گرفتاری دوسره

گرفتاری دوسره، محذوریت مضاعف یا پیوند دوگانه (انگلیسی: Double bind) نوعی تنگنا در ارتباطات است که در آن فرد (یا گروه) دو یا چند پیام متعارض دریافت می‌کند که یکی دیگری را نقض می‌کند. در برخی شرایط (به‌طور خاص در خانواده‌ها و روابط) این موضوع می‌تواند به لحاظ عاطفی ناخوشایند باشد.Bateson, G., Jackson, D. D., Haley, J. & Weakland, J. (1956), Towards a Theory of Schizophrenia. in Behavioral Science, Vol 1, 251–264 این گرفتاری اغلب در روابط ناهنجار بین فردی ایجاد می‌شودChristiane Sautter, Alexander Sautter: . 1. Aufl. Verlag für Systemische Konzepte, Wolfegg 2005, ISBN 3-9809936-1-2.. پیام‌های دوگانه یا دو سره نشان از یک تله‌ی ارتباطی دارند که در سطوح مختلف ارتباط کلامی یا غیرکلامی، دو پیام متناقض را به‌طور همزمان منتقل می‌کنندFriedemann Schulz von Thun: . Originalausg., Sonderausg. Apr. 2001 Auflage. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2001, ISBN 3-499-17489-8.. به‌طور مثال وقتی از کسی پرسیده می‌شود «حالت چطور است؟» و او با چهره‌ای غمگین، صدایی گرفته و حزین و بغض‌آلود پاسخ بدهد، «خوب هستم» با یک پیام دوجانبه یا با یک گرفتاری دوسره مواجه هستیم.

اگر فردی در یک رابطه مهم باشد به‌طوری که گریز از این رابطه غیر ممکن ( رابطه مادر-کودک / رابطه دانش‌آموز-معلم) و پاسخ دادن ضروری باشد، در این موقعیت وقتی او دو پیغام متناقض دریافت کند و نتواند ناهماهنگی را شناسایی کرده و حرف خود را درباره آن بزند، دچار پیوند دوگانه شده است. وقتی قربانی شرطی می‌شود تا دنیا را بر حسب پیوند دوگانه درک کند دیگر مجموعه کاملی از این عناصر لازم نیست، هر قسمت از این توالی برای کشیدن ماشه هراس یا خشم کافی است.

مثال در رابطه دانش‌آموز-معلم: اگر درس را بلدی چرا جواب نمی‌دهی / چه کسی گفت که تو صحبت کنی.

نویسندگان و پژوهشگران مثال‌های ارتباطی متعددی از زندگی روزمره نقل می‌کنند، از جمله:

 زمانی که زوجی به زوج دیگر می‌گوید: «آزاد هستی هر کاری دلت می‌خواهد انجام بدهی، فقط کاری نکن که من از تو دلخور بشوم».
 مثالی که در جامعه‌ی ایران با آن برخورد داریم، صاحبخانه‌ای که جلوی در ورودی می‌ایستد و راه ورود به خانه را می‌بندد و به کسی که جلوی در آمده و ایستاده است، تعارف می‌کند: «بفرمایید داخل».
 زمانی که زوجی به دیگری در حین دعوا می‌گوید: «به من کمک کن مشکلاتم حل شود، به حمایت تو نیاز دارم، ولی در کارهایم دخالت نکن، بگذارم خودم تصمیم بگیرم و به من نگو چه کار بکنم و چه کار نکنم».

در روانشناسی برخی معتقدند مادرانی که فرزندانشان را در سنین کودکی در چنین روابطی گرفتار می کنند سبب ایجاد بیماری اسکیزوفرنی در آنها می شوند. در بیماری اسکیزوفرنی ارتباط بیمار با جهان واقعی مخدوش می‌شود و فرد در عالم توهمات ساختهٔ ذهن خود زندگی می‌کند. اغلب این بیماران خودگویی‌هایی دارند که به نظر می‌رسد ناشی از ناتوانی آن‌ها در برقراری ارتباط با جهان واقعی است.https://solutions-centre.org/pdf/TOWARD-A-THEORY-OF-SCHIZOPHRENIA-2.pdf

 تاریخچه 
نظریه گرفتاری دوسره اولین بار توسط گرگوری بیتسون و همکارانش در دهه ۱۹۵۰Bateson, G., Jackson, D. D., Haley, J. & Weakland, J., 1956, Toward a theory of schizophrenia.Behavioral Science, Vol. 1, 251–264. مطرح شد.
گرفتاری دوسره، ابتدا تحت عنوان یک نظریه در مورد منشأ رفتار درماندگی اسکیزوفرنی بیان شد: نقص پاسخ در اسکیزوفرنی، در حقیقت واکنش نوعیِ فردی است که با دو مطالبه ناسازگار (متناقض با هم) مواجه می‌شود، که در نتیجه‌ی این موقعیت متناقض، هیچ راه واضح و مشخصی برای اجابت و پاسخ به موقعیت، برایش باقی نمی‌گذارد، و عکس‌العمل نشان نمی‌دهد.

به زعم بیتسون، موقعیت اسکیزوفرنی،‌ موقعیت سازگاری افراطی در اثر «گرفتاری دوسره»ی مزمن و طولانی مدت استO’Sullivan, Brian (2024, July 18). Understanding the double bind theory in systemic psychotherapy. Changes. Counselling & Psychotherapy. Retrieved January 2026, from  (accessed January 2026) .
خود بیتسون اصطلاح «ناسازگاری پیش‌رونده افراد نوروتیک و پیش روان‌پریش» را بکار می‌برد.کتاب «ناوِن: بررسی‌ای در مسائل حاصل از یک تصویر مرکب از فرهنگ یک قبیله گینه نو، بر اساس سه نقطه نظر.»، نوشته گرگوری بیتسون، چاپ دوم ۱۹۵۸ (چاپ اول ۱۹۳۶. چاپ مجدد با مقدمه در ۱۹۶۵). انتشارات دانشگاه استنفورد. به انگلیسی: . عبارت مزبور در صفحه ۱۷۹ از این کتاب آمده  .

شبیه این وضعیت، می‌تواند برای اجبار یا وادارکردن افراد (به قصد کنترل) بکار برود:
گرفتار کردنِ دوسره، اغلب به عنوان ابزاری برای نوعی کنترل مورد استفاده قرار می‌گیرد که در ظاهرِامر، بدون هیچ مجبور کردن که آشکار باشد به نظر برسدویکیپدیای انگلیسی مدخل w:en:Double Bind. اما سردرگمی موجب می‌شود که هم واکنش و هم مقاومت، دشوار شود.
در عین حال، در بسیاری از این مخمصه های انتخاب، انجام هر دو دستورالعمل داده شده باهم هم امکان‌پذیر نیست. 

 جستارهای وابسته 
 گرگوری بیتسون

 منابع 

رده:ارتباط نادرست‌ها
رده:ذوالحدین
رده:معرفی‌شده‌های ۱۹۵۶ (میلادی)
رده:سیبرنتیک
رده:روان‌شناسی سامانه‌ها