس. او نویسندهٔ کهن‌ترین کتاب فارسی موجود در داروشناسی است.۹۱محمد بن یوسف هرویپزشک. وی آثار مهمی دربارهٔ آناتومی و آسیب‌شناسی بدن نوشت. وی همچنین دربارهٔ سالخوردگی نیز کتاب مهمی دارد.۹۲قوام‌الدین محمد حسنیپزشک. وی اشعاری آمیخته با علوم مختلف دارد که در کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا نگهداری می‌شود.۹۳حبش حاسبریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان. وی حبش برای حل مسائل اخترشناسی کروی، تبدیل مختصات، اندازه‌گیری‌های زمان، و بسیاری مسایل دیگر به مثلثات روی آورد و با تعریف جیب (سینوس) و تنظیم جدول مماس و ابداع نسبتی به نام ظلٌ که امروزه تانژانت گفته می‌شود و سرانجام تهیه جداول معادلات اخترشناسی معیار به دست می‌دهد. حاسب اولین کسی است که جداولی برای تابع‌های سینوس و تانژانت تهیه کرد او در حدود سال ۸۵۰ میلادی در زیج خود جدولی برای تابع‌های سینوس و تانژانت تهیه کرد. اختلاف بین دو درجه متوالی برای سینوس‌ها و تانژانت‌ها یک درجه بود و در هر دو مورد نتایج تا سه رقم شصت‌گانی درست بود.۹۴محمد بکتاشفیلسوف، عارف و عالم دینیC. Olsen: Celibacy and Religious Traditions. Oxford University Press. 1st Ed. 2007. Pg. 143–144M. Kia: Daily Life in the Ottoman Empire. Greenwood Pub Group Inc. 2011. Pg. 169: "The Bektashis traced the origins of their order to the Persian Sufi master Hadji Baktāsh Wālī [...]"http://www.geocities.ws/spiritofalbania/tirana.htmlR. Khanam, Encyclopaedic ethnography of Middle-East and Central Asia, Global Vision Publishing Ho, 2005 (p. 142)The Harvard Theological Review, Cambridge University Press, Vol. 2, No. 3, Jul. , 1909, (p. 343)۹۵عین‌القضات همدانیریاضی‌دان، حقوق‌دان و فیلسوفHamid Dabashi, "Theology of discontent", Published by Transaction Publishers, 2006. pg 104: "..Ayn al-Qudat Hamadani, a twelfth century Persian mystic"Nadia Eboo Jamal, "Surviving the Mongols", I B Tauris & Co Ltd (May 23, 2003). pg 91: "At the same time, there was an opposite, more diffused, movement of some Ismaili ideas entering into Persian Sufism, as is evident, for instance, in the work of the mystical philosopher 'Ayn al-Qudat Hamadani, who was executed in 525/1131 by the SaljuqsHellmut Ritter, John O'Kane, Bernd Radtke, "The ocean of the soul", Brill Academic Publishers (June 2003). excerpt from page 719: "'Ayn al-Qudat al-Hamadhani (Abu'l Ma'aali 'Abda Allah b. Muhammad Mayanji, Persian mystic, executed in Hamadan۹۶ابوالفرج علی بن حسین بن هندوپزشک و فیلسوف۹۷بختیشوعخاندان دانشمند مسیحی ساکن دانشگاه گندی‌شاپورPhilip Jenkins. The Lost History of Christianity. Harper One. 2008. .Richard Nelson Frye. Heritage of Persia. Mazda Publishers. 2004.۹۸همام بن منبهعالم دینی و از تابعین و راویان حدیث۹۹حاسب طبریستاره‌شناس و ریاضی‌دان۱۰۰حمزه اصفهانیتاریخ‌دان و فیلسوفابن ابی صادقپزشک و فیلسوف. وی از شاگردان ابن سینا بود و به خاطر آثار باارزشش به بقراط ثانی معروف شد.۱۰۱ابن خردادبهجغرافی‌دان، تاریخ‌نویس و موسیقی‌شناس. وی نویسنده اولین کتاب باقی‌مانده دربارهٔ جغرافیای اداری است. او راهنمایی برای مسافران نوشت و راه دریایی‌ای را که از ریزشگاه دجله به خلیج فارس در نزدیکی ابله آغاز می‌شد و به چین و هندوستان می‌رسید، توصیف کرد. او احتمالاً نویسنده نخستین اثر با عنوان عمومی مسالک و ممالک است و نخستین فردی است که کتابی در جغرافیای اقتصادی گردآوری کرده.۱۰۲ابن رستهجغرافی‌دان. وی اطلاعات زیادی دربارهٔ سرزمین‌های اروپایی و غیرمسلمان آسیایی به مسلمانان منتقل هست و نوشته‌های جغرافیایی زیادی دارد و محاسبات مهمی در نجوم انجام داده است.