درگیری کمیته انقلابی حزب دمکرات کردستان

شورش کردها در ایران ۱۹۶۷ شورشی است که در مارس ۱۹۶۷، به عنوان بخشی از درگیری طولانی مدت ایران و احزاب کرد تجزیه‌طلب، فوران کرد. آبراهامیان این شورش را یک شورش مارکسیستی با هدف ایجاد خودمختاری برای کردها در ایران، به شکل یک جمهوری فدرال، توصیف می‌کند. این شورش که چندین قیام قبیله‌ای را که در سال ۱۹۶۶ آغاز شده بود، تحکیم می‌کرد، از جنگ اول عراق و کردها در کشور همسایه، عراق، الهام گرفته شده بود و از حمایت حزب دموکرات کردستان ایران که در حال احیا بود برخوردار بود. شورش ۱۹۶۷ که توسط حزب دموکرات کردستان ایران احیا شده به صورت یک کمپین نیمه سازمان یافته در منطقه مهاباد-ارومیه هماهنگ شده بود، به‌طور کامل توسط دولت ایران سرکوب شد.

پس از اعدام قاضی محمد و فروپاشی حزب دمکرات کردستان، کردستان ایران تا آبان ماه ۱۳۵۷، شاهد بحران مهمی نبود. در این دوره، تنها دو حرکت سیاسی و کوتاه‌مدت اتفاق افتاد. اول در سال ۱۳۳۶، حزب دمکرات کردستان ایران مجدداً با کمک حزب توده تجدید حیات و شروع به فعالیت کرد و عبدالله اسحاقی با نام مستعار احمد توفیق سعی کرد در خارج از کشور به تشکیلات این حزب سروسامان بدهد ولی با حزب توده به اختلاف‌نظر رسید و هیچ حرکت چشمگیری صورت نگرفت. احمدتوفیق که از سوی قاسملو به خیانت و همکاری با ساواک متهم شد، به سرنوشت نامعلومی دچار و مفقود شد. دوم در سال ۱۳۴۶، چند تن از باقیماندگان کمیته ایالتی حزب توده در کردستان، به عنوان «کمیته انقلابی حزب دمکرات کردستان» از حزب توده قطع رابطه می‌کنند و تعدادی از آنها مثل سلیمان معینی، عبدالله معینی، ملااحمد شلماشی (ملا آواره) و اسماعیل شریف‌زاده وارد کردستان ایران می‌شوند و شروع به عضوگیری می‌کنند و یکی از اقدامات قابل توجه آنها خلع‌سلاح یکی از پاسگاه‌های ژاندارمری پیرانشهر بود. این کمیته حدود ۲۰۰ نفر عضو داشتند و در ۹ دسته در شمال کردستان ایران فعالیت می‌کردند (در کردستان مکری و جنوب استان آذربایجان غربی) پس از ۱۸ ماه، در سال ۱۳۴۷ اویسی فرمانده ژاندارمری وقت دست به تعقیب آنان زد، ۱۰۴ نفر از آنها را دستگیر، ۲۳ نفر کشته و ۲۸ نفر تسلیم شدند و بحران ختم می‌شود. حمایت ملامصطفی بارزانی از دولت ایران یکی از عوامل اصلی شکست این جریان بود. اسماعیل شریف‌زاده در اردیبهشت ۱۳۴۷ در نزدیکی بانه کشته شد. کمی بعد عبدالله معینی و سلیمان معینی به قتل رسیدند. ملا احمد شلماشی، معروف به ملا آواره، به همراه دو تن از یارانش در روستایی دستگیر و در مرداد ۱۳۴۷ در سردشت اعدام شدند. طی این درگیری‌ها بیش از چهل نفر از اعضای حزب دموکرات کردستان ایران توسط افراد ملامصطفی بارزانی کشته شدند و اجساد آنان به مقامات ایرانی تحویل داده شد.

