فرضیه جهان عادل

فرضیه جهان عادل یا پندارِ جهان عادل یا مغالطۀ جهان عادل ، نوعی سوگیری شناختی است که بر پایه آن فرض می‌شود «افراد به آنچه مستحق آن هستند می‌رسند»؛ به این معنا که اعمال انسان‌ها لزوماً پیامدهای اخلاقی منصفانه و متناسبی برای فاعل آن به همراه خواهد داشت. برای نمونه، این تصور که کارهای نیک در نهایت پاداش می‌گیرند و اعمال شرورانه سرانجام مجازات می‌شوند، در زمرۀ این مغالطه قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، مغالطه جهان عادل تمایلی است برای نسبت دادن پیامدها به یک نیروی جهانی که تعادل اخلاقی را برقرار می‌سازد، یا انتظار وقوع نتایج بر اساس پیوندی جهانی میان ماهیت اعمال و نتایج آن‌ها.

این باور عموماً بر وجود مفاهیمی چون عدالت کیهانی، سرنوشت، عنایت الهی، استحقاق، ثبات، نظم کیهانی، یا اصطلاح عامیانه کارما دلالت دارد. این موضوع اغلب با مجموعه‌ای از مغالطه‌های غیرصوری بنیادین، به‌ویژه در رابطه با توجیه رنج دیگران به این بهانه که رنج‌کشیدگان «سزاوار» آن هستند، همراه است؛ پدیده‌ای که سرزنش قربانی نامیده می‌شود.

این مغالطه در فرهنگ عامه و زبان‌های مختلف در قالب ضرب‌المثل‌هایی ظاهر می‌شود که بر مجازات تضمین‌شده برای خطاکاران تأکید دارند؛ عباراتی نظیر «هر چه کنی به خود کنی»، «از مکافات عمل غافل مشو»، «گندم از گندم بروید جو ز جو» و «هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت» از این جمله‌اند. این فرضیه از اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، زمانی که ملوین لرنر پژوهش‌های پیشگامانه خود را دربارهٔ باور به جهان عادل آغاز کرد، به‌طور گسترده توسط روان‌شناسان اجتماعی مورد مطالعه قرار گرفته است. پژوهش‌ها از آن زمان تاکنون با بررسی ظرفیت پیش‌بینی این مغالطه در موقعیت‌های گوناگون و فرهنگ‌های مختلف، به شفاف‌سازی و گسترش درک نظری از باورهای جهان عادل ادامه داده‌اند.

 بازتاب فرضیه جهان عادل در ادبیات 
این مغالطه در زبان انگلیسی در قالب تعبیرات کنایی گوناگونی ظاهر می‌شود که بر مجازات تضمین‌شده برای خطاکاران دلالت دارند؛ عباراتی نظیر: «به آنچه سزاوارش بودی رسیدی»، «هر چه کنی به خود کنی»، «هر چه بکاری همان را درو می‌کنی» و «خودت این بلا را سر خودت آوردی». این فرضیه از اوایل دهه ۱۹۶۰ میلادی، زمانی که ملوین لرنر پژوهش‌های بنیادی خود را دربارهٔ باور به جهان عادل آغاز کرد، به‌طور گسترده توسط روان‌شناسان اجتماعی مورد مطالعه قرار گرفته است. پژوهش‌ها از آن زمان تاکنون با بررسی ظرفیت پیش‌بینی این مغالطه در موقعیت‌های گوناگون و فرهنگ‌های مختلف، به شفاف‌سازی و گسترش درک نظری از باورهای جهان عادل ادامه داده‌اند.

در فرهنگ و ادبیات فارسی، مفاهیم مرتبط با فرضیه جهان عادل پیوندی دیرینه با باورهای اخلاقی و الهیاتی دارند. شاعران کلاسیک ایران بارها بر این نکته تأکید کرده‌اند که جهان دارای نظمی اخلاقی است که در آن هیچ عملی بدون پاسخ نمی‌ماند. این نگاه، که در روان‌شناسی اجتماعی به عنوان راهکاری برای ایجاد عدالت ذهنی شناخته می‌شود، در آثاری نظیر شاهنامه فردوسی، مثنوی معنوی مولوی و اشعار سعدی به وفور دیده می‌شود. برای نمونه، ضرب‌المثل معروف «گندم از گندم بروید جو ز جو» بیانگر مستقیم پیوند میان عمل و نتیجه (تناسب اخلاقی) است که ریشه در این سوگیری شناختی دارد.

