فهرست والیان مغول در طبرستان

پس از حمله مغول به ایران حاکم ایران، محمد خوارزمشاه، به همراه اهل بیتش به طبرستان گریخت و پس از مدتی سراسر ایران و همچنین منطقه طبرستان توسط مغولان فتح شد.

سلسله ایلخانان توسط مغولان فاتح در ایران تأسیس گشت که ضمن دادن خودمختاری به برخی از دودمان‌های قدیمی طبرستان، مانند پادوسپانیان، بر شهرهای مرکزی این ناحیه والیانی گماشت.

در این میان امرای کبودجامه، که در حمله مغول به ایران از حامیان مهاجمین مغول بودند، سهم بسزایی در داشتند.

250px|بندانگشتی|راست|سکه تیمور ضرب شده در آمل
پس از سقوط ایلخانان و برآمدن دوران ملوک‌الطوایفی در ایران حکومت مرعشیان استقلال یافت که توسط امیر تیمور گورکانی، از خاندان مغولان، از بین رفت و تیموریان نیز والیانی بر طبرستان اختیار کردند که از آن جمله اسکندر شیخی، بازمانده چلاویان، را می‌توان نام برد.

پس از مرگ امیر تیمور مرعشیان به طبرستان بازگشتند و حکومت بر منطقه را به صورت دست‌نشانده تیموریان ادامه دادند و حکومت مرعشیان از یک سو و پادوسپانیان از سوی دیگر تا دوره صفویان و فرمانروایی شاه عباس کبیر ادامه پیدا کرد.

 فهرست افراد 
 نام مدت حکومت توضیحاتمغولان و ایلخانانرابینو، هاسنت لویی. مازندران و استرآباد. علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵. صفحهٔ ۲۱۰.
|-
| جورماغون
| ۶۱۷ هجری
|
|-
|جنتمور
|۶۳۰ تا ۶۳۳ هجری
|نصرت‌الدین کبودجامه، از خاندان‌های محلی شرق طبرستان، را به حکومت کبودجامه و استرآباد گماشت.
|-
|نوسال
|۶۳۳ تا ۶۳۷ هجری
|
|-
|گور گوز
|۶۳۷ تا ۶۴۳ هجری
|
|-
|ارغون
|۶۴۳ هجری
|
|-
|عمادالدین محمود
|
|
|-
|هلاکو
|۶۵۴ هجری
|حاکم سراسر ایران گشت
|-
|امیرمؤمنین
|
|
|-
|colspan="10" align=center style="background-color:Lightgreen" |تیموریاناسکندر شیخی۷۹۵ تا ۸۰۵ هجریوی فرزند کیا افراسیاب چلاوی بود. فقط در آمل حکومت یافت.جمشید بن غارن غوری۷۹۵ تا ۸۰۵ هجریحاکم ساری بودشمس‌الدین غوری جمشید۸۰۵ تا ۸۰۹ هجریحاکم ساری بود

 در گرگان و استرآباد 
استراباد در هجوم مغول آسیب بسیار دید(رشیدالدین 1/508) و جنتمور، والی مغولان خراسان و مازندران،(جوینی، 2/218) در ۶۳۰ قمری نصرت‌الدین کبودجامه را حاکم نواحی کبودجامه و استرآباد قرار داد (همو، ۲/۲۲۲–۲۲۳). به گفتهٔ عطاملک جوینی، استراباد و شهرهای دیگر این ناحیه توسط اسماعیلیان ویران شدند(۲/۲۷۸).

استراباد در دورهٔ ایلخانان محل درگیری امیران و پسران طارغون خان بود(رشید الدین، ۲/۱۲۳۰–۱۲۳۱). با گسترش سربداران در جنگی که در ۷۴۳ قمری میان وجیه‌الدین مسعود و برادر طغاتیمور (حاکم ایلخان جرجان) روی داد، استراباد مدتی کوتاه به دست امیر مسعود افتاد (اولیاءالله، ۱۸۳؛ مرعشی، ۱۰۲–۱۰۶خواندمیر، حبیب السیر، ۳/۳۵۸). در دورهٔ یحیی کرابی سربداران دوباره به این شهر حمله کردند (شبانکاره‌ای، ۳۲۹–۳۳۰) و طغاتیمور که به ترفند می‌خواست سران سربدار را در مجلسی به قتل برساند، خود به نیرنگ گرفتار شد و در ۷۵۳ یا ۷۵۴ قمری در نزدیکی استرآباد کشته شد(شرف الدین، ۱۶۷–۱۶۸؛ غفاری، ۲۱۸؛ میر خواند، ۹۹۱–۹۹۲؛ زامباور، ۲۵۶)

پس از مرگ طغاتیمور امیر ولی استرآبادی پسر شیخ علی هندو (حاکم استراباد) به شهر نسا گریخت و پس از گردآوری سپاه بر پهلوان علی بلقندر، حاکم سربداری استراباد، هجوم آورد و شهر را تصرف کرد(حافظ ابرو، پنج ساله…، ۹–۱۱؛ عبدالرزاق، ۳۰۶–۳۰۷، خواندمیر، همان، ۳۶۷).