۱۰۳محمدبن یوسف ایلاقیپزشک. وی از شاگردان این سینا بوده و خلاصه‌ای بر کتاب قانون طب وی نوشته.۱۰۴منصور ابن الیاسبندانگشتی|نسخه خطی تشریح رگ‌ها و اعصاب بدن انسان از کتاب تشریح الابدان منصور بن الیاس در کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا. این کتاب نخستین کتاب رنگی آناتومی تاریخ است.پزشک و کالبدشناس. وی نویسندهٔ نخستین کتاب آناتومی رنگی جهان است و در کتاب خود انواع ارگان‌ها از جمله رگ‌ها و استخوان‌ها را بررسی کرده است.۱۰۵ابوالفتح اصفهانیریاضی‌دان۱۰۶ابن سینابندانگشتی|مقدمهٔ کتاب قانون طب نوشته ابن سینا. این کتاب حدود هفت صد سال در اروپا تدریس می‌شده است.همه چیزدان، پزشک، ریاضی‌دان، منجم، فیزیک‌دان، شیمی‌دان، روان‌شناس، جغرافی‌دان، زمین‌شناس، شاعر، منطق دان و فیلسوف. وی مشارکت‌های مهمی در علوم مختلف به ویژه پزشکی، نجوم و فلسفه داشت. وی کتاب قانون طب را در علم پزشکی و شفا را در فلسفه به نگارش درآورد. وی از جمله نخستین افرادی است که گذر زهره را رصد کرده است.* Ibn Sina ("Avicenna") Encyclopedia of Islam. 2nd edition. Edited by P. Berman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Henrichs. Brill 2009. Accessed through Brill online: www.encislam.brill.nl (2009) Quote: "He was born in 370/980 in Afshana, his mother's home, near Bukhara. His native language was Persian."
 A.J. Arberry, "Avicenna on Theology", KAZI PUBN INC, 1995. excerpt: "Avicenna was the greatest of all Persian thinkers; as physician and metaphysician"&fp=dcce4d829681fc6c&biw=1824&bih=966
 Henry Corbin, "The Voyage and the messenger: Iran and Philosophy", North Atlantic Books, 1998. pg 74:"Whereas the name of Avicenna (Ibn sinda, died 1037) is generally listed as chronologically first among noteworthy Iranian philosophers, recent evidence has revealed previous existence of Ismaili philosophical systems with a structure no less complete than of Avicenna".۱۰۸جلال‌الدین محمد اصفهانیپزشک. وی دانشنامه‌ای پزشکی نگاشته است.۱۰۹حسینی اصفهانیپزشک. وی دانشنامه جهان را به نگارش درآورد.۱۱۰اصطخریجغرافی‌دان و نقشه‌کش بزرگ. وی نقشه‌های متعددی از مناطق گوناگون در کتاب‌هایش به تصویر درآورده است.۱۱۱ابوالعباس ایرانشهریهمه چیزدان، ریاضی‌دان، تاریخ‌دان، طبیعی دان و فیلسوف.Henry Corbin, "The voyage and the messenger: Iran and philosophy", North Atlantic Books, 1998. pg 72.۱۱۲ابوحاتم مظفر اسفزاریریاضی‌دان، ستاره‌شناس و مخترع. وی هم دورهٔ خیام بوده و با کمک وی تقویم کنونی ایران را اصلاح کرده است.۱۱۳جابر بن حیانهمه چیزدان، شیمی‌دان، ستاره‌شناس، فیزیک‌دان و فیلسوف. وی را پدر علم شیمی نوین می‌دانند. کشف مواد شیمیایی متعددی همچون هیدرو کلریک اسید، نیتریک اسید، تیزاب (مخلوطی از دو اسید یاد شده که از جمله اندک موادی است که طلا را در خود حل می‌کند)، سیتریک اسید (جوهر لیمو) و استیک اسید (جوهر سرکه)، همچنین معرفی فرایندهای تبلور و تقطیر که هر دو سنگ بنای شیمی امروزی به‌شمار می‌آیند، از جمله یافته‌های اوست. او همچنین یافته‌های دیگری دربارهٔ روش‌های استخراج و خالص سازی طلا، جلوگیری از زنگ زدن آهن، حکاکی روی طلا، رنگرزی و نم ناپذیر کردن پارچه‌ها و تجزیهٔ مواد شیمیایی ارائه داد. از جمله اختراع‌های دیگر او، قلم نوری است. قلمی که جوهر آن در تاریکی نیز نور می‌دهد. (احتمالاً با استفاده از خاصیت فسفرسانس این اختراع را انجام داده است) در آخر، بذر دسته‌بندی امروزی عنصرها به فلز و نافلز را می‌توان در دست نوشته‌های وی یافت.*William R. Newman, Gehennical Fire: The Lives of George Starkey, an American Alchemist in the Scientific Revolution, Harvard University Press, 1994. p.94: "According to traditional bio-bibliography of Muslims, Jabir ibn Hayyan was a Persian alchemist who lived at some time in the eight century and wrote a wealth of books on virtually every aspect of natural philosophy"