نمونه‌های برجسته ادبی که این مغالطه یا باور را بازتاب می‌دهند عبارتند از:
 ناصرخسرو با بیت «چو تیغ پنهان برکشی، زمانه بر تو تیغ کشد / چو چاه کنی برای کس، خود افتی میان چاه»، بر مکافات عمل به مثابه یک قانون لایتغیر جهانی تأکید می‌کند.
 مولوی در مثنوی با بیان «این جهان کوه است و فعل ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا»، جهان را به کوهی تشبیه می‌کند که تنها بازتاب‌دهنده اعمال خود انسان است.
 سعدی در گلستان هشدار می‌دهد که «هر که تخم بدی کشت و چشم نیکی داشت / دماغ بیهوده پخت و خیال باطل بست»، که مستقیماً به انتظار پاداش و جزا بر اساس ماهیت عمل اشاره دارد.

اگرچه این اشعار به عنوان ستون‌های اخلاق سنتی عمل می‌کنند، اما از منظر روان‌شناسی اجتماعی، ترویج بیش از حد این تفکر می‌تواند به سرزنش قربانی منجر شود؛ به این معنا که اگر کسی دچار نگون‌بختی شود، ناظران با استناد به این اشعار نتیجه می‌گیرند که او حتماً در گذشته «تخم بدی» کاشته است. این تضاد میان «آموزه اخلاقی» و «سوگیری شناختی» نشان‌دهنده پیچیدگی کارکرد ادبیات در بازتولید یا نقد فرضیه جهان عادل در جوامع فارسی‌زبان است.

 پیدایش 
بسیاری از فیلسوفان و نظریه‌پردازان اجتماعی پدیده باور به جهان عادل را مشاهده و بررسی کرده‌اند که پیشینه آن دست‌کم به فیلسوف پیرونیست، سکستوس امپریکوس (حدود ۱۸۰ میلادی) بازمی‌گردد که علیه این باور استدلال می‌کرد.Sextus Empiricus, "Outlines of Pyrrhonism", Book 1, Chapter 13, Section 32 آثار لرنر باعث شد فرضیه جهان عادل به کانون پژوهش‌ها در حوزه روان‌شناسی اجتماعی تبدیل شود.

 ملوین لرنر 
لرنر در جریان تحقیقات روان‌شناختی اجتماعی دربارهٔ تعاملات منفی اجتماعی و جامعه، به مطالعه باورهای عدالت و مغالطه جهان عادل ترغیب شد. لرنر کار خود را گسترش‌دهنده پژوهش‌های استنلی میلگرام دربارهٔ اطاعت می‌دانست. او به دنبال پاسخ به این پرسش‌ها بود که رژیم‌های عامل بی‌رحمی و رنج چگونه حمایت عمومی را حفظ می‌کنند و مردم چگونه هنجارهای اجتماعی و قوانینی را که تزلزل و رنج به بار می‌آورند، می‌پذیرند.

پژوهش‌های لرنر تحت تأثیر مشاهدات مکرر او از تمایل ناظران به سرزنش قربانی بابت رنج‌هایشان قرار داشت. او در طول دوره کارآموزی بالینی خود به عنوان روان‌شناس، نحوه برخورد مراقبان بهداشتی با بیماران روانی را مشاهده کرد. با وجود اینکه لرنر می‌دانست آن‌ها افرادی مهربان و تحصیل‌کرده هستند، اما اغلب بیماران را مقصر اصلی رنج‌های خودشان می‌دانستند. لرنر همچنین از شنیدن سخنان دانشجویانش که فقرا را تحقیر و کوچک می‌شمردند و نسبت به نیروهای ساختاری مؤثر در ایجاد فقر بی‌تفاوت بودند، شگفت‌زده شد. تمایل به درک فرآیندهایی که باعث بروز این پدیده‌ها می‌شد، لرنر را بر آن داشت تا نخستین آزمایش‌های خود را در مورد آنچه امروزه «مغالطه جهان عادل» نامیده می‌شود، انجام دهد.

