دائو ده جینگ

دائو دِه جینگ یا تائو تِه چینگ،نام این کتاب را به تقلید کورکورانه از سیستم لاتین‌نویسی وید جایلز (Tao Te Ching) تائو ته چینگ یا تائو تِ چینگ نیز می‌نویسند. این تقلید از این جهت کورکورانه است که در سیستم وید جایلز کاراکتر "T" برای صدایی در نظر گرفته شده‌است که به «د» در گویش‌های زبان فارسی بسی نزدیک‌تر است تا «ت» و "Ch" برای صدایی در نظر گرفته شده‌است شبیه به «ج‍» و این صدا هرگز «چ‍» نیست، و از طرف دیگر صدای «چ‍ّ» را در وِیدجایلز با "Ch'..." می‌نویسند.(1) (چینی سنّتی: 道德經؛ نویسه‌های چینی ساده‌شده: 道德经؛ هانسی:http://daoism.ir/page/farsinevisi دائودِه‌جینگ؛ هان‌یِو پین‌یین: Dàodéjīng) قابل تجزیه به «دائو» در معنی راه، «ده» در معنی فضیلت و «جینگ» در معنی کتاب رسمی، ترجمه‌شده به «دفتر دائو و دِه» یا «دفتر حق و راستی» یا در عرفی‌ترین ترجمه‌ها «دفتر یا کتاب راه و فضیلت» اثر حکیم بزرگ چینی، لائودْزی (لائوتزه یا لائوتسه) در حدود قرن پنجم یا ششم ق‍. م‍. است.

این دفتر مشتمل است بر تعالیمی در هشتاد و یک بند که همه ترکیبی است از نظم و نثر، شعر و حکمت، عرفان و زندگی روزانه، تدبیر مُلک و تدبیر تَن. در آیین دائویی، این دفتر را کتابی مقدس و لائودْزی را ظهور و بروز ایزد لائوجِوین می‌دانند. در طول سده‌ها، هنرمندان چینی اعم از شاعران، خوشنویسان، نگارگران و حتی باغبانان از مطالب این کتاب برای کارهای خود الهام گرفته‌اند. تأثیر آن از آسیای شرقی نیز فراتر رفته و یکی از کتاب‌هایی است که به بیشترین زبان‌ها برگردان شده‌است.

دائو دِه جینگ دربردارنده نزدیک به ۵۰۰۰ کاراکتر در ۸۱ فصل کوتاه چندخطی (جّانگ 章) است. کتاب دارای دو بخش است؛ بخش اول آن دائو جینگ (道經، از فصل ۱ تا ۳۷) عمدتاً به مابعدالطبیعه و بخش دوم آن دِه جینگ (德經، از فصل ۳۸ تا ۸۱) به تدبیر مُلک و نفس می‌پردازد. درونمایه کلی کتاب حکمت ذوقی و عرفانی است.

محور تعالیم دائو دِه جینگ بر «دائو» است یعنی «حقیقت همه حقائق» و «مبدأ همه مبادی». کلمهٔ «دائو» را از آنجایی که به امری تعریف ناشدنی اشاره دارد، همیشه ترجمه ناشده رها می‌کنند. «دائو» را آنجا که ترجمه کرده‌اند، معمولاً به «راه» برگردانده‌اند. به‌نزدیکِ لائو دْزی اصطلاح «دائو»، به راه یا روش محدود نیست، بلکه «علّت متعالی اولی» است: «یگانگی ازلی»، امر غیرقابل وصف، بی زمان، مبداءِ همه‌جاییِ گیتی، آنکه جهان را برپا می‌دارد بی‌آنکه از خود چیزی خرج کند، آنکه جهان را نگاه می‌دارد و مهار آن را به دست دارد.Cooper, J. C. , An Illustrated Introduction to Taoism: Wisdom of the Sages, Bloomington: World Wisdom, 2010, pp 5-7.