 William R. Newman, The Occult and Manifest Among the Alchemist, in F. J. Ragep, Sally P Ragep, Steven John Livesey, Tradition, Transmission, Transformation: Proceedings of Two Conferences on pre-Modern science held at University of Oklahoma, Brill, 1996/1997, p.178: "This language of extracting the hidden nature formed an important lemma for the extensive corpus associated with the Persian alchemist Jabir ibn Hayyan"
 Henry Corbin, "The Voyage and the Messenger: Iran and Philosophy", Translated by Joseph H. Rowe, North Atlantic Books, 1998. p.45: "The Nisba al-Azdin certainly does not necessarily indicate Arab origin. Geber seems to have been a client of the Azd tribe established in Kufa"
 Tamara M. Green, "The City of the Moon God: Religious Traditions of Harran (Religions in the Graeco-Roman World)", Brill, 1992. p.177: "His most famous student was the Persian *Jabir ibn Hayyan (b. circa 721 C.E.), under whose name the vast corpus of alchemical writing circulated in the medieval period in both the east and west, although many of the works attributed to Jabir have been demonstrated to be likely product of later Ismaili' tradition."
 David Gordon White, "The Alchemical Body: Siddha Traditions in Medieval India", University of Chicago Press, 1996. p.447
 William R. Newman, Promethean Ambitions: Alchemy and the Quest to Perfect Nature, University of Chicago Press, 2004. p.181: "The corpus ascribed to the eight-century Persian sage Jabir ibn Hayyan.."
 Wilbur Applebaum, The Scientific revolution and the foundation of modern science, Greenwood Press, 1995. p.44: "The chief source of Arabic alchemy was associated with the name, in its Latinized form, of Geber, an eighth-century Persian."
 Neil Kamil, Fortress of the Soul: Violence, Metaphysics, and Material Life in the Huguenots New World, 1517-1751 (Early America: History, Context, Culture), JHU Press, 2005. p.182: "The ninth-century Persian alchemist Jabir ibn Hayyan, also known as Geber, is accurately called pseudo-Geber since most of the works published under this name in the West were forgeries"
 Aleksandr Sergeevich Povarennykh, Crystal Chemical Classification of Minerals, Plenum Press, 1972, v.1, , p.4: "The first to give separate consideration to minerals and other inorganic substances were the following: The Persian alchemist Jabir (721-815)..."
 George Sarton, Introduction to the History of Science, Pub. for the Carnegie Institution of Washington, by the Williams & Wilkins Company, 1931, vol.2 pt.1, page 1044: "Was Geber, as the name would imply, the Persian alchemist Jabir ibn Haiyan?"
 Dan Merkur, in The psychoanalytic study of society (eds. Bryce Boyer, et al.), vol. 18, Routledge, , page 352: "I would note that the Persian alchemist Jabir ibn Hayyan developed the theory that all metals consist of different 'balances' ..."
