لیزا دل ژوکوندو

لیزا دل ژوکوندو (؛ ۱۵ ژوئن ۱۴۷۹ – ۱۵ ژوئیه ۱۵۴۲) با نام اصلی لیزا گراردینی که نامش روی مونا لیزا گذاشته شد، یکی از اعضای خاندان گراردینی فلورانس و توسکانی در ایتالیا است. شهرت نام وی به واسطهٔ پرتره مونا لیزا است که توسط شوهرش به لئوناردو دا وینچی در دوران رنسانس ایتالیا سفارش داده شده بود. جزئیات بسیار کمی از زندگی لیزا شناخته شده. او متولد فلورانس بود و در جوانی با یک تاجر پارچه و ابریشم ازدواج کرد، شوهر وی بعدها به یک مقام بانفوذ محلی تبدیل گردید. البته لیزا، مادر ۵ فرزند بود و چنین به نظر می‌رسد که زندگی متوسط رو به راحت و معمولی داشته باشد. لیزا بیشتر از همسرش در قید حیات بود.

قرن‌ها پس از مرگ لیزا، تابلوی مونالیزا تبدیل به معروف‌ترین و مشهورترین تابلوی نقاشی جهان شد که بخشی مجزا از زندگی اختصاصی لیزا را به عنوان یک زن، به ثبت رساند. گمانه‌زنی‌هایی که توسط محققان صورت پذیرفته نشان داد که این اثر هنری یک نشانک جهانی و شناخته شده به عنوان یک موضوع مبدل تجاری است. در سال ۲۰۰۵ میلادی به‌طور قطع ثابت گردید که لیزا، همان مدل شناخته شده برای پرترهٔ مونالیزا است.

 اوایل زندگی 
خانوادهٔ لیزا در فلورانس، یک خانوادهٔ اشرافی و قدیمی بودند، اما با گذر زمان قدرت و اعتبار پیشین خود را از دست دادند. آن‌ها در شهری زندگی می‌کردند که میان ساکنانش اختلاف‌های چشمگیری در ثروت وجود داشت. خانواده آنها از درآمد یک مزرعه زندگی می‌کردند و از نظر مالی در رفاه بودند، ولی ثروتمند به‌شمار نمی‌رفتند. آنتون‌ماریا دی نولدو گراردینی، پدر لیزا، از خانواده‌ای بود که سال‌ها در نزدیکی روستای سن دوناتو در پوگیو زندگی می‌کردند و تنها مدتی کوتاه قبل از تولد لیزا به شهر نقل مکان کردند. در گذشته، گراردینی صاحب چند مزرعه و مستأجر چند مزرعه دیگر در کیانتی بود؛ در این مزرعه‌ها گندم، شراب و روغن زیتون تولید می‌شد و دام نیز پرورش داده می‌شد.

بندانگشتی|چپ|در ژوئن ۱۴۷۹، لیزا در کلیسای جامع فلورانس تعمید داده شد و در ثبت رسمی، نام او «لیزا کامیلا» نوشته شده است و او ششمین نفری بود که در آن ماه نامش ثبت شد.

گراردینی در سال ۱۴۶۵ با لیزا دی جووانی فیلیپو دِ کاردوچی ازدواج کرد و پس از مرگ او، در سال ۱۴۷۳ با کاترینا دی ماریوتو روچلای دوباره ازدواج نمود. هر دوی این زنان در زمان زایمان جان خود را از دست دادند. لوکریزیا دل کاچیا، دختر پیرا اسپینلی، مادر لیزا بود و سومین همسر گراردینی در سال ۱۴۷۶ بود. لیزا در ۱۵ ژوئن ۱۴۷۹ در فلورانس، در خیابان ویا ماجیو به دنیا آمد مدتی طولانی تصور می‌شد که او در ویلا ویگناماجیو، خارج از گروی، یکی از ملک‌های روستایی خانواده به دنیا آمده است. نام او (لیزا) برگرفته از نام مادربزرگ پدری‌اش بود. لیزا بزرگ‌ترین فرزند از هفت فرزند خانواده بود. او سه خواهر داشت که یکی از آن‌ها جینورا نام داشت و سه برادر به نام‌های جیووانگوالبرتو، فرانچسکو و نولدو داشت.

