حسین مشکین‌قلم

چپ|بندانگشتی|200px|یابهاءالابهی، اسم اعظم در دیانت بهائی به خط مِشکین‌قلم.

میرزا حسین اصفهانی ملقب به مشکین قلم، (۱۸۲۶ – ۱۹۱۲) از بهائیان برجسته و یکی از نوزده حواری بهاءالله و همچنین از خوشنویسان مشهور ایران در قرن نوزدهم بود. او نگارندهٔ خوشنویسی اسم اعظم است که توسط بهائیان در سراسر جهان استفاده می‌شود.

 پیشینه 
مشکین قلم که با نام میرزا حسین اصفهانی در اصفهان زاده شد، متولد ۲۵ ذیحجه ۱۲۴۱ هجری قمری(۳۱ ژوئیه۱۸۲۶) و متوفی ۲۶ ذیحجه ۱۳۳۰ (۶ دسامبر ۱۹۱۲) در شهر عکا می‌باشد. او فرزند فاطمه و محمد علی اصفهانی بود که هر دو از نوادگان خانواده‌های تجار شیراز بودند. اطلاعات اندکی از دوران کودکی مشکین قلم در دست است، او آموزش ابتدایی خود را در اصفهان دریافت کرد و از همان کودکی علاقهٔ فراوانی به شیوه‌های گوناگون خوشنویسی و نقاشی نشان می‌داد. مشکین قلم در اصفهان با آغا بیگم ازدواج کرد که ثمره این ازدواج دختری به نام شاه بیگم و پسری به نام میرزا علی اکبر بودند.

در حوالی ۲۵ سالگی در پی از دست دادن پدرش جهت رسیدگی به امورات او، عازم تهران شد. در این شهر روزی «مشکین قلم» در دکان یکی از دوستانش نشسته بود که صدراعظم از آنجا گذشت و نگاهی به او انداخت. چشم تیزبین و هوشیار مشکین قلم بی درنگ او را برانداز کرد و با سرعتی برق آسا طرح کوچک شگفت‌انگیزی از چهرهٔ وی کشید. در بازگشت صدر اعظم از همان راه، دکاندار فرصت را غنیمت شمرده، آن تصویر را به او نشان داد و او را با هنرمند، که نامش حسین اصفهانی بود، آشنا ساخت. این واقعه سرآغاز معرفی مشکین قلم به محافل دربار شد و در پی آن توسط ناصرالدین شاه به سمت معلم ولیعهد در تبریز منصوب گردید. خودِ شاه بود که لقب «مشکین قلم» ــ قلم سیاه‌جلوه و مشک آمیز ــ را به او عطا کرد.

او برای اولین بار نام دیانت بهائی را ذر شهر اصفهان شنید. چند سال بعد تصمیم گرفت برای دیدار بهاءالله عازم ادرنه شود. در سر راه به ادرنه هنگام توقف در حلب با نبیل اعظم ملاقات نمود و از زین‌المقربین و نبیل اعظم اطلاعات بیشتری در مورد دیانت بهائی کسب کرد، سپس در نتیجه سفر به ادرنه و ملاقات با بهاءالله، موقن به این دیانت  شد. در این دوران بود که او اغلب عبارت «یابهاءالابهی» را به شیوه‌های گوناگون می‌نوشت، گاهی به شکل یک پرنده، و آنها را به همه جا می‌فرستاد. یکی از نگارش‌های او از این عبارت که به صورتی بدیع و زیبا خوشنویسی شده، اکنون یکی از سه نماد رایج آیین بهائی است که به «اسم اعظم» شهرت دارد.

او پیش از گرویدن به آئین بهائی، یک صوفی از طریقت نعمت الهی بود و از عارفان بزرگ زمان خود شمرده می‌شد.