لائودْزی راجع به «شِّنگ ژِن» یا «انسان مقدس» یا «انسان فرهمند» یا در عرفی‌ترین ترجمه‌ها «انسان فرزانه»ترجمهٔ «شِّنگ‌ژِن» به «انسان فرزانه» از آن جهت عُرفی است که نوعی گرته‌برداری از sage انگلیسی است. در «شِّنگ» هم معنای «شهریاری» وجود دارد و هم «تقدّس» و هم «راهنمایی» و از معنای خردورزی که با «فرزانه» همراه است، عاری است. سخن می‌گوید. این مفهوم یکی از مفاهیم کلیدی جهان بینی فلسفی او است و بدین ترتیب نقش بسیار مهمی را در تفکر او ایفا می‌کند. «انسان مقدس» کسی است که به عالی‌ترین مرتبهٔ شهود حق نائل آمده باشد، تا حدی که با آن کاملاً وحدت یافته باشد و بر همین اساس هم در این جهان رفتار کنند یعنی براساس مقتضیات حق که او را در خود ساری می‌یابد. خلاصه مطلب آنکه او تجسم انسانی حق است.صوفیسم و تائوئیسم، توشیهیکو ایزوتسو، ترجمهٔ محمدجواد گوهری، نشر روزنه، چاپ دوم 1379، ص 316. جالب است در این پیوند گفته شود که در دائو دِه جینگ از انسان مقدس به عنوان حاکم کشور یا شاه سخن رفته و این ترادف (قدیس = شاه) به گونه صورت بسته گویی که عرف عام آن را چنین می‌شمرده و مسئله مسلم بوده‌است.همان منبع.

 تاریخچه 
مورخین چینی از کهن‌ترین ایام، از زمان مورخ مشهور حکومت هان، سی‌ماچیِن، لائودْزی را معاصر و تعلیم دهندهٔ کنفسیوس (۵۵۱–۴۷۹ ق‍. م‍.) دانسته‌اند. در مطالعات مدرن، کهن‌ترین نسخهٔ یافت شده از دائو دِه جینگ متعلق است به قرن چهارم ق‍. م‍. و بنابراین بعضی بر قدمتی کهن‌تر از این برای دائو دِه جینگ تردید کرده‌اند.دائو دِه جینگ، ترجمهٔ اسماعیل رادپور، انتشارات زندگی روزانه، 1396، مقدمه، صفحهٔ 15-16.متن چینی کتاب شّی جی، یا تاریخ چین اثر سی‌ما چیِن

در قصص چنین آمده که «لائودْزی» در آن هنگام که کار و بار دنیا را به قصد عزلت در کوهستان‌های غرب رها کرده بود، «نگهبان مرزی» از وی التماس می‌کند که اندکی توقف کند و دفتری مشتمل بر تعلیماتش بنگارد. نتیجهٔ این توقف دفتری است در باب «دائو» و «دِه»، «حق» و «راستی».

 ترجمه‌ها 
محتوای دائو دِه جینگ بر اهل حکمت و مترجمان همواره موضوعی است جدل‌برانگیز. بیش از هفتصد شرح و تفسیر در سننِ حِکْمیِ شرقِ دور بر «دائودِه‌جینگ» نوشته‌اند و آن را بیش از دویست و پنجاه بار به زبان‌های غربی ترجمه کرده‌اند. دفتری که یقیناً از حیرت برانگیزترین و معمّایی‌ترین کتاب‌ها است.

 ترجمه به فارسی 
دائو دِه جینگ چندین بار به زبان فارسی ترجمه شده‌است. این ترجمه‌ها به جز چند مورد اصیل و مطمئن نبوده‌‌است و مترجمان ایرانی غالباً خام‌ترین و سطحی‌ترین ترجمه‌های انگلیسی را برای ترجمه انتخاب کرده‌اند. به عنوان مثال ترجمهٔ اورسولا لو گویین نویسندهٔ داستان‌های علمی-تخیلی که راسل کِرکلند، استاد مطالعات چین‌شناسی دانشگاه جورجیا، کار وی را خیال‌بافانه و محرّف خوانده، و یا ترجمهٔ استیون میشل یا ترجمهٔ لو گویین که تحریف را به مرز حذف کردن و جابجا کردن گزینشی پاره‌هایی از دائو دِه جینگ پیش برده‌اند و نه از مبانی زبانشناسی استواری برخوردارند و و نه با تعلیم سنّتی خویشاوندی دارند.Russell Kirkland, The Taoism of the Western Imagination and the Taoism of China: De-Colonializing of the Exotic Teaching of the East, Presented at the University of Tennessee, 20 October 1997. پیوند به بیرون 