 پیشینه 
تا سال ۱۹۴۱، زمانی که رضاشاه توسط اشغالگران بریتانیایی سرنگون شد، دولت او در «آرام کردن» قبایل کرد تا حدودی موفق شده بود. در سال ۱۹۴۳، یک حزب مهم کردی در ایران تأسیس شد - کمیته جوانان کرد (کومله ژیان کرد) - و در سال ۱۹۴۵ این جنبش به حزب دموکرات کردستان ایران (KDPI) تبدیل شد. هر دو حزب پس از جنگ جهانی دوم، دولت مرکزی ایران را به چالش کشیدند. درگیری‌های جدایی‌طلبانه در سال ۱۹۴۵ تشدید شد و با حمایت اتحاد جماهیر شوروی از کردها تشدید شد و در نهایت به بحران ایران در سال ۱۹۴۶ منجر شد که شامل تلاش KDPI برای تأسیس جمهوری مستقل مهاباد در کردستان ایران بود. این تلاش با پیروزی نظامی نیروهای ایرانی شکست خورد و جمهوری منحل و رهبران آن اعدام شدند. حدود ۱۰۰۰ نفر در طول بحران جان باختند. پس از فروپاشی مهاباد، حزب دموکرات کردستان ایران «عملاً از بین رفت» به استثنای تعداد انگشت‌شماری از تبعیدیان در عراق. هواداران شهری این حزب اساساً به فراموشی سپرده شدند و برای ۱۵ سال بعدی، عملاً هیچ فعالیت سیاسی کردی وجود نداشت. فقدان یک نیروی مسلح محلی کرد در ایران و نبود جمعیت شهری بزرگ آماده برای بسیج علیه دولت مرکزی، کردهای ایران را در انتظار یک شوک خارجی برای ایجاد فرصت، مانند جنگ جهانی دوم، گذاشت.

 احیای حزب دموکرات کردستان ایران و نبرد کردها در سال ۱۹۶۷ 
شوک برای جنبش ملی کردهای ایران با وقوع جنگ اول عراق و کردستان در کشور همسایه، عراق، در سال ۱۹۶۱ رخ داد.هنگامی که آشتی سال‌های ۱۹۵۸–۱۹۶۱ در عراق از بین رفت، حزب دموکرات کردستان ایران از کردهای عراق حمایت کرد؛ در این فرایند، رهبری و متعاقباً جهت‌گیری اجتماعی احزاب دموکرات کردستان ایران و عراق محافظه‌کار شد. ملا مصطفی که تا سال ۱۹۶۵ با دولت تازه تثبیت‌شده عراق روبرو بود، علیه متحدان نظامی سابق خود و حامیان حزب دموکرات کردستان ایران روی آورد و با شاه به توافق رسید که از او می‌خواست فعالیت‌های حزب دموکرات کردستان ایران علیه دولت ایران را «مهار» کند. ملا مصطفی پا را فراتر گذاشت و «مبارزه در ایران را تابع مبارزه در عراق» قرار داد و «هشدار داد که شبه‌نظامیان حزب دموکرات کردستان ایران در کردستان عراق تحمل نخواهند شد». نتیجه این شد که رهبری محافظه‌کار حزب دموکرات کردستان ایران برکنار شد و رهبران جدید، عمدتاً سابق حزب توده (کمونیست) ایران، رهبری حزب را به دست گرفتند. آنها یک کمیته انقلابی تشکیل دادند و حمایت خود را از قیام‌های پراکنده دهقانان علیه پلیس ملی در اطراف مهاباد و ارومیه اعلام کردند. این رهبری جدید که فاقد پایگاه اجتماعی قابل توجهی بود، به سرعت در هم کوبیده شد: اگرچه نیروهای حزب دموکرات کردستان ایران موفق شدند خساراتی به ارتش ایران وارد کنند، اما به دلیل کمبود پشتیبانی لجستیکی شکست خوردند. ظرف چند ماه، هشت نفر از یازده عضو کمیته انقلابی توسط سربازان ایرانی به قتل رسیدند و این جنبش کمتر از هجده ماه دوام آورد. بیش از ۴۰ عضو حزب دموکرات کردستان ایران کشته شدند و اجساد آنها توسط افراد ملا مصطفی به مقامات ایرانی تحویل داده شد.

