شمارگان پیش-هندو-اروپایی

شمارگان برگرفته از اعداد از زبان پیش-هندو-اروپایی (PIE)، توسط زبانشناسان نوین بر پایه شباهات یافت شده در میان زبان‌های هندو-اروپایی وجود دارد، شناسایی شده‌است. برخی از فرضیات این دانشمندان به شرح زیر است:

 شمارگان اصلی 
برپایهٔ واپسین پژوهش‌های زبانشناختی؛ این شمارگان اینچنین هستند:
شمارهبازشناخت (زیهلر)بازشناخت (بیکز)یکدوسه (تمام درجه) /  (درجه صفر)چهار (o-درجه) /  (درجه صفر)
(همچنین بنگرید به قائده‌یkʷetwóres )پنجشش; شاید اصالتاً از هفتهشت،  یا ، نهدهبیست; شاید اصالتاً از سی; شاید اصالتاً ازچهل; شاید اصالتاً از پنجاه; شاید اصالتاً از شصت; شاید اصالتاً از هفتاد; شاید اصالتاً ازهشتاد; شاید اصالتاً از نود; شاید اصالتاً ازصد; شاید اصالتاً از هزار;  (اصالتاً "یک شماره‌ی کلان ")
دیگر بازشناخت‌ها معمولاً اندکی با بازشناخت زیهلر (Sihler) و بیکز (Beekes ) متفاوت است. در سدهٔ نوزدهم یک بازشناخت از دانشمندی بنام بروگمان (Brugmann) انجام پذیرفت که برای ریشهٔ واژهٔ هزار در زبان‌های ژرمنی (برای نمونه thousand در انگلیسی نو) بازشناخت  پنداشته شد. در سال ۲۰۰۴ فورتسون نیز چنین نگرشی داشت. عنصر (در شمارگان «بیست» تا «نود») و  (در «هزار») بر فرض این شمارگان برگرفته از *deḱm̥(t) به معنای«ده» بوده؛ بازشناخته شده‌است. لهمان (Lehmann ) بر این باور ست که اصل واژهٔ هزار که به دیسهٔ نمایان شده ؛ به معنای «یک شماره‌ی بزرگ» بوده و رفته رفته به معنای «یکهزار» تبدیل گشته است.

 جنسیت شمارگان 
اعداد سه و چهار دارای ساخت‌های مونث با پسوند بوده که به اشکال و بازشناخته شده اند.

 شمارگان بعنوان پیشوند 
اشکال ویژه‌ای از اعداد همچون پیشوندهایی که معمولاً اشکال بهورهس (bahuvrihis) دانسته می‌شود. (مانند دوپا در فارسی و 𐬚𐬭𐬌𐬰𐬀𐬟𐬀𐬥𐬀 /θri-zafana/ «سه‌پوزه» در اوستایی)
شمارهپیشوند(فورتسون)یک- (باهم، مانند)دو-سه-چهار- یا 

