آثنئیوس

آثنئیوس نائوکراتیسی، سخنران و متخصص دستور زبان یونانی بود که در اواخر قرن دوم میلادی و ابتدای قرن سوم میلادی زندگی می‌کرد. در سودا آمده‌است که او در زمان مارکوس آئورلیوس زندگی می‌کرد؛ ولی سخنان کمودوس که ۱۹۲ میلادی درگذشته است آمده که او معاصر با آدرانتئوس زندگی می‌کرد.

بسیاری از آثار او امروزه دیگر وجود ندارد ولی بیشتر کتاب ۱۵ جلدی بزم فرزانگان (Deipnosophistae) امروزه در دست است.

بزم فرزانگان 
کتاب «بزم فرزانگان» اثری دانشنامه‌ای در پانزده بخش است که ساختارش بر پایهٔ گفت‌وگوی ۲۹ دانشمند، فیلسوف، شاعر و پزشک در یک مهمانی در رم شکل گرفته است. اگرچه نقطهٔ آغاز سخن خوراک و بزم بوده، اما گفت‌وگوها به حوزه‌های متنوعی از فرهنگ و دانش گسترش یافته‌اند، از آداب اجتماعی و هنر و ادبیات گرفته تا پوشاک، ظروف، بناها و روایت‌های تاریخی. اهمیت اصلی این اثر در آن است که نویسنده برای گفته‌های خود به بیش از نهصد اثر یونانی استناد کرده که بسیاری از آن‌ها امروز از میان رفته‌اند. بنابراین «بزم فرزانگان» گنجینه‌ای از پاره‌نوشت‌های نویسندگان گم‌شدهٔ یونان باستان به شمار می‌آید.

بزم فرزانگان و نگاه به ایران
کتاب «ایرانیات در کتاب بزم فرزانگان» گردآوری و ترجمهٔ جلال خالقی مطلق است و ارزش آن در بازخوانی گزارش‌های پراکنده‌ای نهفته که نویسندهٔ یونانی سدهٔ دوم میلادی، آتنایوس ناوکراتیسی، در اثر خود «بزم فرزانگان» دربارهٔ ایران و ایرانیان آورده است. خالقی مطلق این اشارات را استخراج کرده و در قالب هفتاد گزارش همراه با یادداشت‌های توضیحی و پژوهشی در دسترس فارسی‌زبانان قرار داده است. از آنجا که منابع ایرانی باستان و میانه در زمینهٔ تاریخ اجتماعی و فرهنگ مادی ایران اندک‌اند، چنین گزارش‌هایی از دید یونانیان و رومیان اهمیت ویژه‌ای دارد.

بخش ایرانیِ این کتاب تصویری از شکوه و زندگی درباری هخامنشیان، آداب بزم و خوراک، پوشاک و فرش‌های نفیس، نام جام‌های زرین و سیمین، و حتی واژگانی که از فارسی به یونانی راه یافته‌اند ارائه می‌دهد. روایت‌هایی از جشن‌های زادروز، رسم بررسی مسائل مهم در حال مستی و سپس تصمیم‌گیری در هوشیاری، احترام به شاه با آیینی چون زمین‌بوسی، و قوانین ویژهٔ شاهان دربارهٔ خوراک و نوشیدنی نیز در این مجموعه آمده است. همچنین گزارش‌هایی دربارهٔ محصولات کشاورزی مانند گردوی ایرانی، سیب پارسی و سیب مادی، و داستان‌هایی از روابط ایران با یونان، پناهندگی سرداران، روایت‌های عاشقانه و علل جنگ‌ها در متن دیده می‌شود.

خالقی مطلق برای هر یک از این هفتاد گزارش یادداشت‌های پژوهشی مفصلی نوشته است. در این یادداشت‌ها، شخصیت‌های تاریخی، جایگاه‌های جغرافیایی، اصطلاحات فرهنگی و ریشه‌شناسی واژگان توضیح داده می‌شود.

