الکساندر سلکرک

الکساندر سِلْکِرک  (۱۶۷۶۱۳ دسامبر ۱۷۲۱) یک دریانورد کشتی جنگی خصوصی و افسر نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا اهل اسکاتلند بود که پس از آن‌که بنا به درخواست اولیهٔ خود توسط ناخدای کشتی‌اش تنها سپاری شد، و چهار سال و چهار ماه (۱۷۰۴–۱۷۰۹) را به‌عنوان یک سرگردانِ تنها در جزیره‌ای غیرمسکون در اقیانوس آرام سپری کرد.

سلکرک در جوانی فردی سرکش بود و در جریان جنگ جانشینی اسپانیا به سفرهای بوکانیرانه به اقیانوس آرام جنوبی پیوست. یکی از این سفرها با کشتی سینک پورتس انجام شد که ناخدایی آن بر عهدهٔ توماس استرادلینگ و فرماندهی کل آن با ویلیام دمپیر بود. کشتی استرادلینگ برای تأمین آذوقه در جزایر خوان فرناندزِ، در غرب آمریکای جنوبی، توقف کرد و سلکرک به‌درستی تشخیص داد که کشتی قابلیت دریانوردی ایمن ندارد؛ ازاین‌رو درخواست کرد که در آن‌جا رها شود. تردیدهای او خیلی زود درست از کار درآمد، چرا که سینک پورتس در نزدیکی جزیرهٔ مالپلو، در فاصلهٔ حدود ۴۰۰ کیلومتر (۲۵۰ مایل) از ساحل آنچه امروز کلمبیا است، غرق شد.

تا زمانی که سرانجام به‌دست کشتی جنگی خصوصیِ وودز راجرز، که دمپیر نیز او را همراهی می‌کرد، نجات یافت، سلکرک در شکار و بهره‌گیری از منابع موجود در جزیره مهارت فراوانی پیدا کرده بود. روایت بقای او پس از بازگشتش به‌طور گسترده منتشر شد و به یکی از منابع الهامِ شناخته‌شده برای شخصیت داستانیِ رابینسون کروزوئه، اثر نویسندهٔ انگلیسی دانیل دفو، بدل گشت.

 اوایل زندگی 
الکساندر سلکرک فرزند یک کفاش و یک دباغ در لور لارگو، فایف، اسکاتلند بود و در سال ۱۶۷۶ زاده شد. او در جوانی خلق‌وخویی ستیزه‌جو و سرکش از خود نشان می‌داد. در اوت ۱۶۹۳ به‌سبب «رفتار ناشایست در کلیسا» به جلسهٔ نشست کلیسایی احضار شد، اما «حاضر نشد، زیرا به دریا رفته بود». او در سال ۱۷۰۱ به لارگو بازگشت و بار دیگر به‌سبب حمله به برادرانش توجه مقامات کلیسایی را به خود جلب کرد.

سلکرک از همان آغاز به فعالیت‌های بوکانیرانه روی آورد. در سال ۱۷۰۳، به یک مأموریت از سوی ویلیام دمپیر به مقصد اقیانوس آرام پیوست و در ۱۱ سپتامبر از کینسیل در ایرلند به راه افتاد. آنان دارای نامه‌های اجازهٔ جنگ از سوی لرد دریاسالار اعظم بودند که به کشتی‌های بازرگانیِ مسلح اجازه می‌داد در جریان جنگ جانشینی اسپانیا—که در آن زمان میان انگلستان و اسپانیا درگرفته بود—به دشمنان خارجی حمله کنند. دمپیر ناخدای کشتی سنت جورج بود و سلکرک در کشتی سینک پورتس، کشتی همراهِ سنت جورج، به‌عنوان ناوبان دریانوردی زیر فرمان ناخدا توماس استرادلینگ خدمت می‌کرد. تا این زمان، سلکرک باید تجربهٔ قابل‌توجهی در دریانوردی اندوخته بوده باشد.