 شواهد اولیه 
در سال ۱۹۶۶، لرنر و همکارانش مجموعه‌ای از آزمایش‌ها را با استفاده از الگوهای شوک برای بررسی پاسخ‌های ناظر به قربانی‌سازی آغاز کردند. در اولین آزمایش از این دست که در دانشگاه کانزاس انجام شد، ۷۲ شرکت‌کننده زن شاهد صحنه‌ای بودند که در آن به نظر می‌رسید یک همدست آزمایشگر به دلیل اشتباهاتش در حین یک تکلیف یادگیری (یادگیری جفت هجاهای بی‌معنی)، شوک الکتریکی دریافت می‌کند. در ابتدا، این شرکت‌کنندگانِ ناظر از رنج ظاهری قربانی پریشان شدند. اما با ادامه رنج و ناتوانی ناظران در مداخله، آن‌ها شروع به طرد و بی‌ارزش کردن قربانی کردند. هرچه رنجِ مشاهده‌شده بیشتر بود، میزان طرد و تحقیر قربانی نیز افزایش می‌یافت. با این حال، زمانی که به شرکت‌کنندگان گفته شد قربانی برای رنج خود غرامت دریافت خواهد کرد، آن‌ها دیگر قربانی را تحقیر نکردند. لرنر و همکارانش این یافته‌ها را در مطالعات بعدی تکرار کردند و پژوهشگران دیگر نیز نتایج مشابهی به دست آوردند.

 نظریه 
برای تبیین یافته‌های این مطالعات، چنین نظریه‌پردازی شد که باوری فراگیر به یک جهان عادل وجود دارد. جهان عادل جهانی است که در آن اعمال و شرایط، پیامدهای قابل‌پیش‌بینی و مناسبی دارند. این اعمال و شرایط معمولاً رفتارها یا ویژگی‌های افراد هستند. شرایط خاصی که با پیامدهای معینی مطابقت دارند، توسط هنجارها و ایدئولوژی‌های یک جامعه به صورت اجتماعی تعیین می‌شوند. لرنر باور به جهان عادل را به عنوان امری «کارکردی» معرفی می‌کند؛ چرا که این ایده را حفظ می‌کند که فرد می‌تواند به روشی قابل‌پیش‌بینی بر جهان تأثیر بگذارد. باور به جهان عادل به عنوان نوعی «قرارداد» با دنیا در رابطه با پیامدهای رفتار عمل می‌کند. این امر به مردم اجازه می‌دهد تا برای آینده برنامه‌ریزی کنند و به رفتارهای مؤثر و هدفمند بپردازند. لرنر یافته‌ها و کارهای نظری خود را در تک‌نگاشت سال ۱۹۸۰ خود با عنوان «باور به جهان عادل: یک توهم بنیادی» خلاصه کرد.

لرنر فرضیه‌ای مطرح کرد که بر اساس آن، حفظ باور به جهان عادل برای سلامت روان و بهزیستی افراد حیاتی است. با این حال، مردم روزانه با شواهدی روبرو می‌شوند که نشان می‌دهد جهان عادل نیست؛ چرا که افراد بدون دلیلی آشکار دچار رنج می‌شوند. لرنر توضیح داد که افراد برای از بین بردن تهدیدهایی که علیه باور آن‌ها به جهان عادل وجود دارد، از راهبردهایی استفاده می‌کنند. این راهبردها می‌توانند عقلانی یا غیرعقلانی باشند. راهبردهای عقلانی شامل پذیرش واقعیتِ بی‌عدالتی، تلاش برای جلوگیری از آن یا ارائه غرامت، و پذیرش محدودیت‌های فردی است. راهبردهای غیرعقلانی نیز مواردی چون انکار، کناره‌گیری و تفسیر مجدد واقعه را در بر می‌گیرند.

چندین شیوه برای تفسیر مجدد وجود دارد که می‌تواند یک واقعه را با باور به جهان عادل سازگار کند. فرد می‌تواند نتیجه واقعه، علت آن یا شخصیت قربانی را مورد تفسیر مجدد قرار دهد. در مواجهه با مشاهده بی‌عدالتی و رنجِ افراد بی‌گناه، یکی از راه‌های اصلی برای بازسازی شناختی واقعه، این است که قربانیِ رنج‌دیده را «سزاوار» آن رنج تفسیر کنیم. به‌طور مشخص، ناظران می‌توانند قربانیان را بر اساس رفتارها یا ویژگی‌های شخصیتی‌شان، مسئول رنج‌هایشان بدانند. بسیاری از پژوهش‌های روان‌شناختی دربارهٔ باور به جهان عادل، بر این پدیده‌های منفی اجتماعی یعنی سرزنش قربانی و تحقیر قربانی در زمینه‌های مختلف تمرکز کرده‌اند.

پیامد دیگر این نوع تفکر آن است که افراد آسیب‌پذیری شخصی کمتری را احساس می‌کنند؛ زیرا باور ندارند که کاری انجام داده باشند که مستوجب یا مسبب پیامدهای منفی باشد. این موضوع با سوگیری منفعت‌طلبانه که توسط روان‌شناسان اجتماعی مشاهده شده، مرتبط است.