خانواده در فلورانس زندگی می‌کردند؛ ابتدا نزدیک کلیسای سانتا ترینیتا و بعد در خانه‌ای اجاره‌ای نزدیک محلهٔ سانتو اسپیریتو، احتمالاً به این دلیل که نمی‌توانستند خانهٔ قبلی را تعمیر کنند. خانوادهٔ لیزا بعداً به خیابانی که امروز ویا دئی پپی نام دارد نقل مکان کردند و سپس نزدیک کلیسای سانتا کروچه، جایی که همسایه سرپیرو داوینچی، پدر لئوناردو داوینچی، بودند. آن‌ها همچنین یک خانهٔ کوچک روستایی در سن دوناتو در پوگیو، حدود ۳۲ کیلومتر در جنوب فلورانس، داشتند. نولدو، پدر گراردینی و پدربزرگ لیزا، یک مزرعه در کیانتی را به بیمارستان سانتا ماریا نووا بخشیده بود. گراردینی مزرعهٔ دیگری از همان بیمارستان را اجاره کرد. خانواده تابستان‌ها در خانه‌ای در آن مزرعه می‌ماندند تا گراردینی بتواند برداشت گندم را نظارت کند.

 ازدواج و ادامهٔ زندگی 
در ۵ مارس ۱۴۹۵، لیزا در ۱۵ سالگی با فرانچسکو دی بارتولومئو دل جوکوندو، تاجر با انگیزه پارچه و ابریشم، ازدواج کرد و همسر دوم او شد؛ فرانچسکو در آن زمان ۲۹ سال داشت. سن لیزا هنگام ازدواج در حد معمول برای زنان فلورانسی آن زمان بود؛ زن‌ها اغلب با مردانی ازدواج می‌کردند که ۱۰ سال یا بیشتر از آن‌ها بزرگ‌تر بودند. چون پدر لیزا در رسم رایج آن زمان برای کنار گذاشتن پول جهیزیه شرکت نکرده بود، جهیزیهٔ لیزا به شکل زمین تعیین شد. این زمین، ارزشمندترین دارایی پدرش در کیانتی، مزرعهٔ سن سیلویسترو بود که نزدیک خانهٔ روستایی خانواده و بین دو روستاهای کاستلینا و سن دوناتو این پوگیو قرار داشت. این مزرعه در نزدیکی دو مزرعه‌ای بود که بعدها میکل‌آنژ مالک آن‌ها شد. ارزش مزرعه ۴۰۰ فلورین برآورد شده بود و دارایی‌های داخل آن ۱۷۰ فلورن ارزش داشت. جهیزیهٔ لیزا در مقایسه با رسم و استانداردهای آن زمان بسیار اندک بود. این موضوع نشان می‌دهد که خانوادهٔ گراردینی در آن دوران ثروت چندانی نداشتند. به گفتهٔ تاریخ‌نگار هنر، فرانک زولنر، همین کوچکی جهیزیه دلیلی است برای این گمان که فرانچسکو احتمالاً از روی علاقهٔ واقعی با لیزا ازدواج کرده است، نه به خاطر دارایی او.