در میان ترجمه‌های باکیفیت‌تر فارس، «دائو راهی برای تفکر» ترجمه و گردآوری ع. پاشایی سعی کرده گامی به پیش نهد و به معانیِ دقیق‌تر اشعار نزدیک‌تر شود. او در این کار ترجمه‌ای کامل بر مبنای ترجمهٔ جّانگ جُنگ‌یِوئِن (که ترجمه‌ای غیروفادار است و بیشتر تفسیری است) ارائه داده و در مواقع اختلاف از میان ترجمه‌های انگلیسی موجود به عنوان تعلیقه بر هر بند، اشاراتی به دیگر ترجمه‌ها کرده‌است. در میان ترجمه‌های دیگری که استفاده کرده‌است، ترجمه‌های باکیفیت‌تر همچون کار دی. سی. لائو و لین یِوتانگ دیده می‌شود. البته در بسیاری موارد پاشایی گزینشی عمل کرده و حتی گاهی در اختلافات بسیار فاحش که خواننده انتظار دارد اختلافات ترجمه‌ها را ببیند، همۀ ترجمه‌ها را مد نظر قرار نداده‌است.در اینجا فقط یک نمونه ذکر کنیم. در بند ۶۴، در ترجمهٔ جّانگ جُّنگ‌یِوئِن پاشایی آورده‌است «در نزد فرزانه، خواستن، نخواستن است» و در تعلیقه هیچ ترجمهٔ دیگری را هم ذکر نکرده و بنا به یادداشت پاشایی در مقدمه، این گمان پیش می‌آید که دیگر ترجمه‌ها بر سر این ترجمه اختلاف نظر ندارند. این در حالی‌ست که دی. سی. لائو این عبارت را چنین ترجمه کرده‌است: "the sage desires not to desire" [یعنی «میل دارد که میل نداشته باشد» یا «می‌خواهد که چیزی نخواهد»]. و جیمز لگگ چنین آورده‌است: "the sage desires what (other men) do not desire" [یعنی «فرزانه به آنچه میل دارد که (دیگران) میل ندارند.»]. معنی این ترجمه‌ها بسیار مختلف است و پاشایی هیچ‌کدام را ذکر نکرده‌است. و برعکس این هم مشهود است، یعنی، گاهی او ترجمه‌هایی را از چند مترجم آورده که با یکدیگر تفاوت چندانی ندارند و صرفاً از نظر به‌کارگیری الفاظ مترادف یا جابجایی دستوری و مانند آن متفاوت‌اند.

ترجمۀ فارسی دیگری با نام «راهیست، دائو ده جینگ» توسط سهند آقایی صورت گرفته‌است. وی مقدمه‌ای تحقیقی تطبیقی بر این کتاب نوشته و اشعار لائوتزه را بازسرایی کرده‌است. ترجمۀ آقایی از دیگر برگردان‌های فارسی بیشتر به شعربودن ۸۱ قطعه‌ی دائو ده جینگ وفادار مانده و نخستین ترجمه‌ای از این اثر است که منظوم‌بودن اصل باستانی و چینی آن را رعایت کرده است. آقایی در مقدمۀ خود نخست ده (فضیلت) و وو‌-وی (wu wei) یا بی‌کنشی را در دستگاه فکری دائوئیسم توضیح داده و تبیین کرده و سپس آن را با معنای اصطلاحی مسئله‌ی «پیمان» (=اعتدال و میانه‌روی در کارها) در متون فلسفی آئین مزدیسنا در ایران باستان مقایسه کرده و حتی واژۀ لائوتزه را به معنی «کودک پیر» با شخصیت زال در شاهنامه که مشاور پادشاهان کیانی است، قیاس کرده و به وجه سیاست‌نامه‌ای اثر پرداخته‌است.