بسیاری از پژوهشگران، باورهای جهان عادل را به عنوان نمونه‌ای از اسناد (روان‌شناسی) تفسیر کرده‌اند. در پدیده سرزنش قربانی، علل قربانی شدن به جای آنکه به شرایط و موقعیت نسبت داده شوند، به خودِ فرد نسبت داده می‌شوند؛ بنابراین، پیامدهای باور به جهان عادل ممکن است با الگوهای خاصی از اسناد علی مرتبط باشد یا بر اساس آن‌ها تبیین شود.

 فرضیه‌های جایگزین 
 قضاوت واقع‌گرایانه 

برخی دیگر، تبیین‌های جایگزینی برای تحقیر قربانیان پیشنهاد داده‌اند. یکی از این پیشنهادات این است که اثرات تحقیر بر پایه قضاوت‌های دقیق و واقع‌گرایانه از شخصیت قربانی استوار است. به‌طور خاص، در رابطه با نخستین مطالعات لرنر، برخی این فرضیه را مطرح کردند که برای ناظران منطقی است فردی را که اجازه می‌دهد بدون دلیل به او شوک وارد شود، تحقیر کنند. مطالعه بعدی توسط لرنر این فرضیه جایگزین را به چالش کشید؛ او نشان داد که افراد تنها زمانی تحقیر می‌شوند که واقعاً دچار رنج شده باشند؛ افرادی که با تحمل رنج موافقت کرده بودند اما در نهایت رنجی نکشیدند، مورد تمجید قرار گرفتند.

 کاهش احساس گناه 
تبیین جایگزین دیگری که در مراحل اولیه شکل‌گیری مفهوم مغالطه جهان عادل برای تحقیر قربانیان ارائه شد، این بود که ناظران برای کاهش احساس گناه خود، اقدام به تحقیر قربانی می‌کنند. اگر ناظران به نوعی در موقعیت یا آزمایش دخیل باشند، ممکن است نسبت به رنج قربانی احساس مسئولیت اخلاقی یا گناه کنند؛ بنابراین برای کاهش این فشار روانی، ارزش و منزلت قربانی را نزد خود پایین می‌آورند. برخی مطالعات نیز نشان داده‌اند که تغییر در میزان علاقه‌مندی به دیگران، راهکاری برای کاهش ناهماهنگی‌های شناختی میان عزت‌نفس فرد و پرخاشگری اوست. با این حال، لرنر و همکارانش معتقدند شواهد کافی برای حمایت از این تبیین وجود ندارد. آن‌ها در مطالعه‌ای دریافتند که تحقیر قربانی حتی توسط ناظرانی که هیچ دخالتی در فرایند آزمایش نداشتند و دلیلی برای احساس گناه در آن‌ها وجود نداشت نیز رخ داده است.

 کاهش ناراحتی 
تبیین جایگزین دیگری بیان می‌کند که تحقیر قربانی و سایر راهبردها ممکن است صرفاً روش‌هایی برای تسکین ناراحتی پس از مشاهده رنج دیگران باشند. این بدان معناست که انگیزه اصلی، نه بازسازی باور به جهان عادل، بلکه کاهش ناراحتی ناشی از همدلی است. مطالعات نشان داده‌اند که تحقیر قربانی مانع از فعالیت‌های کمکی بعدی نمی‌شود و همدلی با قربانی نقش مهمی در تخصیص تقصیر ایفا می‌کند. طبق گفته اروین استاب، اگر بازسازی باور به جهان عادل انگیزه اصلی بود، بی‌ارزش کردن قربانی باید منجر به ارائه غرامت کمتری می‌شد؛ در حالی که در واقعیت، تفاوت محسوسی در میزان غرامت پرداختی، چه پیش از تحقیر و چه پس از آن، وجود ندارد. همچنین، اختلال روان‌آزاری با فقدان راهبردهای حفظ جهان عادل مرتبط دانسته شده است که احتمالاً به دلیل واکنش‌های عاطفی ضعیف و فقدان همدلی در این افراد است.