این زوج نه فقیر بودند و نه در شمار ثروتمندترین خانواده‌های فلورانس، بلکه زندگی راحتی در طبقهٔ متوسط داشتند. تاریخ‌نگار دونالد سَسون می‌گوید آن‌ها در مسیر پیشرفت اجتماعی بودند و در زمرهٔ تازه‌به‌دوران‌رسیدگان شهر قرار می‌گرفتند. ازدواج لیزا با فرانچسکو موقعیت اجتماعی لیزا را بالاتر برد، چون خانوادهٔ شوهرش ثروتمندتر از خانوادهٔ خودش بودند. گمان می‌رود فرانچسکو هم از این ازدواج سود برده باشد، چون نام خانوادگی گِراردینی در فلورانس قدیمی و شناخته‌شده بود. آن‌ها تا ۵ مارس ۱۵۰۳ در خانه‌ای مشترک زندگی می‌کردند تا این‌که فرانچسکو توانست خانه‌ای در خیابان «ویا دلا استوفا» بخرد؛ درست کنار خانهٔ قدیمی خانواده‌اش. گمان می‌رود لئوناردو داوینچی در همان سال نقاشی پرترهٔ لیزا را آغاز کرده باشد. لیزا نزدیک به ۵۰ سال در کازا گرانده در خیابان ویا دلا استوفا زندگی کرد.

لیزا و فرانچسکو بین سال‌های ۱۴۹۶ تا ۱۵۰۲ صاحب شش فرزند با نام‌های پیرو، پیرا، کامیلا، ماریه‌تا، آندره‌آ و جوکوندو شدند. پیرا و جوکوندو هر دو پیش‌از آن‌که به سن کودکستان برسند، درگذشتند. لیزا پس از مرگ پدرش، دو فرزند برادرش را نیز به‌عنوان سرپرست بزرگ کرد و مراقبت از آن‌ها را بر عهده گرفت. لیزا همچنین بارولوما، پسر فرانچسکو و همسر اولش کامیلا دی ماریوتو روچلای، را بزرگ کرد، زیرا کامیلا کمی بعد از زایمان درگذشته بود. جالب این‌که همسر دوم پدر لیزا، کاترینا دی ماریوتو روچلای، خواهر کامیلا بود و هر دو از خانوادهٔ روچلای به‌شمار می‌رفتند. دو دختر لیزا و فرانچسکو، کامیلا و ماریه‌تا، راهبه شدند. کامیلا نام مذهبی «خواهر بئاتریس» را برگزید و وارد صومعهٔ سان دومنیکو دی کافاجیو شد. در این صومعه، او تحت مراقبت دو راهبه، خواهر آلِساندرا و خواهر دیگری به نام کامیلا، قرار گرفت تا آموزش و هدایت مذهبی خود را دریافت کند. بئاتریس در ۱۸ سالگی درگذشت و در کلیسای جامع سانتا ماریا نوولا به خاک سپرده شد.

لیزا با صومعهٔ سنت اورسولا، یکی از صومعه‌های معتبر فلورانس، رابطهٔ تجاری برقرار کرد. او از این صومعه دارویی به نام «آب حلزون تقطیری» خریداری می‌کرد، که در قرن‌های بعد هم در نسخه‌های پزشکی ثبت شده بود. طبق گفتهٔ کِمپ و پالانتی در مناسبت دیگری، راهبه‌های صومعهٔ سنت اورسولا از لیزا ۱۴ کیلوگرم پنیر خریدند که در زمین‌های خانوادهٔ او تهیه شده بود. لیزا توانست ماریه‌تا را در سال ۱۵۱۹ در صومعهٔ سنت اورسولا ثبت نام کند. در سال ۱۵۲۱، ماریه‌تا راهبه شد و نام مذهبی «خواهر لودوویکا» را برگزید و به عضوی محترم و با مسئولیت در صومعه تبدیل شد.

فرانچسکو فردی جاه‌طلب در زمینهٔ موقعیت اجتماعی بود و به راست‌کاری یا درست‌کرداری خاصی شناخته نمی‌شد. او به کسب‌وکار خانوادگی، که منبع معتبری برای تولید منسوجات باکیفیت بود، پیوسته و در آن موفق بود، اما وعدهٔ سود بیشتر او را به سوی فعالیت‌های اقتصادی دیگر سوق داد. او در تجارت واردات فعال بود و محصولاتی مانند شکر، پوست حیوانات، پشم و صابون را به بازار فلورانس می‌رساند. او همچنین به وام‌دهی و با این باور که زمین سرمایه‌ای مطمئن است، به معاملات ملکی پرداخت؛ پس از ۳۵ سال زندگی مشترک با لیزا، تا سال ۱۵۳۰ به یک مالک ثروتمند زمین تبدیل شد.