نخستین‌بار ترجمۀ دائودِه جینگ از زبان چینی باستان توسط اسماعیل رادپور و بر مبنای (و همراه با) نسخهٔ هِه‌شّانگ‌گُنگ و با نظری به دیگر نسخِ کهن انجام گرفته‌است. این ترجمه با تعلیقاتی مفصل دربارهٔ معنی بعضی عبارات این دفتر، نکاتی مربوط به اختلافات نسخ، اشاراتی از تفاسیر نخستینِ پیران دائویی، نکات مربوط به ترجمه و اشتقاقات صوری و لفظی بعضی نویسه‌ها، شرح اصطلاحات مهم و مکرّرِ این دفتر، و همچنین مقدمه‌ای دربارهٔ «لائودْزی»، «دفتر دائو و دِه» و «سنّت دائویی» همراه است.

ترجمۀ فارسی دیگری از دائوده‌جینگ از اصل چینی توسط سلیمان بای جی سو مترجم چینی انجام شده‌است. بای جی سو مقدمه‌ای دربارۀ سیر اندیشۀ لائوزه و معنای دائو در زبان و اندیشۀ چینی به آن افزوده که در آن به تشریح فلسفۀ زندگی در مکتب لائوتسه پرداخته‌است. وی سپس در بخش دوم ترجمه‌ای فارسی از دو کتاب «دائو» و «دِه» از این متفکر عرضه کرده‌است. این کتاب در سال ۱۳۹۹ توسط شرکت انتشارات علمی-فرهنگی منتشر شده‌است.خبرگزاری مهر: مترجم چینی قرآن، «دائو ده جینگ» را به فارسی برگرداند، نوشته‌شده در ۱۹ شهریور ۱۳۹۹؛ بازدید در ۳ مرداد ۱۴۰۳.

جدول زیر نمونه‌هایی از ترجمه‌های فارسی دائو دِه جینگ را مقایسه می‌کند:

از بند یکم
 متن چینیمتن و معنی کلمه‌به‌کلمه道可道，非常道。
道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن) 可 (توانستن) 道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن) 非 (/لفظ عامل/منفی‌ساز اسم/) 常 (ازلی-ابدی، همیشگی) 道 (دائو، راه، پیمودن راه، گفتن). اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیمآن دائو که بتوانندش گفت، «دائویِ سرمدی» نیست. Zhang Zhongyuanمتن انگلیسیThe Tao that can be spoken of is not the Tao itself. جّانگ جُّنگ‌یِوئِنترجمهٔ ع. پاشاییدائوی که از او بگویند، خودِ دائو نیست. Ursula K. LeGuinمتن انگلیسیThe Way you can go isn't real way. اورسلا کی. له‌گینترجمهٔ ع. پاشاییراهی که بشود رفت راه واقعی نیست. Stephen Mitchellمتن انگلیسیThe tao that can be told is not the eternal Tao استیون میشلترجمهٔ قهرمانیتائویی که بتوان آن را بر زبان آورد تائوی جاودان نخواهد بود.

از بند دهم
 متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه天門開闔，能為雌乎？
天 (آسمان) 門 (در، دروازه) 開 (باز، بازشدن) 闔 (بسته، بسته شدن)، 能 (توانستن) 為 (شدن، کردن، بودن) 雌 (پرندهٔ ماده) 乎 (/لفظ عامل/جزء پرسشی/)؟ اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیماز جهت باز و بسته شدنِ درهای آسمان، پرنده‌ای مادینه توانند گشت؟ Zhang Zhongyuanمتن انگلیسیCan you enter and leave the realm of Non-being and let these actions take place by themselves? جّانگ جُّنگ‌یِوئِنترجمهٔ ع. پاشاییمی‌توانی آیا به قلمرو نبودن قدم نهی و بیرون آئی و این کارها را رها کنی که به خود انجام گیرد؟ Ursula K. LeGuinمتن انگلیسیOpening, closing the Gate of Heaven, can you be like a bird with her nestlings? اورسلا کی. له‌گینترجمهٔ ع. پاشاییبازکردن و بستن دروازهٔ آسمان، می‌توانی مانندِ پرنده‌ای باشی با جوجگانش؟ Stephen Mitchellمتن انگلیسیCan you deal with the most vital matters by letting events take their course? استیون میشلترجمهٔ قهرمانیآیا می‌توانید در برخورد با مسائل مهم و حیاتی زندگی هیچ دخالتی نکنید و اجازه دهید آنچه باید، رخ بدهد؟