در فوریهٔ ۱۷۰۴، پس از عبوری توفانی از اطراف دماغهٔ هورن، کشتی جنگی‌های خصوصی وارد نبردی طولانی با یک کشتی فرانسویِ به‌خوبی مسلح به نام سنت ژوزف شدند، اما این کشتی موفق شد بگریزد و ورود آنان به اقیانوس آرام را به متحدان اسپانیایی خود خبر دهد. یورش به شهر معدن‌خیز طلای پاناماییِ سانتا ماریا با شکست مواجه شد، زیرا گروه پیاده‌شدهٔ آنان در کمین افتاد.

تصرف آسان کشتی تجاریِ سنگین‌بارِ آسونسیون، امید مردان به غنیمت را دوباره زنده کرد و سلکرک به فرماندهی کشتیِ غنیمتی گمارده شد. دمپیر مقداری از آذوقهٔ بسیار مورد نیاز، از جمله شراب، کُنیاک، شکر و آرد را برداشت و سپس ناگهان دستور آزادی کشتی را داد و استدلال کرد که سود آن ارزش زحمت را ندارد. در مهٔ ۱۷۰۴، استرادلینگ تصمیم گرفت دمپیر را رها کند و به‌تنهایی راه خود را در پیش گیرد.

 سرگردانی 

در سپتامبر ۱۷۰۴، پس از جدایی از دمپیر، ناخدا استرادلینگ کشتی سینک پورتس را به جزیره‌ای رساند که نزد اسپانیایی‌ها با نام جزیرهٔ رابینسون کروزوئه شناخته می‌شد و در مجمع‌الجزایر غیرمسکونیِ جزایر خوان فرناندز، در فاصلهٔ  از ساحل شیلی قرار دارد، تا در میانهٔ سفر برای تأمین آب شیرین و آذوقه توقف کند.

سلکرک نگرانی‌های جدی‌ای دربارهٔ دریابُرداری کشتی داشت و معتقد بود پیش از ادامهٔ مسیر باید تعمیرات لازم انجام شود. او اعلام کرد ترجیح می‌دهد در خوان فرناندز بماند تا آن‌که با کشتی‌ای خطرناک و پرنشت به سفر ادامه دهد. استرادلینگ این پیشنهاد را پذیرفت و سلکرک را با یک تفنگ فتیله‌ای، یک تیشه، یک چاقو، یک دیگِ پخت‌وپز، یک انجیل، رختخواب و مقداری لباس در جزیره پیاده کرد. سلکرک بلافاصله از شتاب‌زدگی خود پشیمان شد، اما استرادلینگ از بازگرداندن او به کشتی خودداری کرد.

کشتی سینک پورتس بعدتر در سواحل سرزمینی که امروز کلمبیا نام دارد دچار کشتی‌شکستگی شد. استرادلینگ و «شش یا هفت تن از مردانش» از غرق‌شدن جان سالم به در بردند، اما ناچار به تسلیم در برابر اسپانیایی‌ها شدند. آنان به لیما منتقل شدند و دوره‌ای سخت از زندان را از سر گذراندند. استرادلینگ پس از دزدیدن یک قایق در لیما کوشید بگریزد، اما دوباره دستگیر و تنبیه شد. فرماندار اسپانیایی تهدید کرد که همهٔ بازماندگان را به معادن بفرستد. سرانجام، بازماندگان پس از چهار سال زندان به انگلستان بازگشتند.

 زندگی در جزیره 
سلکرک در آغاز در امتداد ساحلِ ماس آ تیرا ماند. در این مدت از شاه‌میگوی تیغی تغذیه می‌کرد و هر روز چشم به اقیانوس می‌دوخت تا شاید نجاتی فرا برسد؛ در حالی که هم‌زمان از تنهایی و پشیمانی رنج می‌برد. دسته‌های پرسروصدای فک فیلی جنوبی که برای فصل جفت‌گیری در ساحل گرد می‌آمدند، سرانجام او را واداشتند به درون جزیره پناه ببرد. با ورود به نواحی داخلی، شیوهٔ زندگی‌اش رو به بهبود گذاشت. منابع غذایی بیشتری در دسترس بود: بز رمیده‌هایی—که دریانوردان پیشین به جزیره آورده بودند—گوشت و شیر فراهم می‌کردند و شلغم‌های خودرو، برگ‌های درخت بومیِ درخت کلم و میوه‌های خشک‌شدهٔ فلفل صورتی تنوع و طعم به خوراک او می‌دادند. خرموش‌ها شب‌ها به او حمله می‌کردند، اما او با اهلی کردن و زندگی در نزدیکیِ گربه‌های وحشید توانست با آرامش و امنیت بخوابد.