خانوادهٔ فرانچسکو عضو صنف ابریشم‌فروشان بودند و به‌خاطر این عضویت می‌توانستند بالاترین مقام‌های شهر فلورانس را به دست آورند. در طول پنجاه سال، هشتاد نفر از خویشاوندان او چنین مقام‌هایی را برعهده داشتند. فرانچسکو در سال ۱۴۹۹ عضو شورای دُدیسه بوانومینی شد و در سال ۱۵۱۲ به سینیوریا نهاد حاکم فلورانس، راه یافت. در سال ۱۵۲۴ نیز به مقام پریوره تأیید شد. او احتمالاً با منافع سیاسی یا تجاری دودمان مدیچی ارتباطاتی داشت، اما بیشتر به‌عنوان یک دوست و نه دوست نزدیک شناخته می‌شد. در سال ۱۵۱۲، دولت فلورانس نگران بازگشت خانوادهٔ مدیچی بود که پیش‌تر از شهر تبعید شده بودند. در این زمان، فرانچسکو زندانی شد و به پرداخت ۱۰۰۰ فلورین محکوم گردید. او در سپتامبر همان سال، با بازگشت مدیچی‌ها به فلورانس، آزاد شد.

 مرگ و پیامدها 
در ژوئن ۱۵۳۷، فرانچسکو در وصیت‌نامهٔ خود جهیزیهٔ لیزا را به او بازگرداند، پوشاک و جواهرات شخصی‌اش را به او بخشید و برای آیندهٔ او تدارکاتی اندیشید. او سرپرستی لیزا را به دخترشان، سوار لودوویکا، و در صورت ناتوانی او به پسرش بارتولومئو سپرد. فرانچسکو نوشت: «با توجه به محبت و عشقی که موصی به مونالیزا، همسر محبوبش، دارد؛ با در نظر گرفتن اینکه لیزا همواره با روحی نجیب و به‌سان همسری وفادار رفتار کرده است؛ و با آرزوی اینکه همهٔ نیازهای او برآورده شود.» مارتین کمپ و جوزپه پالانتی در پژوهش خود یادآور شده‌اند که فرانچسکو، که برای مقبرهٔ خود مشعل ابدی در نظر گرفته بود، همهٔ دارایی‌هایش را به فرزندانش واگذار کرد و نه به همسرش، و برای لیزا مقرری‌ای تعیین نکرد؛ اقدامی که در آن زمان امری نسبتاً رایج به‌شمار می‌رفت. بر پایهٔ روایتی، فرانچسکو در سال ۱۵۳۸ و در ۷۳سالگی درگذشت؛ پس از آن لیزا بیمار شد و به‌دست دخترش، سوار لودوویکا، به صومعهٔ سانت‌اورسولا برده شد و در ۱۴ ژوئیهٔ ۱۵۴۲ در ۶۳سالگی درگذشت. فرانک زولنر در پژوهش خود دربارهٔ زندگی آن‌ها می‌نویسد که فرانچسکو هنگام مرگ نزدیک به ۸۰ سال داشت و لیزا احتمالاً دست‌کم تا سال ۱۵۵۱ زنده بود؛ زمانی که حدود ۷۱ یا ۷۲ ساله می‌شد. مرگ لیزا نه در اسناد شهری ثبت شد و نه از سوی خانواده‌اش گزارش گردید. مراسم خاکسپاری او با حضور گسترده برگزار شد و او نه در مقبرهٔ خانوادگی در سانتیسیما آنونزیاتا، بلکه در کلیسای سانت‌اورسولا به خاک سپرده شد. پس از مرگ فرانچسکو، پسرانش کسب‌وکار خانوادگی را به ارث بردند، اما توان حفظ آن از سقوط را نداشتند؛ یکی از آن‌ها خانهٔ خانوادگی در خیابان ویا دلا استوفا را برای پرداخت بدهی‌هایش به برادرش فروخت. نوهٔ فرانچسکو نیز توان حفظ کسب‌وکار را نداشت، ورشکست شد و در نهایت به‌عنوان کاتب در صومعهٔ سانتیسیما آنونزیاتا مشغول به کار شد.

