مقام‌های موسیقی در ادبیات فارسی

در ادبیات فارسی نام مقام‌های موسیقی بسیار ذکر شده‌است. بررسی سیر تاریخی نام‌های مقاماتی که در شعرها و نثر ادبی فارسی ذکر شده به درک سیر تحول مقام‌ها در موسیقی ایران کمک می‌کند.

در زیر مهم‌ترین این متون بر اساس سده‌های هجری قمری اشاره شده‌اند. یکی از مهم‌ترین این متون، رساله‌ای است که توسط محمد بن محمود بن محمد نیشابوری نوشته شده‌است که اولین متنی است که به طور مستقل (از متون عربی و یونانی) به تشریح موسیقی ایران پرداخته است. در رسالهٔ نیشابوری ۱۲ مقام برشمرده شده‌است؛ در انتها این مقام‌ها با آنچه در دیگر متون کهن آمده‌است مقایسه شده‌اند.

 قرن پنجم 

نخستین کسی که به صراحت از پرده‌ها نام می‌برد، کیکاووس بن اسکندر نویسنده قابوس‌نامه (۴۵۷ق) است که در فصل آیین و رسم خنیاگری، از ده پرده نام می‌برد:

 قرن ششم 

در قرن ششم، انوری در یکی از اشعارش از پرده‌های «نهاوند»، «رهاوی»، «عراق» و در شعری دیگر از «زنگوله» و «راست» نامبرده است:

خاقانی، دیگر شاعر قرن ششم، نیز در آثارش به دفعات از پرده‌های موسیقی نام برده‌است از جمله:

 قرن هفتم 

از جمله آثاری از قرن هفتم هجری که در آن به پرده‌ها اشاره شده دو مورد قابل توجه است. یکی مصیبت‌نامه از عطار که در آن شاعر اشاره می‌کند که تعداد پرده‌ها دوازده‌تا است اما فقط ده پرده را نام می‌برد:

ولی عطار در دو شعر دیگرش دو پردهٔ دیگر را هم نام برده‌است:

در آنچه تا کنون برشمرده شد، نام‌هایی که از مقام‌ها در ادبیات آمده یا ناقص بوده (تمام دوازده مورد را شامل نمی‌شده) یا متفاوت با نامگذاری رایج در حال حاضر است (مثلاً از پرده‌هایی نظیر «مخالف» و «بسته» اسم برده می‌شده که در تقسیم‌بندی‌های جدیدتر اثری از آن نیست). اما در کتاب نصاب‌الصبیان که آن هم مربوط به قرن هفتم هجری است، یازده مقام موسیقی نام برده شده‌است (همگی به جز بزرگ) که نامشان با نامگذاری رایج در حال حاضر مطابقت دارد:

مولوی در دو غزلش از بیشتر مقام‌های موسیقی یادکرده‌است. یکی در غزلی است در دیوان شمس از یازده مقام (به‌جز نوا) نام می‌برد:

دیگری در غزل دیگری در دیوان شمس است که در آن مولوی از ده مقام (به جز زیر بزرگ و زیر کوچک) نام می‌برد و به دستگاه چهارگاه هم اشاره می‌کند.

 قرن هشتم 
جمال الدین سلمان در یکی از غزل‌هایش از مقامی با نام دلنواز و ... نام برده‌است:

 مقایسه 

جدول زیر، نام پرده‌هایی که در رسالهٔ نیشابوری (ابتدای قرن ششم هجری) آمده را با آثار دیگر ادیبان تا قرن هفتم هجری مقایسه می‌کند: در سطر آخر نیز نام مقام‌های مطابق، به شکلی که توسط صفی‌الدین ارموی مطرح و پس از او در آثار دیگران نیز تکرار شده، آمده‌است.

 ادیب درگذشت (ه‍.ق) آثار گوشه‌هایی که نام برده راست مخالف راست عراق مخالفک حسینی رهاوی(راهوی) اصفهان ماده بوسلیک نوا نهاوند(زنگوله) عشاق ابن سینا ۴۲۸ شفا   منوچهری دامغانی ۴۳۲ دیوان اشعار     عنصرالمعالی ۴۷۹ قابوسنامه         انوری۵۶۵ دیوان اشعار     خاقانی ۵۹۵ دیوان اشعار    نیشابوری ۵۹۹ رساله موسیقی             نظامی گنجوی ۶۰۷–۶۱۲ خسرو و شیرین        عطار نیشابوری ۶۱۸ مصیبت‌نامه           اوحدالدین کرمانی ۶۳۵ دیوان اشعار     سراج الدین قمری ۶۲۵ دیوان اشعار   محمد عوفی ۶۳۹ لباب الالباب      مولوی ۶۷۲ دیوان شمس            علاء بخاری منجم پس  از ۶۹۱ اشجار و اثمار          صفی‌الدین ارموی ۶۹۳ الادوار            

 جستارهای وابسته 
 مقام (موسیقی)

 پانویس 

 منابع 


رده:شاهکارهای شفاهی و ناملموس میراث بشری
رده:مقام‌ها
رده:موسیقی ایرانی
رده:میراث فرهنگی ناملموس بشری