نبرد دیرالعاقول

نبرد دیرالعاقول در ۲۵ فروردین ۲۵۵ خورشیدی بین سپاه یعقوب لیث صفاری، حاکم صفاری، و نیروهای خلافت عباسی به فرماندهی موفق بالله (برادر معتمد خلیفه عباسی) در ساحل شرقی دجله در حدود ۸۰ کیلومتری جنوب شرقی (پایین دست) بغداد اتفاق افتاد. این نبرد در منطقه اِستَربَند، بین شهر دیرالعاقول و سیب بنی کوما، رخ داد و با پیروزی قاطع عباسیان و توقف پیشروی یعقوب لیث به سمت عراق مرکزی همراه بود.

شهر دَیرالعاقول (به معنی «صومعه در پیچ رودخانه»)، شهر اصلی بخش حاصلخیز نهران (ناحیه‌ای که در تقسیمات کشوری قدیم طسوج نامیده می‌شد) بود و به دلیل قرارگیری در مسیر دجله، مهم‌ترین شهر بین بغداد و واسط محسوب می‌شد.Bosworth, "Dayr al-'Aqul"

 پیش‌زمینه 
از زمان ترور متوکل در سال ۲۴۰ خورشیدی، خلافت عباسی دچار هرج و مرج و ضعف (معروف به «بی‌ثباتی در سامرا») شده بود. در این دوره، قدرت نظامی ترکان که از دوره معتصم نفوذ یافته بودند، به اوج رسید و خلیفه را به ابزاری در دست خود تبدیل کردند. سردارانی چون بغای کوچک، قدرت بلامنازع دربار سامرا بودند و این وضعیت ضعف دولت مرکزی را نمایان ساخت. بین مرگ متوکل و رسیدن معتمد در سال ۲۴۹ خورشیدی، سه خلیفه پایانی خشونت‌آمیز داشتند.Al-Musta'in (r. 862–866), al-Mu'tazz (866–869) and al-Muhtadi (r. 869–870). In addition, al-Muntasir (r. 861–862) died under mysterious circumstances, possibly due to poison. در پی ضعف مرکزی و ناتوانی روزافزون خزانه‌داری در حمایت از نظامیان، اعتبار خلفا به پایین‌ترین حد خود رسید.Gordon, p. 90; Bosworth, "Saffarids," p. 138 در پی این ضعف، گروه‌های مختلفی در نقاط امپراتوری قدرت گرفتند. از جمله تشکیل دولت شیعی زیدیه در طبرستان (۲۴۳ خورشیدی)، تأسیس سلسله طولونیان توسط احمد بن طولون در مصر (۲۴۷ خورشیدی) که به تدریج مستقل شد، و مهم‌تر از همه، شورش صاحب الزنج در عراق سفلی و خوزستان.

در ایران، مهم‌ترین تهدید علیه خلافت از سوی یعقوب بن لیث صفاری بود. یعقوب که در سیستان به قدرت رسید، به سرعت گسترش یافت و در سال ۲۵۲ خورشیدی، حکومت طاهریان (والیان وفادار به عباسیان) را در خراسان منقرض کرد و کنترل بخش بزرگی از شرق و مرکز ایران و بخش‌هایی از افغانستان امروزی را به دست گرفت.Bosworth, "Saffarids," pp. 73–75, 83 ff. , 108 ff.

عباسیان از قدرت صفاریان نگران بودند، به ویژه بعد از تصرف فارس و خوزستان و سرکوب محمد بن واصل<ref> توسط یعقوب در سال ۲۵۴ خورشیدی.Bosworth, "Saffarids," pp. 150–52; al-Tabari, p. 166; Ibn al-Athir, p. 252 عامل توجه یعقوب به بغداد می‌توانست شامل تعصبات ضد عربی و سودای جهانگشایی او باشد، اما علل دیگری نیز وجود داشت که عبارتند از: رقابت‌های نزدیکان خلیفه (ترکان)، آرزوی خلافت موفق (برادر خلیفه)، و دخالت سایر مدعیان خلافت به خصوص فرزندان واثق. حرکت یعقوب از فارس به سمت خوزستان و دجله موجب نگرانی خلیفه گردید. در این حین، سفیران ترکستان، هندوستان، سند، چین، زنگ و روم به دیدار یعقوب رفتند و وی را «ملک الدنیا» خواندند که این اتفاق موجب نگرانی بیش از پیش خلیفه شد.

خلیفه معتمد که توان مقابله مستقیم را در خود نمی‌دید، با مشورت برادرش موفق تصمیم گرفت از طریق حیله، یعقوب را متوقف سازد. او سفیرانی را نزد یعقوب فرستاد تا حکومت‌های خراسان، طبرستان، فارس، گرگان، ری، کرمان، آذربایجان، قزوین و سند و منصب مهم ریاست شرطه بغداد را به او اعطا کند.Bosworth, "Saffarids," pp. 153–55; al-Tabari, pp. 168–69; Ibn al-Athir, p. 260. Ibn Khallikan, p. 312, adds Kirman, Adharbayjan, Qazwin and al-Sind to this list.