سلکرک در بهره‌گیری از موادِ در دسترسِ جزیره ابتکار فراوانی نشان داد: او از حلقه‌های فلزیِ بشکه‌هایی که در ساحل مانده بودند، چاقوی تازه‌ای ساخت؛ دو کلبه از درختان فلفل پرویی بنا کرد—یکی برای پخت‌وپز و دیگری برای خواب—و با تفنگ خود بزها را شکار می‌کرد و با چاقو لاشه‌هایشان را پاک می‌نمود. با کاهش باروت، ناچار شد شکار را پیاده تعقیب کند. در یکی از این تعقیب‌ها، با سقوط از صخره به‌شدت آسیب دید و حدود یک روز ناتوان و بی‌حرکت بر زمین ماند. شکارش ضربهٔ سقوط را گرفته بود و احتمالاً او را از شکستگی ستون فقرات نجات داد.

آموخته‌های دوران کودکی از پدرش که دباغ بود، اکنون به‌خوبی به کارش آمد. برای نمونه، وقتی لباس‌هایش فرسوده شد، با استفاده از پوست بزهای پُرزدار و تنها با یک میخ به‌جای سوزن، برای خود لباس‌های تازه دوخت. هنگامی که کفش‌هایش دیگر قابل استفاده نبودند، نیازی به جایگزینی آن‌ها نداشت، زیرا پاهای سخت و پینه‌بسته‌اش دیگر به محافظت نیاز نداشتند. او مزامیر را می‌خواند و از انجیل مطالعه می‌کرد و در این کارها هم تسلایی برای وضعیت خود می‌یافت و هم وسیله‌ای برای حفظ و تقویت زبان انگلیسی‌اش.

در دوران اقامت او در جزیره، دو کشتی در آن‌جا لنگر انداختند، اما هر دو کشتی اسپانیایی بودند. از آن‌جا که او بریتانیایی و خدمهٔ کشتی جنگی خصوصی بود، در صورت اسارت با سرنوشتی هولناک روبه‌رو می‌شد؛ ازاین‌رو تمام تلاش خود را برای پنهان ماندن به کار گرفت. یک‌بار گروهی از ملوانان اسپانیایی از یکی از کشتی‌ها او را دیدند و تعقیبش کردند. تعقیب‌کنندگان زیر درختی که او در آن پنهان شده بود ادرار کردند، اما متوجه حضورش نشدند. سرانجام، اسیرکنندگانِ بالقوه دست از جست‌وجو کشیدند و با کشتی‌های خود دور شدند.

 نجات 
نجاتِ دیرانتظارِ سلکرک در ۲ فوریهٔ ۱۷۰۹ و به‌واسطهٔ کشتی «دوک» فرا رسید، یک کشتی جنگی خصوصی که هدایت دریایی آن را ویلیام دمپیر بر عهده داشت، و کشتیِ همراهش «دوشس». فرماندهی گروهِ پیاده‌شونده‌ای که با سلکرک دیدار کرد با توماس دوور بود. پس از چهار سال و چهار ماه دوری از هم‌نشینیِ انسانی، سلکرک از شدت شادی تقریباً توان سخن گفتن نداشت. ناخدای کشتی «دوک» و رهبر این مأموریت وودز راجرز بود که با طعنه از سلکرک به‌عنوان «فرماندار جزیره» یاد می‌کرد. این سرگردانِ چابک روزانه دو یا سه بز شکار می‌کرد و به بازگرداندن سلامتِ مردانِ راجرز—که دچار اسکوربوت شده بودند—کمک رساند.