 Anthony Gross, The Dissolution of the Lancastrian Kingship: Sir John Fortescue and the Crisis of Monarchy in Fifteenth-century England, Paul Watkins, 1996, , p.19: "Ever since the Seventy Books attributed to the Persian alchemist Jabir Ibn Hayyan had been translated into Latin ...."
 A Dictionary of the History of Science by by Anton Sebastian - p. 241
 The Structure and Properties of Matter by Herman Thompson Briscoe - p. 10
 The Tincal Trail: A History of Borax by Edward John Cocks, Norman J. Travis - p. 4۱۱۴جغمینیپزشک. وی خلاصه‌ای بر کتاب قانون طب ابن سینا به نام قانون شاه نوشته است.۱۱۵ایدمر جلدکیشیمی‌دان۱۱۶عطاملک جوینیتاریخ‌دان. وی نویسندهٔ کتاب تاریخ جهانگشای می‌باشد.۱۱۷امام‌الحرمین جوینیفیلسوف و عالم دینی۱۱۸ابوعبید جوزجانیپزشک. وی از شاگردان ابن سینا بوده است۱۱۹جمال‌الدین بخاریستاره‌شناس. وی نقش مهمی در راهیابی ستاره‌شناسی اسلامی به چین داشته است.۱۲۰عباس بن سعید جواهریریاضی‌دان. وی مشاهدات ستاره‌شناسی را نیز انجام داده است. مهم‌ترین کار او تفسیرش در مورد اصول اقلیدس بود که شامل نزدیک به ۵۰ گزاره بود. کار دیگر وی تلاش برای اثبات اصل توازی اقلیدس بود.۱۲۱ابوبکر کرجیریاضی‌دان و مهندی حفر قنات. وی مخترع تراز دایره‌ای و اختراع زاویه یاب و ارتفاع یاب بوده و در زمینه معادلات ریاضی با درجه بالای ۲ دستاوردهای مهمی داشته است. وی در زمینهٔ پیدایش آب‌های زیرزمینی و راه‌های استخراج آن‌ها نظریه‌ها و روش‌ها و اختراع‌های بدیعی داشته است.۱۲۲غیاث‌الدین جمشید کاشانیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی عدد پی را تا ۱۶ رقم اعشار و همچنین سینوس زاویه یک درجه را تا ده رقم صحیح شصتگانی حساب کرد. روش‌های کنونی چهار عمل اصلی و محاسبه جذر توسط وی اختراع شده‌اند.۱۲۳سدیدالدین کازرونیپزشک۱۲۴برهان‌الدین کرمانیپزشک. وی از بزرگ‌ترین نویسندگان کتاب‌های پزشکی بوده است.۱۲۵شمس‌الدین کرمانیعالم دینی۱۲۶خازنیستاره‌شناس. وی از شاگردان خیام بوده و در تدوین گاهشمار جلالی نقش مهمی ایفا کرده است.۱۲۷عمر خیامهمه چیزدان. ریاضی‌دان، فیزیک‌دان، ستاره‌شناس، فیلسوف و نظریه‌پرداز موسیقی. او نخستین کسی بود که نشان داد معادلهٔ درجهٔ سوم ممکن است دارای بیش از یک پاسخ باشد یا این که اصلاً جوابی نداشته باشند. مثلث خیام و بسط دوجمله‌ای خیام - نیوتون، محاسبهٔ مدار گردش کرهٔ زمین به دور خورشید تا ۱۶ رقم اعشار و اصلاح گاهشمار جلالی که امروزه در ایران استفاده می‌شود، از جمله کارهای وی بوده‌اند.۱۲۸سلطان‌علی خراسانیپزشک. وی کتابی با نام دستورالعلاج نوشت.۱۲۹بهاءالدین مروزیریاضی‌دان، ستاره‌شناس و جغرافی‌دان. وی به تکمیل نظریه‌ای پرداخت که بر اساس آن سیاره‌ها در دایره‌های موهومی حرکت نمی‌کنند، بلکه در داخل افلاک گردندهٴ جسمانی قرار دارند. این نظریهٴ عجیب پیشتر، توسط ابوجعفر خازن، و ابن هیثم بیان شده بود، تا فرض حرکت در میان اثیر و مشکلات ناشی از آن را حل کند: فشاری در پیش هر سیاره و کمبود فشار یا خلاٴیی در پس آن پدید می‌آید.