یعقوب که این پیشنهاد را ناشی از ضعف خلیفه می‌دانست، آن را رد کرد و اعلام کرد که به سمت پایتخت پیشروی خواهد کرد. این رد صریح، باعث دلخوری ترکان در سامرا شد و آن‌ها خلیفه را به اقدام قاطع واداشتند. در نتیجه، خلیفه معتمد تصمیم به جنگ گرفت و یعقوب را رسماً لعن کرد.Bosworth, "Saffarids, pp. 155, 157–59; al-Tabari, p. 169–70 (but with incorrect date conversions); al-Mas'udi, pp. 42–43; Ibn Khallikan, pp. 313, 316 یعقوب نامه‌ای به خلیفه نوشت و خواستار لغو نامه خلع و تکفیر خود شد اما با پاسخ مساعد رو به رو نشد.

یعقوب از خوزستان وارد عراق شد و توانست ابی‌السّاج دیوداد (یکی از سرداران سابق خلیفه) را به سمت خود جذب کند. مسرور بلخی، سردار عباسی، توانست با سیلابی کردن زمین خارج از واسط پیشروی یعقوب را کند کند، اما سپاه صفاری از آن عبور کرد و سپس به سمت دیرالعاقول، در حدود پنجاه مایلی بغداد، حرکت کرد.Bosworth, "Saffarids," pp. 158–59; al-Tabari, pp. 169–70; Ibn al-Athir, pp. 260–61; Ibn Khallikan, pp. 313, 316

 نبرد 
نبرد در اِستَربَند، بین دیرالعاقول و سیب بنی کوما، در ۲۵ فروردین ۲۵۵ خورشیدی رخ داد.Bosworth, "Saffarids," p. 159. The actual date is given variously in the Arabic sources, such as April 1 (al-Tabari, p. 170) and April 10 (Ibn al-Athir, p. 261). یعقوب پیش از جنگ سپاه خود را که ظاهراً حدود ده هزار نفر بودند سان دید.Bosworth, "Saffarids," p. 159; Ibn Khallikan, p. 314 اما عباسیان از برتری عددی و مزیت جنگیدن در منطقه آشنا برخوردار بودند.

مرکز سپاه در دست موفق بالله، جناح راست به فرماندهی بغای کوچک و جناح چپ تحت فرمان مسرور بلخی بود. سردارانی چون ابراهیم بن سیما و محمد بن خالد بن یزید نیز در آرایش جنگی عباسی حضور داشتند. پیش جنگ بار دیگر و برای آخرین بار درخواست خلیفه برای اطاعت از خلیفه و پذیرفتن عناوین و مناصب اهدایی او به یعقوب مطرح شد اما یعقوب سر باز زد، سپس نبرد آغاز شد.Bosworth, "Saffarids," pp. 159–60; Ibn Khallikan, pp. 313–14

ابتدا خلیفه و موفق به حیله متوسل شدند و ابراهیم بن سیما را با لباس و اسلحه مخصوص خلیفه به دیدار یعقوب فرستادنند تا بتوانند با حیله یعقوب را غافلگیر کرده و وی را به قتل برسانند ولی یعقوب به این توطئه پی برد و به آن‌ها حمله کرد. در این اتفاق، تعدادی از سپاهیان دو طرف کشته شدند.

جنگ تمام روز ادامه داشت و تلفات سنگینی به هر دو طرف وارد شد و چند تن از فرماندهان کشته شدند. یعقوب خود نیز مجروح شد، اما میدان را ترک نکرد.Bosworth, "Saffarids," p. 160; al-Tabari, pp. 170–71; Ibn al-Athir, p. 261; al-Mas'udi, pp. 43–44; Ibn Khallikan, pp. 314–16; 318–19 در این میان، موفق بالله با حمله‌ای مستقیم به لشکر یعقوب یورش برد و هم‌زمان نیروهای کمکی عباسی به کمک موفق آمدند که شدت نبرد را افزایش داد. در این میان، فرماندهان وفادار یعقوب، حسن درهمی و محمد بن کثیر کشته شدند.

در اواخر روز، مولا نصیر، با قایق‌ها از طریق دجله به پشت سپاه صفاری حمله کرد و آتش به اردوگاه و بار و بنه صفاریان زد و مزیت بیشتری به عباسیان داد.Bosworth, "Saffarids," p. 160; al-Mas'udi, pp. 44–45 همچنین، معتمد با یک اقدام راهبردی، آب نهر سِبْت (انشعابی از دجله) را در پشت سپاه یعقوب باز کرد و به قرارگاه وی حمله کرد. به این ترتیب، سپاه صفاری میان آب و آتش گرفتار آمد و مقاومت یعقوب درهم شکسته شد.