 شواهد تکمیلی 
پس از مطالعات نخستین لرنر، سایر پژوهشگران یافته‌های او را در محیط‌های دیگری که افراد در آن قربانی شده بودند، تکرار کردند. این پژوهش‌ها که از دهه ۱۹۷۰ آغاز شد و تا امروز ادامه دارد، به بررسی واکنش ناظران نسبت به قربانیان حوادث تصادفی (مانند تصادفات رانندگی)، تجاوز جنسی، خشونت خانگی، بیماری‌ها و فقر پرداخته است. به‌طور کلی، محققان دریافته‌اند که ناظرانِ رنجِ قربانیان بی‌گناه، تمایل دارند قربانیان را هم تحقیر کرده و هم آن‌ها را بابت رنج‌هایشان مقصر بدانند. بدین ترتیب، ناظران با تغییر شناخت خود دربارهٔ شخصیت قربانیان، باور خود به جهان عادل را حفظ می‌کنند.

در اوایل دهه ۱۹۷۰، زیک روبین و لتیتیا آن پپلو، روان‌شناسان اجتماعی، مقیاسی را برای سنجش باور به جهان عادل ابداع کردند. این ابزار سنجش و نسخه بازبینی‌شده آن که در سال ۱۹۷۵ منتشر شد، امکان مطالعه تفاوت‌های فردی در باورهای جهان عادل را فراهم کرد. بخش بزرگی از پژوهش‌های بعدی دربارهٔ فرضیه جهان عادل از این ابزارهای روان‌سنجی استفاده کرده‌اند.

این مطالعات بر روی قربانیان خشونت، بیماری و فقر، و موارد مشابه دیگر، شواهد پایداری را در تأیید پیوند میان باورهای جهان عادلِ ناظران و تمایل آن‌ها به سرزنش قربانی بابت رنج‌هایشان ارائه داده‌اند. در نتیجه، وجود فرضیه جهان عادل به عنوان یک پدیده روان‌شناختی به‌طور گسترده مورد پذیرش قرار گرفته است.

 خشونت 
پژوهشگران به بررسی نحوه واکنش ناظران نسبت به قربانیان تجاوز جنسی و سایر انواع خشونت پرداخته‌اند. در یک آزمایش بنیادین دربارهٔ تجاوز و باور به جهان عادل که توسط لیندا کارلی و همکارانش انجام شد، محققان به دو گروه از آزمودنی‌ها روایتی دربارهٔ تعاملات میان یک مرد و یک زن دادند. شرح تعامل تا پایان داستان یکسان بود؛ اما برای یک گروه، روایت با پایانی خنثی تمام شد و برای گروه دیگر، روایت با تجاوز مرد به زن خاتمه یافت. آزمودنی‌ها پایانِ همراه با تجاوز را «اجتناب‌ناپذیر» قضاوت کردند و زنِ داخل داستان را بر اساس رفتارهایش (و نه ویژگی‌های شخصیتی‌اش) بابت وقوع تجاوز مقصر دانستند. این یافته‌ها بارها تکرار شده‌اند، از جمله در مطالعاتی که در آن‌ها از دو پایان متفاوت «تجاوز» و «پایان خوش» (پیشنهاد ازدواج) استفاده شده بود.

پژوهشگران دیگر پدیده مشابهی را در قضاوت‌های مربوط به خشونت خانگی یافته‌اند. یک مطالعه نشان داد که برچسب‌های تقصیری که ناظران به زنانِ قربانیِ خشونت در رابطه می‌زنند، با افزایش صمیمیت رابطه، بیشتر می‌شود. ناظران تنها در موردی که کمترین میزان صمیمیت وجود داشت (زمانی که مردی به یک آشنا ضربه زده بود)، فرد ضارب را مقصر دانستند. 

 قلدری 
پژوهشگران از مفهوم مغالطه جهان عادل برای درک پدیده قلدری استفاده کرده‌اند. با توجه به سایر پژوهش‌ها دربارهٔ باور به جهان عادل، انتظار می‌رفت که ناظران، قربانیان قلدری را تحقیر کرده و مقصر بدانند، اما نتیجه‌ای معکوس به دست آمد: افرادی که باور شدیدی به جهان عادل دارند، نگرش‌های ضدقلدری قوی‌تری از خود نشان می‌دهند.  سایر محققان نیز دریافته‌اند که باور قوی به جهان عادل با سطوح پایین‌تری از رفتارهای قلدری مرتبط است.  این یافته با درک لرنر از باور به جهان عادل به عنوان یک «قرارداد» که رفتار را حاکم می‌کند، همخوانی دارد. شواهد تکمیلی نشان می‌دهند که باور به جهان عادل از سلامت روان کودکان و نوجوانان در محیط مدرسه محافظت می‌کند؛ پدیده‌ای که در جمعیت عمومی نیز مشاهده شده است.