از بند شانزدهم
 متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه沒身不殆。
沒 (/لفظ عامل/منفی‌ساز/) 身 (خود، نفس، تن) 不 (/لفظ عامل/منفی‌ساز فعل/) 殆 (خطر، خطرناک، به مخاطره انداختن) اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیماگر بی‌خویشتن باشند، خطری در کار نخواهد بود. Zhang Zhongyuanمتن انگلیسیEven when the body dies, it is not the end. جّانگ جُّنگ‌یِوئِنترجمهٔ ع. پاشاییمرگ تن، فرجام نیست. Ursula K. LeGuinمتن انگلیسیThe body comes to its ending, but there is nothing to fear. اورسلا کی. له‌گینترجمهٔ ع. پاشاییتن به پایانش می‌رسد، باکی نیست. Stephen Mitchellمتن انگلیسیwhen death comes, you are ready. استیون میشلترجمهٔ قهرمانیو چون مرگ فرا رسد، آماده‌اید.

از بند پنجاه و نهم
 متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه治人事天莫若嗇。
治 (حکومت کردن) 人 (مردم، مردمان) 事 (پرداختن، کار، امور) 天 (آسمان) 莫 (/لفظ عامل/تفصیلی‌ساز منفی/) 若 (مانند) 嗇 (صرفه‌جویی، کم‌خرجی) اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیمدر فرمانروایی بر آدمیان و در کوشیدن به کارِ آسمان، هیچ‌چیز بهتر از صرفه‌جویی نیست. Zhang Zhongyuanمتن انگلیسیIn guiding people and working according to nature, It is best to follow renunciation. جّانگ جُّنگ‌یِوئِنترجمهٔ ع. پاشاییدر هدایت مردمان و کار کردن موافق طبیعت، آن به که از ترک، پیروی کرده آید. Ursula K. LeGuinمتن انگلیسیIn looking after your life and following the Way gather spirit. اورسلا کی. له‌گینترجمهٔ ع. پاشاییدر مراقبت از زندگی و پیمودن راه جان را گرد آور. Stephen Mitchellمتن انگلیسیFor governing a country well there is nothing better than moderation. استیون میشلترجمهٔ قهرمانیبرای خوب اداره کردن یک کشور چیزی سودمند تر از میانه‌روی نیست.

از بند شصت‌ویکم
 متن چینیمعنی کلمه‌به‌کلمه大者宜為下。
大 (بزرگ) 者 (/لفظ عامل/اسم‌ساز/نشانهٔ نهاد/) 宜 (بایستن، شایستن) 為 (شدن، کردن، بودن) 下 (پایین، زیر، پست). اسماعیل رادپورترجمهٔ مستقیمبزرگان می‌باید فروتنی نمایند. Zhang Zhongyuanمتن انگلیسیthe greater nation must be humble. جّانگ جُّنگ‌یِوئِنترجمهٔ ع. پاشاییملت بزرگتر باید افتادگی پیشه کند. Ursula K. LeGuinمتن انگلیسی/محذوف/ اورسلا کی. له‌گینترجمهٔ ع. پاشایی/محذوف/ Stephen Mitchellمتن انگلیسی/محذوف/ استیون میشلترجمهٔ قهرمانی/محذوف/

 نمونه متن 
۱ راه جاودان نیست، آن راهی که توانمش نمودن. نام جاودان نیست، آن نام که توانمش خواندن. بی‌نام، منشأ آسمان و زمین است. با نام، مادر ده هزار موجود است. (فصل اول)

۱۱ سی پره در مرکز چرخ به هم می‌آیند، آنجا که نیستند، ویژگی ارابه در آن است. از گل رس کاسه می‌سازیم، آنجا که گل نیست، فایده کاسه در آنجاست. با در و پنجره، خانه می‌سازیم. آنجا که در و پنجره نیست، فایده خانه آنجاست. اگر هست را نفعی باشد، فایده از نیست است. (فصل یازدهم)

