هبت‌الله آخندزاده

هِبَتُ‌الله آخُندزاده (زادهٔ ۱۹ اکتبر ۱۹۶۷)، عالم دینی افغانستانی است که از سال ۲۰۲۱ رهبر امارت اسلامی افغانستان تحت حکومت طالبان است. او از سال ۲۰۱۶ میلادی رهبری طالبان را به دست گرفت و پس از پیروزی این گروه بر نیروهای مورد حمایت ایالات متحده در جنگ ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱، به قدرت رسید. آخندزاده شخصی است که به ندرت در انظار عمومی ظاهر می‌شود و ردپای دیجیتالی بسیار اندکی دارد؛ جز یک عکس تأییدنشده و چندین فایل صوتی از سخنرانی‌هایش، چیزی از او در دسترس نیست.

آخندزاده بیشتر به خاطر صدور فتواهایش در امور مربوط به طالبان شناخته می‌شود. برخلاف بسیاری از رهبران طالبان، او تجربهٔ مستقیم جنگی نداشت، هرچند یکی از پسرانش حملهٔ انتحاری انجام داده بود. وی در زمان حکومت طالبان (۱۹۹۶–۲۰۰۱) به حیث قاضی شرعی در محاکم شریعت کار می‌کرد. در آغاز شورش طالبان، او برای رهبری محاکم موازی (محاکم سایه) این گروه برگزیده شد و تا انتخابش به عنوان رهبر امارت اسلامی در ماه مه ۲۰۱۶ در همان سمت باقی ماند. ایمن الظواهری، رهبر القاعده، از او به عنوان «امیرالمؤمنین» حمایت کرد که این امر جایگاه جهادی او را در میان متحدان طالبان تقویت نمود. در سال ۲۰۱۹، آخندزاده عبدالغنی برادر را برای رهبری مذاکرات صلح با ایالات متحده تعیین کرد که در نهایت به امضای توافق‌نامهٔ دوحه در ۲۰۲۰ انجامید و زمینهٔ خروج کامل نیروهای آمریکایی از افغانستان را فراهم ساخت.

در سال ۲۰۲۱، آخندزاده طالبان را در یک عملیات نظامی گسترده به پیروزی بر حکومت جمهوری افغانستان رساند، در حالی‌که روند خروج نیروهای آمریکایی هنوز جریان داشت. پس از آن، او به حاکم مطلق افغانستان مبدل شد و یک نظام اسلامی تمامیت‌خواه برقرار کرد. حکومت او به دلیل محدودیت‌های گسترده بر حقوق بشر، به‌ویژه حقوق زنان و دختران برای کار و آموزش، به شدت مورد انتقاد قرار گرفته است. به دستور او، بیشتر دختران نوجوان از رفتن به مکتب‌های متوسطه بازداشته شدند. در ژوئیه ۲۰۲۵، دیوان کیفری بین‌المللی حکم بازداشت آخندزاده را به اتهام آزار و سرکوب زنان در افغانستان صادر کرد.

 زندگی شخصی 
طبق منابع طالبان، هبت‌الله آخندزاده به تاریخ ۱۹ اکتبر ۱۹۶۷ در قریه ناخونی در ولسوالی پنجوائی ولایت قندهار، که در آن زمان بخشی از پادشاهی افغانستان بود، زاده شده است. دیوان کیفری بین‌المللی نیز تأیید می‌کند که او در ۱۹ یا ۲۰ اکتبر ۱۹۶۷ در ناخونی زاده شده است. اما برخی منابع دیگر ادعا دارند که او در قریه نزدیک سپروان زاده شده است.

به گفته رئیس وقت اداره امنیت ملی افغانستان، آخندزاده حدود سال ۱۹۵۹ زاده شده است. اما باور بر این است که او تا مارس ۲۰۲۳ در دهه هفتاد عمرش قرار دارد. او از طایفهٔ نورزی و پشتون است. نامش، هبت‌الله، در عربی به معنای «هدیه‌ای از خدا» است. پدرش، محمد آخند، عالم دینی بود و در مسجد مالوک قریه سفید روان نماز می‌خواند. خانواده‌اش در وضعیت مالی معمولی بودند. آن‌ها زمین یا باغی نداشتند و به پول یا بخشی از محصولاتی که جماعت به پدرش می‌دادند، وابسته بودند. یکی از پسران آخوندزاده بمب‌گذار انتحاری بود.

خانواده پس از تهاجم شوروی به افغانستان (۱۹۷۹) به شهر کویته در ایالت بلوچستان پاکستان مهاجرت کردند. آخندزاده در یکی از مدرسه‌های دینی پاکستان درس خواند و لقب «شیخ‌الحدیث» گرفت. در دهه ۱۹۸۰، او در مقاومت اسلامی علیه کارزار نظامی شوروی در افغانستان نقش داشت. به گفته طالبان، او در این دوره برای حزب اسلامی خالص می‌جنگید. در اوایل دهه ۱۹۹۰، وقتی شورش اسلامی پس از اشغال شوروی در افغانستان شدت گرفت، آخندزاده به قریه‌اش در قندهار بازگشت. عبدالقیوم، یک قریه‌دار ۶۵ ساله، به یاد می‌آورد که آخندزاده با مهمانانی از شهر و پاکستان گفت‌وگو می‌کرد. پس از حمله آمریکا به افغانستان در اواخر ۲۰۰۱، او به کویته فرار کرد و پناه گرفت. به دلیل دانشش در فقه اسلامی، رئیس نظام قضایی سایه طالبان شد و نسلی از جنگجویان طالبان را در کویته آموزش داد.