۱۳۰محمد بن موسی خوارزمیهمه چیز دان، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس، فیلسوف، جغرافی‌دان و تاریخ‌دان. وی را پدر علم جبر و از بزرگ‌ترین ریاضی دانان تاریخ نامیده‌اند. وی نقشه‌های زمین و آسمان را تهیه کرد و نقشه بطلیموس را نیز اصلاح کرد.۱۳۱نجم الدین القزوینی الکاتبیپزشک، ستاره‌شناس، شیمی‌دان و فیلسوف.۱۳۲شمس‌الدین محمد خفریکلامشناس و حکمتدان.۱۳۳ابوسهل بیژن کوهیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. وی از برجسته‌ترین ریاضی دانان زمان خویش و مبدع پرگار تام می‌باشد.al-Qūhī, Abu Sahl Wayjan ibn Rustam (c. 940-c. 1000)۱۳۴ابواسحاق کوبنانیریاضی‌دان، ستاره‌شناس و ادیب۱۳۵ابوزین کحالپزشک. وی نویسندهٔ کتاب شرایط جراحی می‌باشد.۱۳۶ابوعبدالله محمد بن عیسی ماهانیریاضی‌دان، ستاره‌شناس و مهندس. معادله درجه سوم را به وی نسبت می‌دهند که در بین دانشمندان اسلامی به معادله ماهانی موسوم است. (معادله ماهانی: )۱۳۷علی بن عباس مجوسی اهوازیپزشک و روان‌شناس. اثر معروف وی در علم پزشکی کتاب طب ملکی است.۱۳۸ابو طاهر مروزیفیلسوف۱۳۹ابن ماسویهپزشک. آثار کالبدشناسی و طبی زیادی به نام اوست، مخصوصاً دغل‌العین، که قدیمی‌ترین رسالهٴ منظم چشم‌پزشکی موجود به زبان عربی است و کتاب النوادر الطبیة که ترجمهٴ لاتینی آن در قرون وسطی رواج زیادی داشت.۱۴۰ماشاالله بن اثریستاره‌شناس و اختربینIslam and Science, by M. H. Syed, p. 212۱۴۱ضیغم الدين محمد رزاق علی گیلانیعالم حدیث، شاعر، حقوقدان و قاضی، فیلسوف. ۱۴۲میرزا علیپزشک۱۴۳ابوعلی مسکویهپزشک، شیمی‌دان، فیلسوف و تاریخ‌دان.۱۴۴شرف‌الزمان طاهر مروزیپزشک و جغرافی‌دان دربار سلجوقی. وی کتاب طبائع الحیوان را در علوم طبیعی نگاشت و به مشاهدهٔ کرم‌های انگلی پرداخت.۱۴۵حمدالله مستوفیجغرافی‌دان، مورخ، شاعر و نویسندهAndré Godard, "The art of Iran", Praeger, 1965. pg 234: "Hamd Allah Mustawfi Qazwini. Persian historian and geographer, born in 680 H (AD
1281-1282). "Carole Hillenbrand, "Turkish myth and muslim symbol: the battle of Manzikert", Edinburgh University Press, 2007. pg 97: "The Persian chronicler Hamdallah .."۱۴۶ملاصدرامتأله و فیلسوف. شهرت وی به خاطر نظریهٔ حرکت جوهری است.۱۴۷ابن مقفعمتفکر و مترجم. وی کتاب‌های زیادی از جمله کلیله و دمنه را از فارسی به عربی برگرداند.۱۴۸بنوموسیبندانگشتی|چراغ روغنی با فتیله خودتنظیم از اختراعات بنوموسیریاضی دانان، منجمان و فیزیکدانان که از فرزندان موسی بن شاکر خراسانی بودند. تألیفات ریاضی، نجومی، و مکانیکی متعددی بدیشان منسوب است، مهم‌ترینشان کتاب الفرسطون، کتاب مساحةالاءکر و قِسمةالزوایا بثلاثة اقسام متساویة و وضع مقدار بین المقدارین لتتوالی علی قسمة واحدة می‌باشد.۱۴۹ابواحمد منجمموسیقی دان و ادیب. نگارندهٔ کتاب رساله فی الموسیقی.۱۵۰ماسرجویهپزشک یهودی ایرانی بود که در دورهٔ امویان می‌زیست و به عنوان نخستین مترجم کتب پزشکی به عربی شناخته می‌شود. او در زمان خلافت مروان بن حکم مجموعهٔ طبی کُنّاش نوشتهٔ اهرن اسکندرانی (هارون اسکندرانی یا هرون اسکندرانی) را به عربی ترجمه کرد. همچنین کتاب‌های الالوان، کتاب الروائح و الطعوم منسوب به ماسرجویه است.