 بیماری 
پژوهشگران دیگر دریافته‌اند که ناظران، افراد بیمار را مسئول بیماری‌هایشان قلمداد می‌کنند. یک آزمایش نشان داد افرادی که از بیماری‌های گوناگون رنج می‌برند، در معیار جذابیت، بیش از افراد سالم مورد تحقیر قرار می‌گیرند. در مقایسه با افراد سالم، تحقیر قربانی در مورد افرادی که با علائمی نظیر سوءهاضمه، ذات‌الریه و سرطان معده مواجه بودند، مشاهده شد. افزون بر این، مشخص گردید که میزان تحقیر برای کسانی که از بیماری‌های شدیدتر رنج می‌برند (به جز در مورد مبتلایان به سرطان) بیشتر است.{{صا|۳۹–۴۶} همچنین مشخص شده است که باور قوی‌تر به جهان عادل با تحقیر بیشتر قربانیان ایدز همبستگی دارد. 

 فقر 
در دوران اخیر، پژوهشگران نحوه واکنش افراد به پدیده فقر را از دریچه مغالطه جهان عادل مورد بررسی قرار داده‌اند. باور قوی به جهان عادل با مقصر دانستن فقرا در ایجاد وضعیت خود همراه است؛ در حالی که باور ضعیف به جهان عادل با شناسایی عوامل بیرونی فقر، از جمله سیستم‌های اقتصادی جهانی، جنگ و استثمار نیروی کار پیوند دارد.

 خود به مثابه قربانی 

برخی پژوهش‌ها دربارهٔ باور به جهان عادل، نحوه واکنش افراد را در زمانی که خودشان قربانی می‌شوند، مورد بررسی قرار داده‌اند. یک مقاله پیشگام توسط دکتر رونی جانوف-بولمن نشان داد که قربانیان تجاوز جنسی اغلب رفتار خود را (و نه ویژگی‌های شخصیتی‌شان را) مسبب قربانی‌سازی خود می‌دانند. چنین فرضیه‌سازی شده است که این امر احتمالاً به این دلیل است که سرزنش کردنِ «رفتار خود»، باعث می‌شود واقعه تحت کانون کنترل فرد به نظر برسد. در واقع، قربانی با این کار سعی می‌کند باور به پیش‌بینی‌پذیر بودن جهان را حفظ کند تا احساس نکند در دنیایی کاملاً تصادفی و بی‌قانون زندگی می‌کند.

 اصلاحات نظری 
پژوهش‌های بعدی در زمینه سنجش باور به جهان عادل بر شناسایی ابعاد چندگانه این باور متمرکز شده است. این تلاش‌ها منجر به توسعه ابزارهای سنجش جدید و تحقیقات تکمیلی در این حوزه گردید. ابعاد فرضی باور به جهان عادل مواردی نظیر باور به یک جهان ناعادل، باور به عدالت درونی (مکافات عمل) و عدالت غایی، امید به عدالت و باور به توانایی فرد در کاهش بی‌عدالتی را در بر می‌گیرد.

بخش دیگری از پژوهش‌ها بر حوزه‌های متفاوتی که این باور ممکن است در آن‌ها کارکرد داشته باشد، متمرکز شده‌اند؛ افراد ممکن است باورهای متفاوتی نسبت به جهان عادل در حوزه‌های شخصی، اجتماعی-سیاسی، اجتماعی و غیره داشته باشند. یک تمایز بسیار کارآمد در این زمینه، تفاوت میان «باور به جهان عادل برای خود» (شخصی) و «باور به جهان عادل برای دیگران» (عمومی) است. این باورهای متمایز به شکل متفاوتی با سلامت روان مثبت در ارتباط هستند.

 همبستگی‌ها 
پژوهشگران با استفاده از ابزارهای سنجش باور به جهان عادل، به بررسی ویژگی‌های مرتبط با سطوح بالا و پایین این باور پرداخته‌اند.

مطالعات محدودی همبستگی‌های ایدئولوژیک باور به جهان عادل را بررسی کرده‌اند. این پژوهش‌ها نشان‌دهنده همبستگی‌های اجتماعی-سیاسی این باور با مواردی نظیر اقتدارگرایی راست‌گرا و اخلاق کاری پروتستانی بوده‌اند. همچنین مطالعات نشان داده‌اند که باور به جهان عادل با جنبه‌هایی از دین‌داری همبستگی دارد.