 حبس 
مشکین قلم توسط بهاءالله به قسطنطنیه (استانبول) فرستاده شد، شهری که در آن «سرشناسان ایرانی و ترک با نهایت احترام از او استقبال کردند و … شیفتهٔ هنر خوشنویسیِ سیاه‌فامِ او شدند.» او از طریق هنر خود شروع به جذب مردم و تبلیغ پر توان آیین بهائی کرد. لیکن در نتیجه شکایات تهمت انگیز سفیر ایران به وزیران سلطان عثمانی خیلی زود او را دستگیر کردند. او در ۱۶ اوت ۱۸۶۸ یک روز قبل از ورود بهاءالله، به گالیپولی وارد شد. پس از مدتی کوتاه هنگامی که بهاءالله به عکا تبعید شد، مشکین قلم به همراه پیروان صبح ازل به قبرس تبعید گردید و از سال ۱۸۶۸ تا ۱۸۷۷ در فاماگوستا زندانی ماند.

سرانجام قبرس از کنترل عثمانی خارج شد و مشکین قلم آزاد گشت. او در سال ۱۸۸۶ پس از ۱۸ سال تبعید درفاما گوستا به عکا رفت و تا زمان درگذشت بهاءالله در سال ۱۸۹۲ در آنجا ماند و پس از آن به مصر، دمشق و هند سفر کرد. او تا سال ۱۹۰۵ در هند ماند و سپس تا زمان فوت در سال ۱۹۱۲، به حیفا بازگشت.

 خوشنویسی 
مشکین قلم یکی از برجسته‌ترین خوشنویسان در پایان سده نوزدهم و آغاز سده بیستم میلادی به‌شمار می‌آید. او خوشنویس مشهوری بود که آوازه شهرتش در خارج از ایران و در آسیای صغیر نیز پیچیده بود. او بر شیوه‌های سنتی خوشنویسی همچون نستعلیق، نسخ و شکسته تسلط کامل داشت. عبدالبهاء او را میر عماد ثانی نامید، خط نستعلیق، و دست روشن و استوار مشکین قلم بیدرنگ نشان می‌دهد که او در سنت میرعماد پرورش یافته است؛ همان استاد برجسته ایران صفوی که شاید مشهورترین خوشنویس ایرانی باشد و امپراتور گورکانی، جهانگیر، درباره‌اش گفت: «اگر شاه عباس او را نزد من فرستاده بود، معادل وزنش به او مروارید می‌پرداختم.»

مشکین قلم اگر تنها به سبک سنتی پایبند می‌ماند، چنین شهرت فراگیری نمی‌یافت. آثار او نشانه‌هایی از نوآوری دارد که بعدها در خوشنویسی دوره‌های بعد برجسته‌تر شد. او تنها به نگارش نستعلیق سنتی یا آفرینش پرندگان دل‌انگیز بسنده نکرد، بلکه همگام با کسانی شد که می‌کوشیدند به خوش نویسی سیمایی نو ببخشند، همچون آفرینش رواق‌ها یا پرده‌های خوشنویسی. او همچنین هنر «خط آئینه‌ای» را، که در آن روزگار در ترکیه برای نگارش اذکار و ادعیه بسیار محبوب بود، به کمال آموخته بود. به‌گفتهٔ معتمد، خوشنویسی‌های آئینه‌ایِ (طغرا نگاری یا آئینه‌نمائی) او با چنان دقّت و ظرافتی اجرا شده‌اند که اگر کاغذ را از امتدادِ محورِ مرکزیِ آن تا کنند، دو سویِ تصویر به‌طور کامل و بی کم و کاست برهم منطبق خواهد شد. علاوه بر آن، خط ابتکاری خویش، موسوم به «خط پرنده» را پدیدآورده بود. یکی از پرندگان خوشنویسی شده او در طراحی دو تمبر که در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۹ توسط ادارهٔ پست هلند منتشر شد، به‌کار رفت.