۱۵۱علی بن شیخ محمدعبدالرحمنوی دانشنامهٔ پزشکی بزرگی به زبان فارسی نوشته است. این دانشنامه جواهرالمقال نام دارد. وی این دانشنامه را به شعر سروده.۱۵۲شهاب الدین آل النقوریپزشک. از آثار النقوری می‌توان به چند رساله و کتاب پزشکی از جمله واژه نامهٔ دارویی و کتابی در درمان به نام طب شهاب اشاره کرد.۱۵۳بنیامین نهاوندیپزشک. او اساس قرائیم را که عنان ابن داوود آغاز کرده بود (نیمهٴ دوم سدهٴ هشتم) با تأکید بر ارزش تفکر آزاد تکمیل کرد.۱۵۴احمد نهاوندیستاره‌شناس. او در در جندی‌شاپور به رصدهای نجومی پرداخت و زیجی موسوم به مشتمل تألیف کرد.۱۵۵ضیاءالدین نخشبیپزشک۱۵۶ناصرخسرواز حکیم، شاعر، فیلسوف، و جهانگرد. وی بر اغلب علوم عقلی و نقلی زمان خود از قبیل فلسفه و حساب و طب و موسیقی و نجوم و کلام تبحر داشت و در اشعار خویش به کرات از احاطه داشتن خود بر این علوم تأکید کرده است.Milaha, V. Christides, The Encyclopaedia of Islam, Vol. VII, ed. C.E. Bosworth, E. Van Donzel, W.P. Heinrichs and CH. PELLAT, (Brill, 1991), 43.Nasir-i Khusraw, Azim Nanji, The Encyclopaedia of Islam, Vol. VII, 1006.۱۵۷ناتلیپزشک و مترجم. وی کتاب گیاهان دارویی د ماتریا مدیکا اثر دیوسکوریدس را به عربی ترجمه نمود.۱۵۸نوبخت اهوازیمعمار و مترجم. وی از معماران شهر بغداد بود.۱۵۹ابوسهل فضل پسر نوبختمنجم. وی در دربار هارون الرشید خدمت می‌کرد.۱۶۰حسن بن موسی نوبختیفیلسوف و متکلم شیعه۱۶۱نظام الدین حسن نیشاپوریریاضی‌دان، ستاره‌شناس، فقیه، مفسر و شاعر۱۶۲ابوالعباس نیریزیریاضی‌دان و ستاره‌شناس. او اولین کسی است که کتانژانت را به کار برد و اولین کسی است که خط سیاه در رنگین کمان را کشف کرد و توضیح داد؛ و برای اولین بار کتابی در هواشناسی و ابزار آن نوشت. لبچوفسکی دنباله روی کارهای او بوده است. وی اثباتی بر قضیه فیثاغورس نوشت.۱۶۳بهاءالدین محمد نقشبندفیلسوف۱۶۴ابوالقاسم حبیب نیشابوریپزشک۱۶۵ابوالقاسم حبیب نیشابوریعالم حدیث. وی را از بزرگ‌ترین عالمان در علم حدیث می‌دانند. کتاب معروف وی صحیح مسلم می‌باشد.۱۶۶ابوالقاسم حبیب نیشابوریعالم حدیث. وی را از بزرگ‌ترین عالمان در علم حدیث می‌دانند. کتاب معروف وی صحیح مسلم می‌باشد.۱۶۷بهاءالدوله نوربخشپزشک. از مهم‌ترین کارهای او بیان تفاوت آبله با سرخک و بیان بیماری تب یونجه. کتاب بالینی بهاء الدوله خلاصةالتجارب می‌باشد.۱۶۸عمر نسفیحقوقدان، مفسر و خداشناس۱۶۹احمد بن شعیب نسائیعالم حدیث. وی نویسندهٔ کتاب سنن نسایی می‌باشد.۱۷۰شهاب‌الدین زیدری نسویمورخ و شاعر. او منشی سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه آخرین شاه خوارزمشاهیان بود.۱۷۱حافظ ابونعیم اصفهانیعالم حدیث۱۷۲زکریای قزوینیپزشک، جغرافی‌دان، تاریخ‌نویس و فیلسوفĀṮĀR AL-BELĀD, C. E. Bosworth, Encyclopaedia Iranica; "Ātar Al-Belad: the title of a geographical work composed in Arabic during the 7th/13th century by the Persian scholar Abū Yaḥyā Zakarīyāʾ b. Moḥammad Qazvīnī". iranicaonline.org Iranian Entomology: An Introduction, Volume I, ed. Cyrus Abivardi, (Springer, 2001), 495.Bernard Lewis, A Middle East Mosaic: Fragments of Life, Letters and History, (Random House, 2000), 439.