صنعت در ایران

صنعت در ایران زودتر از بیشتر کشورهای منطقه مدرن شد، امّا در دوران اخیر، با مشکل سرمایه‌گذاری روبه‌رو شده است. پس از تحریم‌ها علیه ایران، نداشتن توان رقابت با رقبای جهانی و حتی منطقه‌ای در برخی بخش‌ها مانند خودروسازی، به یک نگرانی برای صنعت ایران تبدیل شده است.

توسعهٔ صنعتی ایران از اواسط دههٔ ۱۳۳۰ شدت یافت و بخش‌های گوناگون این کشور را متحول کرد. ایران کنونی، طیف گسترده‌ای از کالاها همانند خودرو، لوازم خانگی، تجهیزات مخابراتی، ماشین‌آلات صنعتی، کاغذ، کالاهای لاستیکی، فولاد، مواد خوراکی، محصولات چوبی و چرمی، منسوجات و دارو را تولید می‌کند. کارخانه‌های نساجی این کشور در اصفهان و در امتداد سواحل دریای مازندران، متمرکز شده‌اند. ایران همچنین به‌خاطر فرش‌های دستباف خود در سراسر جهان شناخته شده است. کار دستی سنتی ساخت این فرش‌ها، به میزان قابل توجهی در درآمدهای روستایی این کشور نقش دارد و همواره یکی از مهم‌ترین صنایع صادراتی ایران بوده است. همچنین کارخانجات اصفهان (ذوب‌آهن اصفهان و فولاد مبارکه) دو کارخانه بزرگ تولید فولاد ایران هستند. همچنین صنایع دستی ایران در مناطقی در سراسر کشور، بومی‌سازی شده است و هر شهر برای صنایع دستی خود، در پایتخت و دیگر شهرهای بزرگ کشور بازاری ایجاد کرده است.

تا اوایل دههٔ ۱۳۳۰، صنعت ساخت‌وساز ایران به شرکت‌های داخلی محدود می‌شد. کمی بعد، با افزایش درآمد حاصل از نفت و گاز و دسترسی به اعتبارات جدید، رونق قابل توجهی به صنعت ساختمان این کشور وارد شد و شرکت‌های بزرگ بین‌المللی ساخت‌وساز را به سمت ایران کشاند. این رشد تا اواسط دههٔ ۱۳۵۰ ادامه داشت. صنعت ساخت‌وساز ایران تا اواسط دههٔ ۱۳۶۰، تا حدودی احیا شده بود، امّا کمبود مسکن به‌ویژه در مناطق شهری، به عنوان یک مشکل جدی باقی ماند.

صنعت در ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷ با چالش‌های بسیاری روبه‌رو شد و روندی رو به نزول را طی کرد و از بسیاری از کشورهای منطقه خاورمیانه و دیگر کشورها عقب ماند. پس از انقلاب ۱۳۵۷، با مصادرهٔ کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی در ماه‌های پس از انقلاب، اقتصاد ایران وارد دوران تازه‌ای شد که در آن بخش اساسی اقتصاد یعنی صنعت و تولید در اختیار دولت (حکومت) قرار گرفت. «ناکارآمدی» و «فساد» ویژگی اصلی این دوره از اقتصاد ایران است. تعداد زیادی از کارخانجات و صنایعی که پیش از انقلاب به‌وجود آمده بودند، در این سال‌ها یکی پس از دیگری ورشکسته و تعطیل شدند.

بر اساس آمارهای رسمی فقط در دهه ۱۳۹۰، حدود ۴۰ هزار کارخانه و بنگاه تولیدی و برند تجاری پرسابقهٔ صنعتی، معدنی و کشاورزی ورشکست و تعطیل شده یا ظرفیت تولیدشان را کاهش داده‌اند و عذر تعداد زیادی از کارگران‌شان را خواسته‌اند.