 مونا لیزا 

بندانگشتی|چپ|تابلوی کامل مونالیزا (به انگلیسی: Mona Lisa، به ایتالیایی: La Gioconda، به فرانسوی: La Joconde) اثر لئوناردو داوینچی که در موزهٔ لوور نگهداری می‌شود.
مانند دیگر فلورانسی‌های ثروتمند، اعضای خانوادهٔ فرانچسکو به هنر علاقه‌مند بودند و از هنرمندان حمایت می‌کردند. پسر او، بارتولومئو، از آنتونیو دی دونینو مازیری خواست تا یک نقاشی دیواری (فرسکو) در محل دفن خانواده در کلیسای سانتیسیما آنونزیاتا فلورانس بکشد. همچنین، آندره‌آ دل سارتو یک تابلو مدونا برای یکی دیگر از اعضای خانوادهٔ او نقاشی کرد. فرانچسکو به لئوناردو سفارش یک پرتره از همسرش و به دومنیکو پولیگو سفارش نقاشی قدیس فرانسیس آسیزی را داد. تصور می‌شود که سفارش پرترهٔ لیزا برای جشن تولد آندره‌آ و همچنین خرید خانهٔ خانواده انجام شده باشد. لیزا زمانی که لئوناردو کار روی پرترهٔ او را آغاز کرد، ۲۴ سال داشت؛ او ۴۰ ساله بود که لئوناردو درگذشت و پرتره همچنان تا حدودی ناتمام باقی مانده بود.

پرترهٔ مونالیزا با معیارهای قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم برای نشان دادن یک زن با فضیلت مطابقت دارد. لیزا با حالت دست‌هایش، که دست راست روی دست چپ قرار گرفته، به‌عنوان همسری وفادار نشان داده شده است. لئوناردو او را همچنین به صورت زنی شیک و موفق تصویر کرده، شاید حتی ثروتمندتر از آنچه واقعاً بود. لباس‌های تیره و حجاب سیاه او تحت تأثیر مد اسپانیایی بوده و ارتباطی با مرگ دختر اولش نداشته است، همان‌طور که برخی پژوهشگران گمان کرده‌اند. اندازهٔ پرتره نسبتاً بزرگ است و با آثار سفارشی که ثروتمندان آن زمان دریافت می‌کردند برابر است. این بزرگی و تجمل پرتره نشان‌دهندهٔ آرزوهای اجتماعی فرانچسکو و لیزا بوده است.

در بهار سال ۱۵۰۳، لئوناردو هیچ منبع درآمدی نداشت و همین ممکن است دلیل علاقهٔ او به کشیدن یک پرترهٔ خصوصی بوده باشد. اوایل همان سال، احتمالاً مجبور شد کار روی مونالیزا را به تعویق بیندازد، زیرا پرداختی برای آغاز نقاشی نبرد آنگیاری دریافت کرد؛ این سفارش ارزش بیشتری داشت و او طبق قرارداد موظف بود آن را تا فوریهٔ ۱۵۰۵ تکمیل کند. در سال ۱۵۰۶، لئوناردو پرترهٔ مونالیزا را ناتمام می‌دانست, quoting a translation of Vasari و برای کشیدن پرتره دستمزدی دریافت نکرد و آن را به سفارش‌دهنده تحویل نداد. نقاشی‌های لئوناردو در طول زندگی او همراهش جابه‌جا می‌شدند و گمان می‌رود او پرترهٔ مونالیزا را سال‌ها بعد در فرانسه تکمیل کرده باشد؛ بر اساس یکی از برآوردها، این تکمیل حدود سال ۱۵۱۶ رخ داده است.