عبدالمحمّد ایرانی در کتاب پیدایشِ خط و خطّاطان چنین دربارهٔ مشکین قلم اظهار می‌کند: او در مهارت بر هفت شیوهٔ خط، بیگمان در میان هم عصرانِ خود بی همتا بود و باید او را در شمار نوابغِ روزگارش آورد. آثار او که از زیباییِ بی نظیر برخوردار است، امروزه در کتابخانه‌های سوریه و مصر نگهداری و به نمایش گذاشته می‌شود.

از دیگر صاحب‌نظرانی که خوشنویسیِ مشکین‌قلم را ستوده است، مهدی بیانی، مؤلفِ اثر سه‌جلدیِ احوال و آثارِ خوشنویسانِ نستعلیق‌نویسان است. بیانی به‌ویژه بر استادیِ مشکین‌قلم در خطوطِ نستعلیق، شکسته‌تعلیق و شکسته‌نستعلیق تأکید می‌کند.

شیمل از دانشگاه هاروارد او را یکی از برجسته‌ترین خوشنویسان در آستانهٔ قرن می‌خواند و می‌نویسد: «حروفِ مدوّرِ او در نستعلیق، زیبائی‌ای بی نقص دارند… همچنین شیوهٔ ظریف و دلنشینِ او در نگارشِ هـ میانیِ قلب‌مانند ـ که در واژه‌های بهاء و ابهی بسیار بکار می‌رود ـ شایانِ توجه است.»

مشکین قلم در خطِّ ناخُنی نیز استادی چیره‌دست بود؛ خطی که در آن تصویر با فشردنِ ناخن‌ها ـ که به شکلی خاص تراشیده می‌شوند ـ بر سطحِ کاغذ پدید می‌آید. این شیوه، نوشتار یا نقشی بسیار لطیف و برجسته یا فرورفته ایجاد می‌کند؛ گویی مرمر تراشیده شده باشد. همین شیوه بود که در آغاز توجهِ محافلِ درباری را به او جلب کرد و جایگاهی در دربارِ شاه برایش فراهم آورد.

در دوران ملاقات با بهاءالله در ادرنه، او اغلب عبارت «یابهاءالابهی» را به اشکال مختلف، برخی را به شکل یک پرنده خو ش نویسی کرده به همه جا می‌فرستاد. یکی از پردازشهای او از این عبارت، اکنون یکی از سه نماد رایج آئین بهائی است که به عنوان اسم اعظم شناخته می‌شود. او غالباً چند شیوهٔ مختلف را در یک اثر تواماً بکار می‌برد. پاره‌ای از آثار او حتی در موزه‌های معتبر، همچون موزهٔ آرتور ام. سکلر در دانشگاه هاروارد، نگهداری می‌شود.

مشکین قلم در میان وزیران دربار تهران از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بود و به دلیل مهارت بی نظیر در هر سبک خوشنویسی، شهرتی زیاد و جایگاهی خاص در نزد آنان داشت. هنگامی که ای.جی. براون در ایران بود، به او گفته شد که آثار مشکین قلم «مشتاقان فراوانی در میان ایرانیان می‌داشت اگر بیت زیر به عنوان امضای خوش نویس بر روی آثار نبود،»:

در دیار خط، شاه صاحب علم

بنده باب بها مشکین قلم.

 خطاطی 
 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 بهائیان ایرانی
 نخستین پیروان بهاءالله

 منابع 

رده:افراد در ایران قاجاری
رده:اهالی عکا
رده:ایرانی‌های مهاجرت‌کرده به امپراتوری عثمانی
رده:بهائیان اهل ایران
رده:بهائیان سده ۱۹ (میلادی)
رده:بهائیان سده ۲۰ (میلادی)
رده:حواریون بهاءالله
رده:خوشنویسان اهل اصفهان
رده:خوشنویسان اهل شیراز
رده:درگذشتگان ۱۹۱۲ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۲۶ (میلادی)
رده:مسلمانان بهائی شده