جزئیات:

موضوعات اصلی این گزارش‌ها را می‌توان در چند دسته طبقه‌بندی کرد:

۱. تجمل، بزم و زندگی درباری
بخش بزرگی از گزارش‌ها به توصیف شکوه و تجمل دربار ایران اختصاص دارد. یونانیان همواره تحت تأثیر عظمت و ریخت‌وپاش دربار هخامنشی بودند.

خوراک شاهانه: پادشاه ایران تنها شراب سرزمین «خالیبن» را می‌نوشید و آب آشامیدنی او را از رود «خواسب» در نزدیکی شوش می‌آوردند. در خوان او انواع خوراکی‌ها از جمله شتر کباب‌شده نیز یافت می‌شد. 

آداب بزم: ایرانیان روز زادروز خود را بسیار مفصل جشن می‌گرفتند. رسمی وجود داشت که مسائل مهم را در حال مستی بررسی می‌کردند و روز بعد در هوشیاری تصمیم نهایی را می‌گرفتند (و برعکس). 

کاخ و وسایل: توصیف نیمکت‌های پوشال‌دار (نوعی کاناپه) که ابداع ایرانیان بود، فرش‌های نفیس ایرانی، و انواع جام‌های زرین و سیمین با نام‌های پارسی مانند 

«باتیاکه» (Batiake)، «کُندی» (Kondy) و «لابرونیا» (Labronia). 

۲. فرهنگ مادی و صادرات ایران
گزارش‌ها نشان می‌دهد که برخی کالاها و ابداعات ایرانی در دنیای آن روز شهرت داشته‌اند.

فرش: فرش‌های ایرانی با نگاره‌های دقیق، زمین سراپردهٔ پادشاه مقدونی مصر را می‌پوشاندند. 

پوشاک: پوشاک ایرانی، به‌ویژه جامه‌های رنگین و زربافت، نماد تجمل بود و حتی برخی از یونانیان مانند «پاوزانیاس» جامهٔ ایرانی می‌پوشیدند. 

محصولات کشاورزی: از «گردوی ایرانی»، «سیب پارسی» (هلو) و «سیب مادی» (بالنگ یا ترنج) نام برده شده است. 

۳. آداب و رسوم اجتماعی و سیاسی

احترام به شاه: رسم زمین‌بوسی در برابر شاه ایران برای یونانیان موضوعی بحث‌برانگیز بود و فرستاده‌ای به نام «تیماگراس» به همین جرم در آتن به مرگ محکوم شد. 

قوانین و عادات: پادشاه ایران تنها یک روز در سال، در جشن میترا، اجازه داشت مست شود و در آن روز رقصی ایرانی اجرا می‌کرد. همچنین شاهان ایرانی خوردنی و نوشیدنی غیرایرانی مصرف نمی‌کردند. 

زبان: برخی واژگان ایرانی مانند «پاراسنگ» (Parasanges) به معنی فرسنگ، در زبان یونانی راه یافته بودند. 

۴. تاریخ، افسانه و روابط با یونان

پناهندگی به ایران: داستان بخشیدن چند شهر به «ثمیستکل»، سردار فراری آتن، توسط شاه ایران. 

روایت‌های عاشقانه: داستان دلدادگی «زریادر» و «اداتیْس» که در پرستشگاه‌ها و کاخ‌های مردمان غیر یونانی آسیای کوچک نیز نگاشته می‌شد. 

علل جنگ‌ها: لشکرکشی کمبوجیه به مصر به دلیل زنی به نام «نویتتیس» روایت شده است. 

 منابع 


خالقی‌مطلق، جلال. ایرانیات در کتاب بزم فرزانگان. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹.

 پیوند به بیرون 

رده:بلاغت‌دانان یونان باستان
رده:درگذشتگان سده ۳ (میلادی)
رده:زادگان سده ۲ (میلادی)
رده:عتیقه‌فروشان روم باستان
رده:متخصصان ادبیات یونان باستان
رده:نویسندگان اهل مصر
رده:نویسندگان تغذیه
رده:نویسندگان مصر باستان
رده:نویسندگان یونان باستان
رده:نویسندگان سده ۳ (میلادی)