ناخدا راجرز از نیروی جسمانیِ سلکرک شگفت‌زده شد، اما بیش از آن از آرامشِ خاطرِ او که در دوران زندگی در جزیره به دست آورده بود؛ چنان‌که نوشت: «می‌توان دید که تنهایی و کناره‌گیری از جهان آن‌چنان وضعیتِ تحمل‌ناپذیری نیست که بیشتر مردم می‌پندارند، به‌ویژه هنگامی که آدمی منصفانه به آن فراخوانده شود یا ناگزیر در آن افکنده شود، چنان‌که این مرد چنین بود». او سلکرک را به‌عنوان افسر دوم کشتی «دوک» منصوب کرد و سپس فرماندهی یکی از کشتی‌های غنیمتی‌شان، «اینکریس»، را به او سپرد، پیش از آن‌که این کشتی به‌وسیلهٔ اسپانیایی‌ها بازخرید شود.

سلکرک با شدتی بیشتر به کشتی جنگی خصوصی بازگشت. در گوایاکیل در اکوادور امروزی، او فرماندهی یک گروه قایقی را بر عهده گرفت و در امتداد رود گوایاس پیش رفت؛ جایی که چند بانوی ثروتمند اسپانیایی به آن پناه برده بودند، و طلاها و جواهراتی را که در میان لباس‌هایشان پنهان کرده بودند به غنیمت گرفت. نقش او در شکار گالن‌های مانیلایی در امتداد سواحل مکزیک به تصرف کشتی نوئسترا سنیورا د لا اِنکارناسیون ای دِسِنگانیو انجامید، که نام آن به بچلر تغییر یافت و سلکرک به‌عنوان ناوبان دریانوردی زیر فرمان ناخدا توماس دوور با آن تا هند شرقی هلند خدمت کرد. سلکرک سفر دورِ دنیا را با عبور از دماغهٔ امید نیک و به‌عنوان ناوبان دریانوردیِ کشتی «دوک» به پایان رساند، و در ۱ اکتبر ۱۷۱۱ در داونز، در سواحل انگلستان، لنگر انداخت. او هشت سال از وطن دور مانده بود.

 زندگی بعد از نجات و مرگ 
تجربهٔ سلکرک به‌عنوان فردی سرگردان توجه گسترده‌ای را در بریتانیا برانگیخت. یکی از هم‌سفرانش، ادوارد کوک، در کتابی که سفر کشتی جنگی خصوصی آنان را روایت می‌کرد با عنوان سفر به دریای جنوب و گرداگرد جهان (۱۷۱۲)، به ماجرای سلکرک اشاره کرد. روایت مفصل‌تری نیز ظرف چند ماه از سوی رهبر این سفر، راجرز، منتشر شد. سال بعد، مقاله‌نویس نامدار ریچارد استیل نوشته‌ای دربارهٔ او در روزنامهٔ انگلیش‌مَن منتشر کرد. به نظر می‌رسید سلکرک در آستانهٔ برخورداری از زندگی‌ای آسوده و شهرت عمومی قرار دارد و سهم خود را از ثروت غارت‌شدهٔ کشتی «دوک» —حدود ۸۰۰ پوند—مطالبه می‌کرد (معادل  پوند امروزی). بااین‌حال، اختلاف‌های حقوقی دریافت هرگونه پرداختی را در هاله‌ای از ابهام قرار داد.