 تاریخچه 
 حکومت پهلوی 

پیش از زمامداری رضاشاه، در ایران به‌جز تأسیسات نفتی، واحد صنعتی خاصی که بتوان آن را کارخانه‌ای تولیدی و صنعتی نامید، وجود نداشت. در طول مدت کوتاهی در دوران رضاشاه، ایران از کشوری عقب‌مانده و غیرصنعتی، به کشوری پیشرفته و نیمه‌صنعتی تبدیل شد. با بنیان‌گذاری کارخانه‌هایی نوین، بیشتر نیازهای کشور و مردم، دیگر از داخل تأمین می‌شد. کارخانه‌های قند، پنبه‌پاک‌کنی، نخ‌ریسی، پارچه‌بافی، برنج‌پاک‌کنی، گونی‌بافی، چرم، کبریت، توتون و تنباکو، سیگار، کاغذ و مقوا، کارتن‌سازی، شیشه و بلور، سنگ‌بری، سیمان، ذوب فلزات و آلیاژسازی، چوب و تخته‌سازی، نیروگاه، قالی‌بافی، خشکبار، چای، روغن‌کشی، کنسرو و کمپوت و غیره، به خدمت مردم ایران درآمد. با این حال، یک دسته طرح‌های بزرگ‌تر نیز وجود داشت که با کناره‌گیری وی از پادشاهی، ناتمام رها شد و ماشین‌آلات این دسته از طرح‌ها از میان رفت. همچنین اقدام به استخراج مواد معدنی چون زغال‌سنگ، سنگ مرمر، سنگ آهن، گوگرد، مس، سرب و غیره نیز شد تا برای کاربرد داخلی و گاه صادرات استفاده شود. در آغاز کارهای صنعتی در ایران، به ناچار مهندسان خارجی در صنایع به‌کار برده شدند ولی سپس با تأسیس مراکز آموزشی فنی و حرفه‌ای و ساخت هنرستان‌های صنعتی، ساخت دانشکده‌ها و آموزشگاه‌های فنی در ایران و حتی فرستادن دانشجو به خارج، کم‌کم متخصصان و مهندسان ایرانی توانستند خودشان کار را در دست بگیرند.

در دورهٔ پادشاهی رضاشاه، بخش خصوصی ایران، بیشتر درگیر صنایع کوچک و بازرگانی شد. حکومت وی، مقبولیتش را در نوسازی اقتصادی کشور و زنده‌سازی ملی‌گرایی ایرانی افزون بر سفارش بر دیوان‌سالاری و نیروهای نظامی جست‌وجو می‌کرد. دولت آن دوره نیز با فراهم‌سازی امنیت و گزینش سیاست اقتصاد ارشادی، در زمینهٔ توسعه گام برداشت؛ هرچند که این کار، بر اساس تصمیم و ارادهٔ شخصی رضاشاه به اجرا درمی‌آمد. تا اوایل دههٔ ۱۳۳۰ میلادی، صنعت ساخت‌وساز ایران به شرکت‌های داخلی محدود می‌شد. کمی بعد، با افزایش درآمد حاصل از نفت و گاز و دسترسی به اعتبارات جدید، رونق قابل توجهی به صنعت ساختمان این کشور وارد شد و شرکت‌های بزرگ بین‌المللی ساخت‌وساز را به سمت ایران کشاند. این رشد تا اواسط دههٔ ۱۳۵۰ ادامه داشت.

تولید سالانهٔ فولاد خام ایران پیش از انقلاب ۱۳۵۷، ۱٫۸ میلیون تن بوده است. تولید سیمان ایران نیز در واپسین دوران پادشاهی پهلوی، سالانه ۷٫۷ میلیون تن بوده که در دههٔ ۱۳۶۰، به ۱۷ میلیون تن رسید و دلیل بزرگ این افزایش، تکمیل شدن پروژه‌هایی بود که سرمایه‌گذاری‌شان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ شروع شده بود.

 جمهوری اسلامی 
بندانگشتی|شاخص پیچیدگی اقتصاد در ایران، ۲۰۱۴–۱۹۶۴
صنعت در ایران بر پایهٔ گزارش اکونومیست در سال ۲۰۰۸ (۱۳۸۶)، با تولید ۲۳ میلیارد دلار محصول صنعتی در ردهٔ ۳۹ جهان قرار داشته است.The Economist. Retrieved June 7, 2009.  صنایع گوناگون ایران پس از انقلاب ۱۳۵۷، در دورانی دچار تحریم شده‌اند.