نام این نقاشی از حدود سال ۱۵۵۰ رایج شد.Zöllner 1993, p.  4 جورجو وازاری، که با برخی اعضای خانوادهٔ فرانچسکو آشنایی داشت، نوشته است که لئوناردو پرترهٔ مونالیزا، همسر فرانچسکو دل ژوکوندو را کشیده است. نام ایتالیایی پرتره، لا ژوکوندا، از نام خانوادگی همسر لیزا گرفته شده و شکل مؤنث آن است. در فرانسه، این نقاشی با نام لا ژوکوند شناخته می‌شود. علاوه بر این، در زبان انگلیسی واژهٔ «جیوکوندا» با معنی «شاد» یا «خوشحال» هم مرتبط است.

بندانگشتی|یادداشتی از آگوستینو وسپوچی در حاشیهٔ کتاب (ترجمه)

محققان حدس زده‌اند که نام مونالیزا ممکن است به پنج نقاشی مختلف مربوط باشد و خود او ممکن است هویت چند نفر متفاوت باشد. پژوهشگر کارمن سی. بمباخ تقریباً به‌طور قطعی به این گمانه‌زنی‌ها پایان داد، پس از آنکه یک کارشناس در کتابخانهٔ دانشگاه هایدلبرگ در سال ۲۰۰۵ یادداشتی در حاشیهٔ یک کتاب از مجموعهٔ کتابخانه پیدا کرد؛ این یادداشت دیدگاه سنتی را تأیید می‌کرد که مدل پرتره واقعاً لیزا دل ژوکوندو بوده است. فهرست دارایی‌های شاگرد لئوناردو، سالای، که در آن نقاشی‌ای با عنوان لا ژوکوندو ثبت شده بود، دوباره بررسی شد و نشان داد که مدل پرتره همان لیزا دل ژوکوندو بوده و نام «لا ژوکوندو» احتمالاً اصطلاحی بوده که توسط دوستان و شاگردان لئوناردو استفاده می‌شده است. یادداشت آگوستینو وسپوچی در سال ۱۵۰۳ می‌گوید که لئوناردو داوینچی در حال کشیدن پرترهٔ لیزا دل ژوکوندو بوده است.

سرقت مونالیزا از موزه لوور در سال ۱۹۱۱ و سفرهای آن به آسیا و آمریکای شمالی در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ باعث افزایش شهرت و تبدیل این نقاشی به یک نماد جهانی شد. تا پایان قرن بیستم، مونالیزا به یک نماد جهانی تبدیل شده بود و در بیش از ۳۰۰ نقاشی دیگر و حدود ۲٬۰۰۰ تبلیغ استفاده شده بود، به‌طوری که به‌طور متوسط هر هفته یک تبلیغ جدید با تصویر آن منتشر می‌شد. مونالیزا از قرن شانزدهم در فرانسه بوده است. لئوناردو وقتی به دربار فرانسوای یکم رفت، پادشاه این نقاشی را خرید. از زمان انقلاب فرانسه، این اثر جزو مجموعهٔ ملی فرانسه شده است. تا سال ۲۰۰۶، سالانه حدود شش میلیون نفر به تماشای مونالیزا در موزه لوور، پاریس می‌رفتند.

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

 منابع 
 کتاب‌ها 











 مجلات 






رده:اهالی ایتالیا در سده ۱۵ (میلادی)
رده:اهالی ایتالیا در سده ۱۶ (میلادی)
رده:اهالی فلورانس
رده:درگذشتگان ۱۵۴۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۴۷۹ (میلادی)
رده:زنان ایتالیای قرون وسطی
رده:زنان سده ۱۶ (میلادی) اهل ایتالیا
رده:مانکن‌های اهل فلورانس
رده:مدل‌های هنرمندان، اهل ایتالیا
رده:مونالیزا