پس از چند ماه اقامت در لندن، او بار دیگر بیشتر شبیه گذشتهٔ خود به نظر می‌رسید. با این همه، همچنان دلتنگ لحظه‌های خلوت و تنهایی‌اش بود و می‌گفت: «اکنون هشتصد پوند می‌ارزم، اما هرگز به اندازهٔ زمانی که حتی یک فارثینگ هم نمی‌ارزیدم خوشحال نخواهم بود».Howell (1829) chap.V, p.127, 129 در سپتامبر ۱۷۱۳، او به اتهام حمله به یک کشتی‌سازی در بریستول تحت پیگرد قرار گرفت و ممکن بود تا دو سال در بازداشت بماند. او به لور لارگو بازگشت و در آن‌جا با سوفیا بروس، دختر جوانی که در کار لبنیات بود، آشنا شد. آن دو به‌طور پنهانی به لندن گریختند و در ۴ مارس ۱۷۱۷ ازدواج کردند. اندکی بعد، سلکرک بار دیگر رهسپار دریا شد و به نیروی دریایی پادشاهی بریتانیا پیوست. او در جریان سفری به پلیموث در سال ۱۷۲۰، با صاحب مسافرخانه‌ای بیوه به نام فرانسیس کندیس ازدواج کرد.

او به‌عنوان افسرHowell (1829) chap. V, p. 135 بر عرشهٔ اچ‌ام‌اس ویموث خدمت کرد و در گشت‌زنیِ ضدِ دزدی دریایی در سواحل غربی آفریقا مشارکت داشت. این کشتی در مارس ۱۷۲۱ به نزدیکی دهانهٔ رود گامبیا رسید و به‌سبب آسیب‌های ناشی از هوای نامساعد مدتی در آن‌جا متوقف ماند. بومیان چند تن از خدمه را گروگان گرفتند و در برابر «طلا و غذا» آزاد کردند. با ادامهٔ حرکت کشتی در امتداد سواحل غرب آفریقا، مردان برای قطع چوب به جنگل‌ها رفتند و در اثر هجوم پشه‌ها به تب زرد و احتمالاً حصبه مبتلا شدند. چهار نفر در ژوئن جان باختند و تا سپتامبر «چنان شمار مرگ‌ومیر بالا رفت که یک بیمارستان موقت در ساحل» در نزدیکی قلعهٔ کیپ کوست برپا شد. سلکرک در نوامبر با همان علائم هم‌خدمه‌هایش بیمار شد. او در ۱۳ دسامبر ۱۷۲۱ همراه با هم‌کشتی‌اش ویلیام کینگ درگذشت و هر دو تدفین در دریا شدند؛ سه نفر دیگر نیز روز بعد جان سپردند.

وقتی دانیل دفو رمان زندگی و ماجراهای شگفت‌انگیز رابینسون کروزوئه را در سال ۱۷۱۹ منتشر کرد، کمتر خواننده‌ای می‌توانست شباهت آن با سلکرک را نادیده بگیرد. تصویر صفحهٔ نخست رمان، به تعبیر کاوشگر معاصر تیم سوِرین، «مردی نسبتاً اندوهگین را نشان می‌دهد که بر ساحل جزیره‌ای ایستاده و به درون خشکی می‌نگرد». او جامه‌هایی آشنا از پوست بز بر تن دارد و پاها و ساق‌هایش برهنه است. با این حال، جزیرهٔ کروزوئه نه در میانگان اقیانوس آرام جنوبی، بلکه در فاصلهٔ  و در دریای کارائیب قرار دارد؛ جایی که چنین پوشش پُرزدار در گرمای اقلیم حاره‌ای چندان راحت نیست. این ناهماهنگی باور رایجِ الگو بودنِ سلکرک برای شخصیت داستانی را تقویت می‌کند، هرچند بیشتر پژوهشگران ادبی امروز بر این نظرند که او «صرفاً یکی از روایت‌های بقای بسیاری بوده است که دفو از آن‌ها آگاه بود».

 در دیگر آثار ادبی 

 در فیلم 
سلکرک، رابینسون کروزوئهٔ واقعی یک فیلم استاپ‌موشن به کارگردانی والتر تورنیه است که بر پایهٔ زندگی سلکرک ساخته شده است. این فیلم در ۲ فوریهٔ ۲۰۱۲ به‌طور هم‌زمان در آرژانتین، شیلی و اروگوئه اکران شد، و توزیع آن بر عهدهٔ شرکت والت دیزنی بود. این اثر نخستین فیلم بلندِ پویانمایی است که در اروگوئه تولید شده است.