تا سال ۲۰۱۴، ۸۱٬۰۰۰ واحد صنعتی کوچک بیش از یک میلیون شغل ایجاد کردند.https://web.archive.org/web/20140716042915/http://www.iran-daily.com/Newspaper/Page/4832/4/13772/0 صنایع کوچک در ایران ۹۲ درصد صنایع ایرانی، ۴۵ درصد مشاغل صنعتی و ۱۷ درصد تولید کشور را تشکیل می‌دهند.http://iran-daily.com/newspaper/page/4832/4/13772/0 بخش خصوصی در ایران به دلیل ضعف یا حضور نداشتن، مشارکت کمی در نوآوری و توسعه فناوری دارد. حمایت از توسعه صنایع کوچک و متوسط زنجیره تأمین در ایران را به شدت تقویت می‌کند.http://unctad.org/en/docs/iteipc20057_en.pdf مشکلات دسترسی به منابع مالی نیز یکی از نگرانی‌های عمده صنایع کوچک و متوسط است.The Missing Middle in Iran’s Industries. Financial Tribune Daily. Retrieved September 14, 2015. در سال ۲۰۱۶ ایران حدود ۳٬۰۰۰ شرکت دانش‌بنیان داشت که ۷۰٬۰۰۰ شغل ایجاد کردند و ۶٫۶ میلیارد دلار درآمد داشتند.

بر پایهٔ گزارش سال ۲۰۰۳ سازمان توسعه صنعتی ملل متحد در مورد صنایع کوچک و متوسط در ایران، توسعه‌نیافتگی صنایع ایران می‌تواند به این دلایل باشد: نبود مؤسسات نظارتی، سیستم بانکی ناکارآمد، کمبود تحقیق و توسعه، کمبود مهارت‌های مدیریتی، فساد، نبود قوانین کار و مالیاتی کارآمد، ملاحظات اجتماعی و فرهنگی، فقدان حلقه‌های یادگیری اجتماعی، ناآشنایی با بازارهای بین‌المللی برای رقابت جهانی، رویه‌های اداری دست‌وپاگیر، کمبود کارگر ماهر، نبود قوانین حمایتی مالکیت فکری، کمبود مراکز تحقیقاتی، کمبود سرمایه اجتماعی، آموزش اجتماعی، مسئولیت اجتماعی و ارزش‌های فرهنگی-اجتماعی.UNIDO: Iran's Small and Medium Enterprises  retrieved February 2, 2010 پیشرفت‌های عمده صنعتی ایران در پتروشیمی، داروسازی، هوافضا، صنایع دفاعی و صنایع سنگین است.Torbat, Akbar (2010): Industrialization and Dependency: the Case of Iran . ECO Economic Journal. Retrieved February 5, 2011.

بر اساس گزارشی در تیر ۱۳۹۶، از دیدگاه منطقه‌ای با وجود اینکه صنعت مدرن بسیار زودتر از بسیاری از کشورهای منطقه به ایران وارد شده است ولی جایگاه این کشور در میان ۲۲ کشور دیگر، دهم است، یعنی پایین‌تر از سطح میانگین. بر اساس این رده‌بندی، کشورهای اسرائیل، ترکیه، عربستان، امارات و بحرین جایگاه یکم تا پنجم را گرفته‌اند. پس از تحریم‌ها علیه ایران، سرمایه‌گذاری در صنعت این کشور به شدت کاهش یافت و قدرت رقابت و همچنین ظرفیت تولید در این بخش از اقتصاد ایران، همپا و همزمان با رقبای منطقه‌ای و جهانی خود، رشد نکرد. حتی در اینکه در صورت گذر از این دوران صنعت ایران بتواند دوباره به رقابت با دیگر کشورها بپردازد و نوآوری کند، تردید وجود دارد.

 وزارت صنایع و معادن 

در ایران وزارت صنایع و معادن مسئول تسهیل گسترش و ارتقای سیاست‌های صنعتی و معدنی است. این وزارت همچنین مسئولیت متمرکز کردن و ادغام سیاست‌گذاری در بخش صنعت و معدن است. سرانجام این وزارتخانه تمام استراتژی‌ها، سیاست‌ها و برنامه‌های مربوط به صنایع و بخش معدن ایران را تنظیم می‌کند. مرکز توسعه فناوری صنایع پیشرفته نیز به عنوان یکی از مراکز این وزارتخانه در ترویج فعالیت‌های پژوهشی و حمایت از ظهور شرکت‌هایی با فناوری پیشرفته فعالیت می‌کند. از سال ۲۰۱۴، ایران دارای ۹۳۰ پارک علم و فناوری و منطقهٔ صنعتی است.http://iran-daily.com/newspaper/page/4835/4/14035/0