 شمارگان ترتیبی 
بازساخت  شمارگان ترتیبیدر زبان‌های دختری بسیار سخت‌تر  و دشوارتر از حالت شمارگان اصلی است زیرا از قواعد پیچیده‌تری بهره جسته شده‌است؛ برای نمونه:
 نخست (به پارسی میانه: 𐭯𐭥𐭲𐭥𐭬 fradum به پارسی میانه‌ی مانوی: 𐫜𐫡𐫤𐫇𐫖 fratum به اوستایی: 𐬟𐬭𐬀𐬙𐬆𐬨𐬀 fratəma یا 𐬞𐬀𐬊𐬌𐬭𐬌𐬌𐬀 paoirya) از ریشهٔ   (در پیوند و همریشه با پیشوندها «فَر-» (فرهنگ، فروهر) و «فَرا-» (فرارون، فراورده) به معنای پیش و جلو از ریشهٔ  به معنای «جلو» است) که به همراه پسوندهایی همچون  (مقایسه کنید با:  primus در لاتین، perv در روسی) شکل گرفته‌است.
 دوم (به پارسی میانه: 𐭣𐭲𐭩𐭪𐭫 dudīgar یا 𐭣𐭲𐭥𐭬 didom یا -𐭹𐭥𐭬 dōwom (بصورت پسوند) به پهلوی: 𐭁𐭉𐭃 bid به اوستایی: 𐬠𐬌𐬙𐬌𐬌𐬀 bitya ) در زبان‌های دختری بسیار ناهمگون است؛ گروهی از آن‌ها از ریشهٔ واژهٔ شمارهٔ «دو» بهره جسته‌اند و شماری دیگر از ریشهٔ h₂enteros  به معنای «دیگر» (مقایسه کنید با: vĭtorŭدر اسلاوی کلیسایی کهن، añtrasدر لیتوانیایی و annarr در ایسلندی کهن) استفاده کرده‌اند.
از سوم تا ششم همگی از شماره‌های اصلی به همراه پسوندهای :(سوم) و ... ساخته شده‌اند.
از هفتم تا دهم نیز با بکارگیری واکهٔ در پایان شماره‌های اصلی ساخته شده‌اند برای نمونه: به معنای هشتم.
The cardinals ending in a syllabic nasal (seven, nine, ten) inserted a second nasal before the thematic vowel, resulting in the suffixes  and . These and the suffix  spread to neighbouring ordinals, seen for example in Vedic  "eighth" and Lithuanian  "ninth".

 بازتاب‌ها 
بازتاب‌های زبان پیش-هندو-اروپایی در زبان‌های دختری دیده می‌شوند:

 بازتاب شمارگان اصلی 
شمارهبازشناخت(زیهلر)بازتاب‌هایکAlb. një/nji;njo, Lith. vienas, Latv. viens, Gaul. oinos, Gm. ein/eins, en. ān/one, Gk. oios, Av. aēuua, Ir. óin/aon, Kshm. akh, Lat. ūnus, Kamviri ev, Osc. uinus, OCS. edinŭ, ON. einn, OPruss. aīns, Osset. iu/ieu, Pers. aiva-/yek, Pol. jeden, Roma. unu, Russ. odin, Ved. aika, Umbr. uns, Goth. ains, Wls. unArm. mi/mek/meg, Alb. gjithë, Lith.] sa, sav-as, en. sum/some, Gm. saman/zusammen, Gk. εἷς heis, Hitt. san, Av. hakeret, Ir. samail/samhail, Lat. semel, Lyc. sñta, Kamviri sâ~, Pers. hama/hamin, Russ. sam, Ved. sakŕ̥t, Toch. sas/ṣe, Wls. hafal, ON. sami, Goth. sama Ku. yek, ek, hev- as prefix.دوHitt. dā-, Luv. tuwi-, Lyc. tuwa, Ved. dvā(u), Av. duua, Pers. duva/do, Osset. dyuuæ/duuæ, Kshm. zū', Kamviri dü, Gk. δύω dúō, Lat. duō, Osc. dus, Umbr. tuf, ON. tveir, Goth. twai, en. twā/two, Gm. zwêne/zwei, Gaul. vo, Ir. dá/dó, Wls. dau, Arm. erkow/yerku/yergu, Toch. wu/wi, OPruss. dwāi, Latv. divi, Lith.] dù, OCS. dŭva, Pol. dwa, Russ. dva, Alb. dy;di/dy;dў. Ku. du.سهHitt. teriyaš (gen. pl.), Lyc. trei, Ved. tráyas, Av. θrāiiō, Pers. çi/se, Osset. ærtæ/ærtæ, Kshm. tre, Kamviri tre, Gk. τρεῖς treĩs, Lat. trēs, Osc. trís, Umbr. trif, ON. þrír, Goth. þreis, en. þrēo/three, Gm. drī/drei, Gaul. treis, Ir. treí/trí, Wls. tri, Arm. erek῾/yerek῾/yerek῾, Toch. tre/trai, OPruss. tri, Latv. trīs, Lith.] trỹs, OCS. trije, Pol. trzy, Russ. tri, Alb. tre/tre. se`(thr>s).چهارLyc. teteri, Ved. catvāras, Av. caθuuārō, Pers. /čahār, Osset. cyppar/cuppar, Kshm. tsor, Kamviri što, Gk. téttares, Lat. quattuor, Osc. petora, Umbr. petor, ON. fjórir, Goth. fidwor, en. fēower/four, Gm. feor/vier, Gaul. petor, Ir. cethir/ceathair, Wls. pedwar, Arm. čork῾/čors/čors, Toch. śtwar/śtwer, OPruss. keturjāi, Latv. četri, Lith.] keturì, OCS. četyre, Pol. cztery, Russ. četyre, Alb. katër;katrë/katër. Ku.; char, chwar.پنجLuv. panta, Ved. pañca, Av. panca, Pers. panča/panj, Osset. fondz/fondz, Kshm. pā.~tsh Kamviri puč, Gk. πέντε pénte, Lat. quīnque, Osc. pompe, Umbr. pumpe, ON. fimm, Goth. fimf, en. fīf/five, Gm. fimf/fünf, Gaul. pempe, Ir. cóic/cúig, Wls. pump, Arm. hing/hing/hink, Toch. päñ/piś, OPruss. pēnkjāi, Latv. pieci, Lith.] penkì, OCS. pętĭ, Pol. pięć, Russ. pjat', Alb. pesë/pes(ë);pês. Ku.; penc.ششVed. ṣáṣ, Av. xšuuaš, Pers. /šeš, Osset. æxsæz/æxsæz, Kshm. śe, Kamviri ṣu, Gk. ἕξ héks, Lat. sex, Osc. sehs, Umbr. sehs, ON. sex, Goth. saíhs, en. siex/six, Gm. sēhs/sechs, Gaul. suex, Ir. sé/sé, Wls. chwech, Arm. vec῾/vec῾/vec῾, Toch. ṣäk/ṣkas, OPruss. usjai, Latv. seši, Lith.] šešì, OCS. šestĭ, Pol. sześć, Russ. šest', Alb. gjashtë/gjasht(ë);xhasht. Ku.; shesh.هفتHitt. šipta-, Ved. saptá, Av. hapta, Pers. hafta/haft, Osset. avd/avd, Kshm. sath, Kamviri sut, Gk. ἑπτά heptá, Lat. septem, Osc. seften, ON. sjau, Goth. sibun, en. seofon/seven, Gm. sibun/sieben, Gaul. sextan, Ir. secht/seacht, Wls. saith, Arm. ewt῾n/yot῾/yot῾ě, Toch. ṣpät/ṣukt, OPruss. septīnjai, Lith.] septynì, Latv. septiņi, OCS. sedmĭ, Pol. siedem, Russ. sem', Alb. shtatë/shtat(ë).Ku.; heft.هشتLyc. aitãta-, Ved. aṣṭā(u), Av. ašta, Pers. ašta/hašt, Osset. ast/ast, Kshm. ā.