جنگ‌های ساسانیان و هپتالیان

مجموعه‌ای از درگیری‌های نظامی از سدهٔ پنجم تا هفتم میلادی میان هپتالیان و ایران ساسانی جریان داشت. مهم‌ترین و تعیین‌کننده‌ترین این جنگ‌ها در سال ۴۸۴ میلادی رخ داد؛ زمانی که شاه پیروز یکم در نبرد با هپتالیان کشته شد.Wiesehofer, J. , 2001, "Ancient Persia: from 550BC-650AD", I.B.Tauris, New York, pp.173

شاهنشاهی ساسانی، هرچند یکی از قدرتمندترین قدرت‌های قاره‌ای منطقه به‌شمار می‌رفت، در مرزهای شرقی خود با ضعف نسبی روبه‌رو بود. این مرزها با استپ‌های وسیع هم‌جوار بودند که اقوام گوناگون چادرنشین و دامدار در آن‌ها زندگی می‌کردند. هپتالیان، یکی از سلسله‌های هون‌تبار، در قرن پنجم میلادی در استپ‌های واقع در شرق مرزهای ایران شکل گرفتند و به یکی از امپراتوری‌های مهم کوچ‌نشین منطقه تبدیل شدند. شاهان ساسانی در طول چندین دهه با هپتالیان جنگ‌های متعددی انجام دادند که از برجسته‌ترین آن‌ها می‌توان به جنگ‌های بهرام پنجم (بهرام گور) و پیروز یکم اشاره کرد. با این حال، این تلاش‌ها در نهایت به شکست فاجعه‌بار ایران در سال ۴۸۴ میلادی انجامید؛ پیروز یکم در یکی از لشکرکشی‌های خود به قلمرو هپتالیان کشته شد. پس از این شکست، ایران ناچار شد خراج سنگینی به هپتالیان بپردازد و به مدت نزدیک به پنجاه سال عملاً به صورت دولت وابسته به هپتالیان درآمد.

قباد یکم تنها با حمایت نظامی هپتالیان توانست بر تخت شاهی ایران بنشیند. تنها در زمان خسرو یکم (خسرو انوشیروان) بود که شاهنشاهی ساسانی توانست خود را از زیر سلطه و نفوذ هپتالیان رها سازد. این امر عمدتاً به دلیل ظهور اقوام ترک در دههٔ ۵۵۰ میلادی در شرق قلمرو هپتالیان رخ داد؛ ترک‌ها تهدید جدی برای منافع هپتالیان بودند. نهایتاً در سال ۵۶۳ میلادی (یا ۵۵۷)، ایرانیان و ترک‌ها به‌صورت مشترک به هپتالیان حمله کردند و این امپراتوری کوچ‌نشین را نابود ساختند. با این حال، برای ایران شکست هپتالیان تنها به معنای جایگزینی یک همسایهٔ کوچ‌نشین با همسایه‌ای دیگر بود؛ همسایه‌ای که از بسیاری جهات قدرتمندتر و خطرناک‌تر به نظر می‌رسید.

 جنگ‌ها 
 نبرد هرات 
نبرد هرات که در سال ۴۸۴ میلادی وقوع یافت، یکی از سنگین‌ترین شکست‌های شاهنشاهی ایران در دوران فرمانروایی خاندان ساسان بود. در این جنگ شاهنشاه ساسانی، پیروز یکم کشته شد و بخش بزرگی از ایرانشهر به تصرف هپتالیان درآمد.

 اردوکشی زرمهر به گرگان 
زرمهر (سوخرا) که در زمان شاهنشاهی بلاش قدرت واقعی در دستان او بود، به کین جویی پیروز به شمال ایران که در حاکمیت خوش‌نواز پادشاه هپتالی بود اردو کشید. گفته شده که در این نبرد ایرانی‌ها به پیروزی دست یافتند در مورد وقوع این جنگ و نتایج آن تردیدهای وجود دارد.

 نبرد بخارا 
نبرد بخارا در سال ۵۵۷ به وقوع پیوست. در این نبرد ائتلاف ایران‌شهر ساسانی و گوگ‌ترک‌ها به یک پیروزی قطعی دست پیدا کرد و پس از آن شاهنشاهی هپتالیان به بخش‌های کوچک تجزیه شد. تمامی زمین‌های شمال آمودریا به گوک‌ترک‌ها ملحق شد و ایران نیز بخش‌های جنوبی آن را ضمیمه کرد.

 پیامد 
این نبردها، درنهایت با پیروزی شاهنشاهی ساسانی و تجزیهٔ سرزمین هپتال‌ها به پایان رسید.

 جستارهای وابسته 
 دیوار بزرگ گرگان
 محوطه باستانی بندیان
 جنگ‌های ساسانیان و کیداریان
 جنگ‌های ساسانیان و کوشانیان

 پانویس 

 منابع 














رده:جنگ‌های پارس‌ها-هپتال‌ها
رده:جنگ‌های شاهنشاهی ساسانی
رده:درگیری‌های سده ۷ (میلادی)
رده:نبردهای شاهنشاهی ساسانی