 بزرگداشت 
سلکرک در زادگاه اسکاتلندیِ خود یادبود یافته است. لرد ابردین در ۱۱ دسامبر ۱۸۸۵ سخنرانی‌ای ایراد کرد و پس از آن همسرش، لیدی ابردین، تندیس و لوحی برنزی را به یاد سلکرک در بیرون خانه‌ای در محل خانهٔ اصلی او در خیابان اصلیِ لور لارگوی سفلی پرده‌برداری کرد. دیوید گیلیز از کاردی هاوس در لور لارگو—از نوادگان خاندان سلکرک—این تندیس را که ساختهٔ توماس استوارت برنت بود اهدا کرد.

این اسکاتلندی همچنین در جزیرهٔ محل اقامت پیشینش نیز یاد می‌شود. در سال ۱۸۶۹، خدمهٔ  اچ‌ام‌اس توپازه لوحی برنزی را در نقطه‌ای موسوم به «دیدبانِ سلکرک» بر فراز کوهی در ماس آ تیرا، از جزایر خوان فرناندز، نصب کردند تا اقامت او را گرامی بدارند. در ۱ ژانویهٔ ۱۹۶۶، رئیس‌جمهور شیلی ادواردو فرای مونتالوا برای جذب گردشگر، نام ماس آ تیرا را به جزیرهٔ رابینسون کروزوئه—به افتخار شخصیت داستانیِ دفو—تغییر داد. بزرگ‌ترین جزیرهٔ مجمع‌الجزایر خوان فرناندز که پیش‌تر با نام ماس آفوئرا شناخته می‌شد، «جزیرهٔ آلخاندرو سلکرک» نام گرفت؛ هرچند سلکرک احتمالاً هرگز آن جزیره را ندیده بود، زیرا در فاصلهٔ  در غرب قرار دارد.

 یافته‌های باستان‌شناختی 
در فوریهٔ ۲۰۰۵، یک هیئت باستان‌شناسی در جزایر خوان فرناندز بخشی از یک ابزار دریانوردی را کشف کرد که به‌احتمال زیاد به سلکرک تعلق داشته است. این یافته «قطعه‌ای از آلیاژ مس بود که به‌عنوان بخشی از یک جفت پرگار ناوبری شناسایی شد» و تاریخ آن به اوایل سدهٔ هجدهم (یا اواخر سدهٔ هفدهم) بازمی‌گردد. سلکرک تنها فرد شناخته‌شده‌ای است که در آن زمان در جزیره حضور داشته و به‌احتمال زیاد صاحب چنین ابزاری بوده است؛ حتی راجرز نیز اشاره کرده بود که او این‌گونه ابزارها را در اختیار داشته است. این شیء در جریان کاوش محوطه‌ای نه‌چندان دور از «دیدبانِ سلکرک» به دست آمد؛ جایی که گمان می‌رود این سرگردانِ نامدار در آن زندگی می‌کرده است.

در سال ۱۸۲۵، در جریان پژوهش‌های جان هاول دربارهٔ زندگی‌نامهٔ الکساندر سلکرک، «فلیپ‌کن» او در اختیار خواهرزاده و برادرزاده‌اش، جان سلکرک، قرار داشت و تفنگ فتیله‌ای الکساندر نیز «در مالکیت سرگرد لامزدن از لاتالان» بود.Howell (1829) chap. V, p. 136, 137

 پانویس 

 منابع 

















 پیوند به بیرون 

رده:افراد درگذشته در دریا
رده:اهالی اسکاتلند در سده ۱۸ (میلادی)
رده:پیراناوبران کره زمین
رده:تدفین‌ها در دریا
رده:جزایر خوان فرناندز
رده:درگذشتگان ۱۷۲۱ (میلادی)
رده:درگذشتگان به علت تب زرد
رده:دریانوردان اهل اسکاتلند
رده:رابینسون کروزوئه
رده:زادروز نامشخص
رده:زادگان ۱۶۷۶ (میلادی)
رده:سده ۱۸ (میلادی) در شیلی
رده:کشتی‌شکسته‌ها