ṭh, Kamviri uṣṭ, Gk. ὄκτω oktō, Lat. octō, Osc. uhto, ON. átta, Goth. ahtau, en. eahta/eight, Gm. ahto/acht, Gaul. oxtū, Ir. ocht/ocht, Wls. wyth, Arm. owt῾/ut῾ě, Toch. okät/okt, OPruss. astōnjai, Latv. astoņi, Lith.] aštuonì, OCS. osmĭ, Pol. osiem, Russ. vosem', Alb. tëte/tet(ë). Ku.; hesht.نهLyc. ñuñtãta-, Ved. nava, Av. nauua, Pers. nava/noh, Kshm. nav, Kamviri nu,  Gk. ἐννέ(ϝ)α enné(w)a, Lat. novem, Osc. nuven, Umbr. nuvim, ON. níu, Goth. niun, en. nigon/nine, Gm. niun/neun, Gaul. navan, Ir. nói/naoi, Wls. naw, Arm. inn/inn/inně, TochA. ñu, OPruss. newīnjai, Latv. deviņi, Lith.] devynì, OCS. devętĭ, Pol. dziewięć, Russ. devjat', Alb. nëntë;nëndë/nând(ë);non(t). Ku.; neh, no.دهVed. dáśa, Av. dasa, Pers. daθa/dah, Osset. dæs/dæs, Kshm. da.h, Kamviri duc, Gk. δέκα déka, Lat. decem, Osc. deken, Umbr. desem, ON. tíu, Goth. taíhun, en. tīen/ten, Gm. zēhen/zehn, Gaul. decam, Ir. deich/deich, Wls. deg, Arm. tasn/tas/dasě, Toch. śäk/śak, OPruss. desīmtan, Latv. desmit, Lith.] dẽšimt, OCS. desętĭ, Pol. dziesięć, Russ. desjat', Alb. dhjetë/dhet(ë). Ku.; deh, de.بیستVed. viṁśatí-, Av. vīsaiti, Pers. /bēst, Kshm. vuh, Kamviri vici, Dor. ϝίκατι wíkati, Lat. vīgintī, Gaul. vocontio, Ir. fiche/fiche, MWsl. ugein(t), Arm. k῾san/k῾san/k῾san, Toch. wiki/ikäṃ, Lith.] dvi-de-šimt, Alb. njëzet/njizet. Ku.; bist.سیSkr. triṅśat, Gk. τριάκοντα triákonta, Lat. trīgintā, Ir. /tríocha, Lith.] tris-de-šimt. Ku.; sih, si.چهلSkr. catvāriṅśat, Gk. τεσσεράκοντα tessarákonta, Lat. quadrāgintā, Lith.] keturias-de-šimt. Ku.; chil.پنجاهSkr. pañcāśat, Gk. πεντήκοντα pentêkonta, Lat. quinquāgintā, Ir. /caoga, Lith.] penkias-de-šimt. Ku.; pe`nci, penca.شصتSkr. ṣaṣṭih, Gk. ἐξήκοντα exêkonta, Lat. sexāgintā, Ir. /seasca, Lith.] šešias-de-šimt, Russ. šest'desjat.Ku.;shest.هفتادSkr. saptatih, Gk. heptákonta, Lat. septuāgintā, Ir. /seachtó, Lith.] septynias-de-šimt, Russ. sem'desjat. Ku.; hefte`, hefta.هشتادSkr. aśītih, Gk. ὀγδοήκοντα ogdοêkonta, Lat. octāgintā, Ir. /ochtó, Lith.] aštuonias-de-šimt, Russ. vosem'desjat. Ku.; heshte`, heshta.نودSkr. navatih, Gk. ἐνενήκοντα enenêkonta, Lat. nonāgintā, Ir. /nócha, Lith.] devynias-de-šimt, Russ. devjanosto. Ku.; not, newet.صدVed. śatám, Av. satəm, Pers. /sad, Osset. sædæ, Kshm. śath, Gk. ἑκατόν hekatón, Lat. centum, ON. hundrað, Goth. hund, en. hundred/hundred, Gm. hunt/hundert, Gaul. cantam, Ir. cét/céad, Wls. cant, Toch. känt/kante, Latv. simts, Lith.] šim̃tas, OCS. sŭto, Pol. sto, Russ. sto/sotnja. Ku.; sed.هزارSkr. sahasram, Av. hazarəm, Pers. /hazār, Gk. khilioi, Lat. mīlle. Ku.; hezar.ON. þúsund, Goth. þusundi, en. þusend/thousand, Gm. þūsunt/tausend, TochA. tmāṃ, TochB. tmāne/tumane, Lith.] tūkst-ant-is, stūks-ant-is, Latv. tūkstots, OCS. tysǫšti, Pol. tysiąc, Russ. tys'ačaToch. wälts/yaltse
پیرو این بازتاب‌ها؛ همین زبان‌های دختری، دارای انشعاباتی شده‌اند که برخی از آن‌ها به شرح زیر هستند:
 آلبانیایی: آلبانیایی توسک / آلبانیایی غگ
 ارمنی : ارمنی کلاسیک / ارمنی باختری / ارمنی خاوری
 انگلیسی: انگلیسی کهن / انگلیسی نو
 آلمانی: آلمانی بالنده کهن / آلمانی بالنده نو
 ایرلندی: ایرلندی کهن / ایرلندی نو
 آسی: ایرون / دیگرون
 پارسی: پارسی باستان / پارسی میانه
 تخاری: تخاری آ / تخاری ب