سپاهیان یعقوب شروع به فرار کردند. یعقوب و محافظانش به جنگ ادامه دادند اما با عقب‌نشینی ارتش، مجبور به ترک میدان شدند.Bosworth, "Saffarids," p. 160; al-Tabari, p. 171; Ibn al-Athir, p. 261; al-Mas'udi, pp. 44–45; Ibn Khallikan, pp. 315–16, 319 سیلابی شدن زمین‌های پشت صفاریان عقب‌نشینی را دشوار کرد و بسیاری از افراد حین فرار در آب غرق شدند.Bosworth, "Saffarids," p. 159; al-Mas'udi, p. 43

موفق توانست بار و بنه یعقوب را تصرف کند. چندین زندانی سیاسی که یعقوب با خود آورده بود، از جمله محمد بن طاهر (آخرین امیر طاهریان) آزاد شده و به دست عباسیان افتادند و محمد بن طاهر از بند گریخت و به خلیفه پناه برد.

این جنگ با پیروزی معتمد همراه شد. معتمد پس از پیروزی نقل کرده که شب قبل از جنگ خواب دیده که کسی بر سینه وی نوشته است: «انّا فتحنا لک فتحاً مبیناً» (سوره فتح، آیه ۱). محمد بن عون بلخی، شاعر آن دوران، در وصف این پیروزی شعر سروده است:

 پیامدها 
نبرد دیرالعاقول پیشروی یعقوب را به‌طور کامل متوقف کرد و به یکی از مهم‌ترین تهدیدها علیه خلافت عباسی پایان داد.Flood, 165. The exact motivations for Ya`qub's advance have been debated; Tor, pp. 159, for example, argues that he was an Abbasid legitimist whose actions were prompted by a misguided attempt to protect the caliphate. یعقوب پس از آن دیگر علیه عراق لشکرکشی نکرد و سه سال بعد درگذشت. خلیفه پس از پیروزی، حکومت فارس را به محمد بن واصل و خراسان را به محمد بن طاهر بازگرداند، اما آن‌ها نتوانستند مدعیات خود را در برابر صفاریان اعمال کنند.

عمرو بن لیث، برادر و جانشین یعقوب، با خلیفه صلح کرد که چند سال دوام آورد.Bosworth, "Saffarids," pp. 161–66, 186 ff. عباسیان توانستند به تحکیم دوباره اقتدار خود بپردازند؛ شورش صاحب الزنج شکست خورد، و مصر و فارسBosworth, "Saffarids," pp. 262–63 نیز در نهایت به قلمرو عباسیان بازگشتند.

 علل شکست یعقوب 
بازکردن آب دجله (نهر سِبْت) توسط معتمد در پشت سپاه یعقوب که موجب گیر کردن سواران در گل و عدم حرکت آن‌ها شد و فرار را دشوار ساخت.

تشکیل سپاه یعقوب از افراد و گروه‌های مختلف فکری و سیاسی از جمله مطوعه (داوطلبان مذهبی)، عیاران (جوانمردان شهری) و خوارج (گروه‌های تندرو مذهبی) که ممکن است در برابر جنگ مستقیم با خلیفه (در اذهان عمومی مسلمانان) یکدست نبودند.

تلاش یعقوب برای رسیدن به هدف خود بدون جنگ از طریق موفق بالله و عدم انتظار برای مقابله مستقیم با خلیفه.

برتری عددی نیروهای عباسی و جنگیدن در قلمرو آشنای خود.

 جستارهای وابسته 
 یعقوب لیث
 معتمد عباسی
 موفق بالله
 شورش صاحب الزنج

 یادداشت‌ها 

 پانویس 

 منابع 
 Bosworth, C.E. "Dayr al-`Aqul". Encyclopaedia Iranica. 15 December 1994. Retrieved 13 April 2013.
 Bosworth, C.E. The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542–3). Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994. 


 Flood, Barry Finbarr. "From Icon to Coin: Potlatch, Piety, and Idolatry in Medieval Islam." Ritual, Images, and Daily Life: The Medieval Perspective.Ed. Gerhard Jaritz. Zurich: LIT Verlag, 2012. 
 Ibn al-Athir, 'Izz al-Din. Al-Kamil fi al-Tarikh, Vol. 6. Beirut: Dar al-'Ilmiyyah, 1987.
 Ibn Khallikan, Shams al-Din Abu al-Abbas Ahmad ibn Muhammad. Ibn Khallikan's Biographical Dictionary, Vol. IV. Trans. Bn. Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland, 1871.

 Al-Mas'udi, Ali ibn al-Husain. Les Prairies D'Or, Tome Huitieme. Trans. C. Barbier de Meynard. Paris: Imprimerie Nationale, 1874.x
 Tor, D. G. Violent Order: Religious War, Chivalry, and the 'Ayyar Phenomenon in the Medieval Islamic World. Würzburg: Ergon, 2007. 






رده:۸۷۶ (میلادی)
رده:آسیا در ۸۷۶ (میلادی)
رده:جنگ‌های خاندان صفاری
رده:جنگ‌های خلافت عباسی
رده:خلافت عباسیان در ۸۷۶ (میلادی)
رده:خلافت عباسیان در سده ۹ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۸۷۰ (میلادی)
رده:صفاریان
رده:عراق تحت خلافت عباسی
رده:عراق در سده ۹ (میلادی)