 پیامدها 
عناصر باقی‌مانده حزب دموکرات کردستان ایران پس از شکست، با تلخی علیه خیانت ملا مصطفی، دوباره متحد شدند. از مارس ۱۹۷۰، یک «کمیته مرکزی موقت» جدید شروع به تهیه یک برنامه جدید کرد که در سومین کنفرانس حزب دموکرات کردستان ایران در بغداد در ژوئن ۱۹۷۱ تصویب شد. در طول سومین کنفرانس، دبیرکل جدید حزب - عبدالرحمان قاسملو - انتخاب شد. تحت رهبری او، کنگره سوم در سال ۱۹۷۳ شعار «دموکراسی برای ایران، خودمختاری برای کردستان» را اتخاذ کرد و به مبارزه مسلحانه متعهد شد. در سال‌های بعد، حزب دموکرات کردستان ایران خود را در صف دیگر مخالفان دولت یافت و با برخی از احزاب مارکسیستی و همچنین اسلامی همکاری کرد.

با انقلاب ۱۹۷۹، بازی تغییر کرد، که نتوانست خواسته‌های کردها برای خودمختاری را برآورده کند، اما برعکس، با تلخی حتی شدیدتری نسبت به رژیم سلطنتی قبلی روبرو شد. درگیری بین دولت جدید ایران و حزب دموکرات کردستان ایران و متحدانش به تدریج تشدید شد تا اینکه در مارس ۱۹۷۹ به نقطه بی‌بازگشت رسید. شورش در حال وقوع توسط حزب دموکرات کردستان ایران و متحدانش در کردستان ایران رهبری می‌شد و به خشونت‌آمیزترین قیام علیه دولت جدید ایران پس از انقلاب اسلامی فوریه ۱۹۷۹ تبدیل شد. شورش کردها در دسامبر ۱۹۸۲ با ۱۰۰۰۰ کشته و ۲۰۰۰۰۰ آواره شکست خورد.

اگرچه شکست خورد، اما حزب دموکرات کردستان ایران بار دیگر بین سال‌های ۱۹۸۹ تا ۱۹۹۶ به جنگ علنی روی آورد، زیرا شورشی توسط حزب دموکرات کردستان ایران در کردستان ایران به دلیل ترور رهبر تبعیدی آن، قاسملو، در ژوئیه ۱۹۸۹ توسط مذاکره‌کنندگان ایرانی رخ داد. شورش حزب دموکرات کردستان ایران در سال ۱۹۹۶ پایان یافت، زمانی که حزب دموکرات کردستان ایران آتش‌بس یکجانبه اعلام کرد، که با ترورهای هدفمند رهبرانش و سرکوب هوادارانش در ایران فروکش کرده بود. از زمان انتخابات ایران در سال ۱۹۹۷، یک دولت میانه‌روتر، سرکوب حزب دموکرات کردستان ایران را نیز کاهش داد. حزب دموکرات کردستان ایران در اواخر دهه ۱۹۹۰ و اوایل دهه ۲۰۰۰ فعالیت سیاسی سطح پایینی را در تبعید حفظ کرده و در سال ۲۰۱۲ با کومله توافق‌نامه همکاری امضا کرد.

 جستارهای وابسته 
 حزب دموکرات کردستان
 حزب توده ایران
 ملااحمد شلماشی

 پانویس 

رده:ایران در ۱۹۶۶ (میلادی)
رده:ایران در ۱۹۶۷ (میلادی)
رده:ایران در ۱۹۶۸ (میلادی)
رده:تاریخ مردم کرد
رده:جدایی‌خواهی در ایران
رده:جنبش استقلال کردستان
رده:جنگ‌های داخلی ایران
رده:درگیری‌ها در ۱۹۶۶ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۱۹۶۷ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۱۹۶۸ (میلادی)
رده:شورش‌ها در ایران