با آغاز منازعه میان مرعشیان و امیرولی در ۷۸۱ قمری در کشمکشی شهر به تصرف مرعشیان درآمد(مرعشی، ۴۱۶–۴۱۸). اما با قدرت گرفتن تیمور در ماوراءالنهر آنان با امیرولی صلح کردند و استراباد را به او واگذاردند.(همو، ۴۱۹). امیر تیمور در ۷۸۶ ق استراباد را به تصرف درآورد و لقمان پسر طغاتیمور را که پیش تر از سوی امیر ولی بر کنار شده بود، بار دیگر به حکومت استراباد نشاند(نظام الدین، ۹۴–۹۵؛ شرف الدین، ۳۷۵؛ غفاری، ۲۲۷؛ میرخواند، ۱۰۴۲–۱۰۴۳؛ مرعشی، ۴۲۰–۴۲۱). این حکومت سپس به پسر لقمان یعنی پیرک رسید(نظام الدین، ۱۲۷؛ میرخواند، ۱۰۶۰). تمردهای پیرک سبب شد تا شاهرخ در ۸۰۹ یا ۸۱۰ ق به استراباد هجوم برد و حکمرانی آنجا را به میرزا عمر بسپارد (حافظ ابرو، زبدةالتواریخ، ۱/۱۹۵؛ میرخواند، ۱۱۳۳–۱۱۳۴).

میرزا عمر، و پس از او سلطان علی بیک پسر پیرک که هر یک از سوی شاهرخ به حکومت استرآباد رسیده بودند بر ضد وی شوریدند و سرانجام سرکوب شدند.(میر خواند، ۱۱۳۲–۱۱۳۴؛ حافظ ابرو، همان ۱/۳۲۴–۳۲۵)، تا آنکه شاهرخ یکی از نزدیکان خود به نام میرزالغ بیک را به حکومت استرآباد گماشت (خواندمیر، همان، ۳/۵۶۶؛ روملو، ۵۰). در نزاع‌های خانوادگی پس از مرگ شاهرخ، بارها استرآباد محل کشمکش بوده‌است (ابوبکر طهرانی، ۳۰۳، ۳۱۶، میرخواند، ۱۱۷۵). در ۸۵۵ میان دو فرزند بایسنقر یعنی میرزا سلطان محمد و میرزا ابوالقاسم بابر بر سر حاکمیت استراباد در نزدیکی آن شهر جنگی درگرفت که به کشته شدن سلطان محمد انجامید و شهر به تصرف بابر درآمد (ابوبکر طهرانی، ۲۳۱، ۳۲۴، ۳۲۵؛ میرخواند، ۱۱۸۲، ۱۱۸۵؛ روملو، ۳۰۵–۳۰۷)

درگیری شاهزادگان تیموری پس از مرگ بابر بر سر حاکمیت استرآباد ادامه یافت (میرخواند، ۱۱۹۰–۱۱۹۱، ۱۱۹۳؛ روملو، ۳۷۵) و منجر به مداخلیهٔ نظامی قراقویونلوها شد که یا به تحریک امرای مازندران (میرخواند، همان‌جا) یا به خواستهٔ بابا حسن حاکم استراباد بوده‌است.(روملو، ۳۷۵–۳۷۶)

در ۸۶۲ ق میان جهانشاه قراقویونلو و سلطان ابوسعید پیمان صلحی منعقد شد و حکومت استراباد به تیموریان بازگردانده شد (همو، ۳۹۳). پس از مرگ ابوسعید در ۸۷۳ هجری، استراباد نیز در ۸۷۴ ق به تصرف سلطان حسین بایقرا درآمد (همو، ۴۸۸–۴۸۹۰۴۹۱۴۹۲). وی مدتی حکومت استراباد را به علیشیر نوایی واگذارد (همو، ۶۱۵؛ خواندمیر، حبیب السیر، ۴/۱۷۹) و اندکی بعد پسر خود بدیع الزمان را به حکومت آن شهر گماشت (همان، ۴/۱۸۶–۱۸۷). پس از برکناری بدیع الزمان درگیری‌هایی میان بازماندگان سلطان حسین بر سر حکومت استراباد درگرفت (همان، ۴/۲۰۷، ۲۱۰، ۲۱۳-۲۱۴-۲۳۸-۲۳۹-۲۴۶-۲۴۷-۲۵۱-۲۵۲؛ عالم آرای شاه اسماعیل، ۲۶۵، ۲۶۷؛ عالم آرای صفوی، ۲۰۳–۲۰۴).

با پایان یافتن حکومت امیران تیموری در خراسان، استراباد نیز به تصرف لشکریان شیبک خان ازبک درآمد (عالم آرای صفوی، ۲۶۰–۲۶۴؛ عالم آرای شاه اسماعیل، ۳۶۸–۳۶۹؛ قمی، ۱/۱۰۱، ۱۰۹، ۱۱۲، ۱۱۳؛ زامباور)، و پس از شکست ازبک‌ها در برابر صفویان استرآباد جزئی از خاک مملکت متحد شدهٔ ایران گشت.(عالم آرای شاه اسماعیل، ۳۱۹۳۱۷).

 منابع 

رده:والیان طبرستان
مغولان