۲۵ خاموش و بی‌انتها، به تنهایی همیشه پابرجا، دگرگونی در او راه نمی‌یابد، و نیز کوتاهی از او سر نمی‌زند، به همه چیز می‌رسد، و خستگی به وی راه نمی‌آید، در همه چیز ساری است. او مادر همه چیزهاست. نامش را نمی‌داند و او را نقشی از تائو خواهم زد. اگر تلاش کنم که برای او نامی برگزینم، نام بزرگ را برای او برخواهم گزید. بزرگ است اما نزدیک، و چون نزدیک است همه چیز به او بازمی‌گردد. تائو بزرگ است، آسمان بزرگ است، زمین بزرگ است، حکیم بزرگ است. در کیهان، چهار چیز بزرگند و شاه حکیم یکی از ایشان است. بشر راه‌های زمین را دنبال می‌کند، زمین راه‌های آسمان را، و آسمان راه‌های تائو را. تائو راه‌های خود را می‌پیماید. (فصل بیست و پنجم)

۴۲ تائو یک را زایید. یک، دو را. دو، سه را؛ و سه، بی‌شمار اشیاء را زایید. (فصل چهل و دوم)

در ادامه ترجمه‌ی فصل ۱۱ از کتاب دائو ده جینگ را با ترجمه سهند آقایی می‌خوانید:

سی پرّه در نقطه‌‌ی پرگاریِ چرخ 

به هم رسیده‌‌اند

از خالیِ میانشان

چرخ است بی‌گمان

سبو سرشته‌ی خاک است و آب و دست

از خالی درون آن

ظرف است بی‌گمان

خانه از چوب است و سنگ و خشت

آنجا که هیچ نیست

خوانی‌ست بی‌گمان

آنجا که هیچ نیست 

آنجاست چیزها 

نافِ زمین زمانه و  

ناف خزان، بهار 

سی پرّه در کشاکش و  

یک چرخ در گذار

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

 منابع 
 دائو دِه جینگ، لائودزی (ترجمه از متن چینی باستان)، ترجمه و تعلیقات اسماعیل رادپور، انتشارات زندگی روزانه، ۱۳۹۶.


 Cooper, J. C. , An Illustrated Introduction to Taoism: Wisdom of the Sages, Bloomington: World Wisdom, 2010.

 دائو راهی برای تفکر، برگردان و تحقق دائو دِه جینگ، ع. پاشایی، نشر چشمه، چاپ سوم، تهران ۱۳۸۵.
 «راهیست، دائو ده جینگ». نسخه‌ی مکتوب: فصل سوم کتاب «کارگاه شعر» با ترجمه‌‌ی سهند آقایی، انتشارات افراز، ۱۴۰۲. همچنین نسخه‌ی شنیداری این اثر که مقدمه و دوازده باب نخست «دائو ده جینگ» را دربرگرفته است، در فضای مجازی موجود است.
 «شنیدن از دائو ده جینگ». نسخه‌ی شنیداری: ترجمه‌ و صدای ع. پاشایی، تهران، انتشارات «نوار».
 صوفیسم و تائوئیسم، توشیهیکو ایزوتسو، ترجمهٔ محمدجواد گوهری، نشر روزنه، چاپ دوم ۱۳۷۹.


 پیوند به بیرون 

 متن کامل چینی دائودِه‌جینگ (نسخهٔ هِه‌شّانگ گُنگ)
 چهار برگردان فارسی از تائو ته چینگ: قهرمانی، پاشایی، قائمی‌وکوشان، و عنبران
 متن اصلی چینی تائو ته چینگ نسخه وانگ‌بی به همراه برگردان انگلیسی
 سایت مطالعات دائویی
 نخستین ترجمهٔ فارسی دائو دِه جینگ از متن چینی باستان
 متن اصلی چینی تائو ته چینگ نسخه وانگ‌بی به همراه برگردان انگلیسی
 لانگو https://archive.org/details/daodechingpersian/mode/2up

رده:آثار با پدیدآور نامشخص
رده:تائوئیسم
رده:فلسفه چینی کلاسیک
رده:کتاب‌های فلسفی
رده:لائوتسه
رده:ادبیات فلسفی چین باستان