۱۷۳قاضی سعید قمیفیلسوف۱۷۴قمری بخاریپزشک. وی از استادان ابن سینا و نویسندهٔ یکی از نخستین فرهنگ‌های پزشکی بود.۱۷۵علی بن محمد سمرقندیفیزیک‌دان، ریاضیدان، منجم، زبان‌شناس و متکلم۱۷۶علی بن ابراهیم قمیحقوقدان و عالم دینی.۱۷۷عبدالکریم قشیریفیلسوف۱۷۸ابوعبدالله قضاعیتاریخ‌دان۱۷۹زین‌الدین علی بن حسین انصاریپزشک و داروساز. وی آثاری همچون تحفه السلاطین و مفتاح الخزائن را در علم طب نوشت.۱۸۰خواجه نصیرالدین طوسیشاعر، همه‌چیزدان، فیلسوف، متکلم، فقیه، ستاره‌شناس، اندیشمند، ریاضیدان، منجم، پزشک و معمارCHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org"Tusi, Nasir al-Din al-." Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. 27 December 2007 <http://www.britannica.com/eb/article-9073899>.Seyyed Hossein Nasr," Title Islamic philosophy from its origin to the present: philosophy in the land of prophecy",Publisher SUNY Press, 2006. pp 167: “In fact it was common among Persian Islamic philosophers to write few quatrains on the side often in the spirit of some of the poems of Khayyam singing about the impermanence of the world and its transience and similar themes. One needs to only recall the names of Ibn Sina, Suhrawardi, Nasir al-Din Tusi and Mulla Sadra, who wrote poems alongs with extensive prose works”James Winston Morris, "An Arab Machiavelli? Rhetoric, Philosophy and Politics in
Ibn Khaldun’s Critique of Sufism", Harvard Middle Eastern and Islamic Review 8 (2009), pp 242–291.   excerpt from page 286 (footnote 39): "Ibn Khaldun’s own personal opinion is no doubt summarized
in his pointed remark (Q 3: 274) that Tusi was better than any other later Iranian scholar"
Original Arabic:
Muqaddimat Ibn Khaldūn: dirāsah usūlīyah tārīkhīyah / li-Aḥmad Ṣubḥī Manṣūr-al-Qāhirah: Markaz Ibn Khaldūn: Dār al-Amīn, 1998. .
Excerpt from Ibn Khaldun is found in the section:
الفصل الثالث و الأربعون: فی أن حملة العلم فی الإسلام أکثرهم العجم
(On how the majority who carried knowledge forward in Islam were Persians)
In this section, see the sentence sentence where he mentions Tusi as more knowledgeable than other later Persian ('Ajam) scholars:
. و أما غیره من العجم فلم نر لهم من بعد الإمام ابن الخطیب و نصیر الدین الطوسی کلاما یعول علی نهایته فی الإصابة. فاعتیر ذلک و تأمله تر عجبا فی أحوال الخلیقة؛ و الله یخلق ما یشاء لا شریک له الملک و له الحمد و هو علی کل شیء قدیر و حسبنا الله و نعم الوکیل و الحمد لله.

 منابع 

رده:دانشمندان جهان اسلام قرون وسطی
دانشمندان
رده:فهرست‌های دانشمندان بر پایه ملیت
رده:فهرست‌های ریاضی‌دانان