مطالعات مربوط به تفاوت‌های جمعیت‌شناختی، از جمله تفاوت‌های جنسیتی و نژادی، تفاوت‌های سیستماتیک و ثابتی را نشان نداده‌اند؛ اما برخی شواهد بیانگر تفاوت‌های نژادی است، به طوری که سیاه‌پوستان و آمریکایی‌های آفریقایی‌تبار کمترین میزان باور به جهان عادل را دارند.

توسعه ابزارهای سنجش باور به جهان عادل همچنین به پژوهشگران اجازه داده است تا تفاوت‌های میان‌فرهنگی را در این زمینه ارزیابی کنند. بسیاری از تحقیقات انجام‌شده نشان می‌دهد که باور به جهان عادل در فرهنگ‌های مختلف مشهود است. یک مطالعه، باور به جهان عادل را در میان دانشجویان ۱۲ کشور مورد آزمایش قرار داد. این پژوهش نشان داد در کشورهایی که اکثریت ساکنان آن فاقد قدرت (اقتصادی و سیاسی) هستند، باور به جهان عادل ضعیف‌تر از سایر کشورهاست. این یافته از نظریه مغالطه جهان عادل حمایت می‌کند؛ زیرا افرادِ فاقد قدرت، تجربیات شخصی و اجتماعی بیشتری داشته‌اند که شواهدی مبنی بر عادلانه و پیش‌بینی‌پذیر نبودن جهان ارائه داده است.

 باور به جهان ناعادل و پیامدهای آن 
باور به ناعادلانه بودن جهان با افزایش پدیده‌هایی نظیر خودمانع‌تراشی، رفتارهای مجرمانه، مقابله‌های تدافعی، خشم و درک خطرات بیشتر در آینده مرتبط دانسته شده است. این باور همچنین ممکن است برای برخی افراد به عنوان یک باور «محافظت‌کننده از ایگو» عمل کند؛ به این صورت که با ناعادلانه دانستن ساختار دنیا، رفتارهای ناسازگار و نادرست خود را توجیه می‌کنند.

در واقع، زمانی که باور به جهان عادل در فرد فرو می‌ریزد، او ممکن است به سراغ «توهم خودخواهانه» دیگری برود که در آن جهان به‌طور ذاتی ناعادل فرض می‌شود. این نوع نگاه به فرد اجازه می‌دهد تا مسئولیت شخصی اعمال خود را نپذیرد و شکست‌ها یا رفتارهای ضداجتماعی‌اش را به گردن بی‌عدالتیِ کل سیستم بیندازد.

 پژوهش‌های کنونی 
اگرچه بخش بزرگی از کارهای اولیه دربارهٔ باور به جهان عادل بر پیامدها و اثرات منفی اجتماعی آن متمرکز بود، اما پژوهش‌های دیگر نشان می‌دهند که باور به جهان عادل برای بهداشت روانی مفید و حتی ضروری است. باور به جهان عادل با رضایت از زندگی و بهزیستی بیشتر و همچنین کاهش عواطف افسردگی همراه است. پژوهشگران به‌طور فعال در حال بررسی دلایلی هستند که چرا باور به جهان عادل چنین رابطه‌ای با سلامت روان دارد؛ پیشنهاد شده است که چنین باورهایی می‌توانند به عنوان یک منبع شخصی یا از جمله راهبردهای مقابله‌ای عمل کنند که از فرد در برابر استرس روانی ناشی از زندگی روزمره و همچنین ضربه روانی محافظت می‌نمایند.

این فرضیه بیانگر آن است که باور به جهان عادل را می‌توان به عنوان یکی از توهمات مثبت درک کرد. همسو با این دیدگاه، تحقیقات اخیر همچنین نشان می‌دهند که باور به جهان عادل ممکن است تبیین‌گرِ همبستگی آماری شناخته‌شده میان دین‌داری/معنویت و بهزیستی روان‌شناختی باشد.  بخشی از پژوهش‌های باور به جهان عادل در چارچوب «باورهای بنیادین به جهان» (Primal world beliefs) انجام شده و همبستگی‌های قوی میان باور به جهان عادل و این تصور که جهان (در میان سایر ویژگی‌ها) مکانی امن، سرشار از نعمت و مبتنی بر همکاری است، یافته‌اند.