 آمارهای تولید 
تهران کانون اقتصادی ایران است.britannica.com , accessed: June 2009. نزدیک به ۳۰٪ از نیروی کار عمومی ایران و ۴۵٪ از شرکت‌های بزرگ صنعتی آن در تهران واقع شده است و نزدیک به نیمی از این نیروی کار در شرکت‌های دولتی کار می‌کنند.

بر اساس تحقیقات، صاایران، بانک صادرات ایران، همراه اول، ایران خودرو، شرکت فولاد مبارکه اصفهان، ذوب آهن اصفهان، واگن پارس، صنایع ایران، ماشین‌سازی اراک، شرکت زرماکارون، ایران خودرو دیزل، پارس خودرو، هپکو، استیل البرز، یک و یک، صنایع آذرآب، گروه صنعتی گلبافت، گروه نورد آلومینیوم، خودروسازی سایپا، نوین زعفران، شرکت رنگسازی هاویلوکس، تلاونگ و گروه صنعتی گلرنگ برترین برندهای ایرانی هستند.

 عقب‌ماندگی در صنعت ایران 
صنعت به معنی تولید کالاها و خدمات در یک اقتصاد است.

صنعت ایران با توجه به شاخص اقتصادی GDP per Capita که به معنی سرانه تولید ناخالص داخلی بر جمعیت است، (یعنی ارزش تمامی کالاهای تولید داخلی و خدمات مربوط به آن‌ها در طول سال که به دلار آمریکا تبدیل و بر متوسط جمعیت آن کشور در همان سال تقسیم می‌شود) دارای رتبهٔ جهانی ۱۲۰ است. بر اساس گزارش سازمان ملل ایران در رتبهٔ ۵۷ شاخص توسعه صنعتی قرار دارد که نشان‌دهندهٔ ضعف ایران در صنعت نسبت به سایر کشورهای جهان است.

 دلایل عقب‌ماندگی صنعتی ایران 
 عدم پیشینهٔ صنعتی: ایران کشوری است که صنعت از سایر کشورها وارد آن شده است و از داخل آن شکل نگرفته است؛ بنابراین نمی‌تواند به رقبای خارجی که سال‌ها جلوتر هستند، برسد.
 وابستگی تکنولوژی و وجود تحریم: به دلیل وجود تحریم‌ها، شرکت‌های ایران نمی‌توانند به مواد اوّلیه، تجهیزات و ماشین‌آلات و تکنولوژی ساخت برخی محصولات دسترسی داشته باشند.
 بازار هدف کوچک: برخلاف شرکت‌های سایر دنیا که با جهان آزاد در ارتباط هستند و می‌توانند محصولات خود را به همهٔ جهان عرضه کنند، ایران به دلیل تکنولوژی قدیمی تنها می‌تواند محصولات خود را در داخل ایران بفروشد؛ بنابراین سرمایه‌گذاری سنگین در این بخش توجیه‌پذیری کمتری پیدا می‌کند و صنعت ایران توسعه پیدا نمی‌کند.
 سودآوری پایین صنعت در ایران: در مقایسه با واسطه‌گری، سود و زحمت کار صنعتی بسیار بیشتر است؛ بنابراین شرکت‌ها ترجیح می‌دهند در امور دیگر نظیر املاک و مستغلات سرمایه‌گذاری کنند تا کار تولیدی.
 غرب‌ستیزی: غرب‌ستیزی عامل دیگری بوده است که باعث دور شدن ایران از توسعهٔ صنعتی شده است. غرب‌ستیزی موجب شد تا ایران به دنبال توسعهٔ صنایع سنگین برود، بدون اینکه توجه شود که صنایع سنگین باید در داخل، مشتری داشته باشند.

 جستارهای وابسته 
 اقتصاد ایران
 اقتصاد ایران در دوره پهلوی
 صنایع ایجادشده در دوران رضاشاه
 اقتصاد ایران در دوره جمهوری اسلامی

 منابع 


رده:اقتصاد ایران