 بازتاب‌ها درباره‌ی شمارگان مونث 
شمارهبازشناختبازتاب‌هاسهVed. tisrás, Av. tišrō, Gaul. tidres, Ir. teoir/?چهارVed. cátasras, Av. cataŋrō, Lith.] keturios, Ir. cetheoir/?

 بازتاب‌ها درباره‌ی پیشوندهای شمارگانی 
شمارهبازشناختبازتاب‌ها (همراه با مثال)یک- (باهم، هم)Ved. sa-kŕ̥t "یکبار", Gk. há-ploos "یکبار، ساده", Lat. sim-plex "یکبار"دو-Ved. dvi-pád- "دوپا", Gk. dí-pod- "دوپا", OLat. dui-dent "یک جانور مقدس؛ دودندان", Lith.] dvi-kojis "دوپا"سه-Ved. tri-pád- "سه‌پا", Gk. trí-pod- "سه‌پا(یه) (میز)", Lat. tri-ped- "سه‌پا", Lith.] tri-kojis "سه‌پا", Gaul. tri-garanus "دارای سه کلنگ", Alb. tri-dhjetë "سی" (سه دَه)چهار-Ved. cátuṣ-pád- "چهارپا", Av. caθru-gaoša- "چهارگوش", Gk. tetrá-pod- "چهارپا", Lat. quadru-ped- "چهارپا", Lith.] ketur-kojis "چهارپا"

 بازتاب‌های عددهای ترتیبی 
شمارهبازشناختبازتاب‌هانخستVed. pūrviyá-, OCS. prĭvŭ, Pol. pierwszy, Russ. pervyj, Toch. parwät/parweGoth. fruma, Lith.] pìrmas, Latv. pirmais, Lat. prīmus, Osc. perumother formsen. fyrst/first,Hitt. para, Lyc. pri, Av. pairi, vienet-as, paoiriia, Osset. fyccag, farast/farast, Kamviri pürük, Gk. prōtos,  Umbr. pert, ON. fyrstr, Gm. furist/Fürst "پیشوا، شاهزاده"; fruo/früh "آغازین", Ir. er/air, Wls. ar, OPruss. pariy,  Alb. i parëدومSkr. dvitīya, Gk. deúteros, Russ. vtorojسومVed. tr̥tīya-, Gk. trítos, Lat. tertius,Alb. (i) tretë, Lith.] trečias <*tretias, Russ. tretijچهارمGk. tétartos, en. feorþa/fourth, OCS. četvirĭtŭ,Alb. (i) katërt, Lat. quartus, Lith.] ketvirtas, Russ. chetv'ortyjپنجمAv. puxδa-, Gk. pémptos,Lat. quintus, Alb. (i) pestë, Lith.] penktas, Russ. p'atyjششمGk. héktos, Lat. sextus,Alb.(i) gjashtë, Lith.] šeštas, Russ. šestojهفتمGk. hébdomos, Lat. septimus, OCS. sedmŭ,Lith.] septintas, sekmas, Russ. sed'mojهشتمGk. ógdo(w)os, Lat. octāvus,Russ. vos'moj, Lith.] aštuntas, ašmasنهمLat. nonus,Gk. énatos, Russ. dev'atyj, Lith.] devintasدهمVed. daśamá-, Av. dasəma-, Lat. decimus,Gk. dékatos, Lith.] dešimtas, Russ. desjatyj

 یادداشتها 

 جستارهای وابسته 
 شمارگان در زبان‌های ایرانی
 شمارگان در زبان‌های جهان

 منابع 








رده:زبان نیاهندواروپایی
رده:عددنویسه‌ها