برخی مطالعات همچنین نشان می‌دهند که باور به جهان عادل با کانون کنترل درونی همبستگی دارد. باور قوی به جهان عادل با پذیرش بیشتر و نارضایتی کمتر نسبت به رویدادهای منفی در زندگی فرد همراه است. این موضوع ممکن است یکی از روش‌هایی باشد که از طریق آن باور به جهان عادل بر سلامت روان تأثیر می‌گذارد. برخی دیگر پیشنهاد کرده‌اند که این رابطه تنها در مورد «باور به جهان عادل برای خود» صدق می‌کند. در مقابل، «باور به جهان عادل برای دیگران» با پدیده‌های منفی اجتماعی نظیر سرزنش قربانی و تحقیر قربانی که در مطالعات دیگر مشاهده شده، مرتبط است.

همچنین مشخص شده است که باور به جهان عادل به‌طور منفی احتمال وقوع خویشاوندگماری (پارتی‌بازی برای خویشاوندان) را پیش‌بینی می‌کند. دیدگاه فرد نقش مهمی در این رابطه ایفا می‌کند؛ به گونه‌ای که وقتی افراد خود را صرفاً ناظر بی‌عدالتی تصور می‌کنند، «باور عمومی به جهان عادل» پیش‌بینی‌کننده قوی‌تری است، اما وقتی خود را به عنوان قربانی بی‌عدالتی تصور می‌کنند، «باور شخصی به جهان عادل» پیش‌بینی‌کننده قوی‌تری خواهد بود. این یافته‌ها بیش از پیش از تمایز میان باور عمومی و شخصی به جهان عادل حمایت می‌کنند.

برخی مطالعات همچنین نشان می‌دهند که باور به جهان عادل با کانون کنترل درونی همبستگی دارد. باور قوی به جهان عادل با پذیرش بیشتر و نارضایتی کمتر نسبت به رویدادهای منفی در زندگی فرد همراه است. این موضوع ممکن است یکی از روش‌هایی باشد که از طریق آن باور به جهان عادل بر سلامت روان تأثیر می‌گذارد. برخی دیگر پیشنهاد کرده‌اند که این رابطه تنها در مورد «باور به جهان عادل برای خود» صدق می‌کند؛ در مقابل، «باور به جهان عادل برای دیگران» با پدیده‌های منفی اجتماعی نظیر سرزنش قربانی و تحقیر قربانی که در مطالعات دیگر مشاهده شده، مرتبط است.

 پژوهش‌های بین‌المللی 
بیش از ۴۰ سال پس از پژوهش‌های بنیادی لرنر دربارهٔ باور به جهان عادل، محققان همچنان به مطالعه این پدیده ادامه می‌دهند. مقیاس‌های سنجش باور به جهان عادل در چندین کشور از جمله ایران، روسیه، برزیل، و فرانسه  اعتبارسنجی شده‌اند. این تحقیقات عمدتاً در ایالات متحده، اروپا، استرالیا و آسیا ادامه دارد.  پژوهشگران در آلمان سهم بسیار بزرگی در تحقیقات اخیر داشته‌اند؛ کار آن‌ها منجر به انتشار مجلدی به کوشش لرنر و محقق آلمانی، لئو مونتادا، با عنوان «پاسخ به قربانی‌سازی و باور به جهان عادل» شد.

 جستارهای وابسته 

 «بهترین جهان‌های ممکن»
 گوتفریت لایبنیتس
 کاندید
 مسئله شر
 انکار
 عنایت الهی
 غضب الهی
 قضاوت الهی
 نابرابری اقتصادی
 خطای بنیادی برچسب‌زدن
 سوگیری گذشته‌نگارانه
 نابرابری جنسیتی
 دست نامرئی

 سندرم دنیای کثیف
 Moralistic fallacy
 شانس اخلاقی
 پانیک اخلاقی
 Myth of meritocracy
 غضب الهی
 انتقام
 Shattered assumptions theory
 داروینیسم اجتماعی
 نابرابری اجتماعی
 سوگیری بازماندگی
 System justification
 آیشمن در اورشلیم
 تئودیسه
 سرزنش قربانی

 منابع 

 پیوند به بیرون 

The Just World Hypothesis
Issues in Ethics: The Just World Theory
This column will change your life: the just world bias. الیور برکمن
Believing that life is fair might make you a terrible person. الیور برکمن

رده:خطاها
رده:روان‌شناسی اخلاقی
رده:ستم
رده:سوءاستفاده روان‌شناختی
رده:سوءاستفاده
رده:سوگیری‌های شناختی
رده:عدالت
رده:فرضیه‌ها
رده:مدل‌سازی مفهومی
رده:مدل‌های مفهومی
رده:مغالطه‌های سببی
رده:مغالطه‌های ناساختاری
رده:نادانی