در ۱۶ اگست ۲۰۱۹، برادر کوچک‌تر آخندزاده، حافظ احمدالله، با دست‌کم سه نفر دیگر در انفجار بمب هنگام نماز جمعه در مسجد خیرالمدارس در کوچلاک، کویته کشته شد. بیش از ۲۰ نفر، از جمله پسر و دو برادرزاده آخندزاده، در این حمله زخمی شدند. آخندزاده در این مسجد و مدرسه دینی درس می‌داد و نماز می‌خواند.

مقامات دولت سرنگون‌شده افغانستان و برخی تحلیلگران غربی باور داشتند که آخندزاده در انفجار بمب در کویته با برادرش کشته شده است. یک منبع امنیتی منطقه‌ای به خبرگزاری فرانسه گفته بود که اگر طالبان مرگ آخندزاده را اعلام کنند، این گروه دچار تفرقه می‌شود و داعش خراسان می‌تواند از آن بهره ببرد. اما طالبان مرگ او را رد کردند.

به گفته یکی از اعضای طالبان در پاکستان که تا سال ۲۰۲۰ سه بار با آخندزاده دیدار کرده بود، او از فناوری‌های مدرن استفاده نمی‌کند و ترجیح می‌دهد با خطوط ثابت تلفنی صحبت کند. او با مقامات طالبان از طریق نامه ارتباط برقرار می‌کند. گفته می‌شود او دو همسر و یازده فرزند دارد، هرچند این موضوع رسماً تأیید یا رد نشده است. از زمان به قدرت رسیدن، آخندزاده از قندهار رهبری می‌کند. به گفته طالبان، او در خانه‌ای اجاره‌ای در شهر زندگی می‌کند، نه در ارگ ریاست‌جمهوری کابل.

 حضور در طالبان 
سابقه حضور او در طالبان به سال ۱۹۹۴ میلادی بازمی‌گردد. او یکی از اعضای اولیه این گروه است. پس از به کنترل درآمدن ولایت فراه در سال ۱۹۹۵ به‌وسیلهٔ طالبان، او بخشی از وزارت دعوت و ارشاد، امر بالمعروف و نهی المنکر شد. مدتی بعد در ولایت ننگرهار به امر قضاوت مشغول شد و پس از مدتی در یک مدرسه دینی در قندهار به آموزش مشغول شد.

آخندزاده در میان طالبان بیشتر یک چهره مذهبی بود و اگرچه تجربیات زیادی در زمینه مسائل نظامی نداشته و بیشتر مسئول فتواهای مذهبی این گروه بوده اما در تمام تحولات طالبان عضو رهبری این گروه بوده است.

بعد از سقوط دولت اول طالبان در سال ۲۰۰۱ توسط ایالات متحده آمریکا، آخوندزاده رئیس شورای علمای دینی این گروه شد. وی بعداً به عنوان رئیس دادگاه‌های شرع امارت اسلامی افغانستان در مناطقی که هنوز تحت کنترل طالبان بود منصوب شد. او برخلاف امرای گذشته طالبان یک شخص نظامی نیست بلکه یک عالم دین است، به‌طوری که ملا عمر و اختر محمد منصور در خصوص مسائل شرعی و فتوا با او به مشورت می‌پرداختند و از نفوذ او برای حل و فصل مسائل مذهبی در میان اعضای طالبان استفاده می‌کردند. او همچنین از اعضای ارشد شورای کویته طالبان محسوب می‌شد.

 انتخاب به‌عنوان رهبر طالبان 
بندانگشتی|نماد هبت‌الله آخندزاده به خط ثلث
در پی حمله پهپادی نیروهای آمریکایی به خودروی ملا اختر محمد منصور و مرگ او در سال ۲۰۱۶ سخنگوی طالبان، در بیانیه‌ای هبت‌الله آخوندزاده را رهبر و امیرالمؤمنین جدید خود اعلام کرد. انتخاب آخندزاده موجب تعجب برخی در افغانستان و تحلیلگران غربی شد، چرا که آنان انتخاب سراج‌الدین حقانی یا محمد یعقوب که نفرات اول و دوم طالبان پس از ملا اختر محمد منصور بودند را محتمل تر می‌دانستند. از آنجا که اطلاعات اندکی از فعالیت هبت‌الله آخندزاده در اختیار سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا بود مقامات پیشین افغانستان و آمریکایی سوالات مربوط به او را اکثراً بی پاسخ می‌گذاشتند، این موجب شد تا برخی رسانه‌ها حمله آمریکا به افغانستان که با ادعای نابودی طالبان صورت گرفته بود را ناکام بدانند. در واقع در همین ایام است که فشارها برای روند صلح افغانستان و مذاکرات مستقیم آمریکا با طالبان افزایش می‌یابد.

 سوء قصدها 
آخندزاده تاکنون دو بار هدف سوءقصد قرار گرفت. نخستین تلاش برای ترور او در سال ۲۰۱۲ و در شهر کویته، مرکز ایالت بلوچستان پاکستان، هنگام سخنرانی او صورت گرفت، مردی از بین دانش‌آموزان بلند شد و از فاصله نزدیک تپانچه‌ای را به سمت او نشانه رفت، اما اسلحه شلیک نکرد. مهاجم سعی کرد با کشیدن دوباره گلنگدن، سلاح را آماده کند، اما اطرافیان جلوی او را گرفتند. یکی از شاگردانی که آنجا بوده، به نیویورک تایمز گفته که در تمام این مدت، آخندزاده بدون حرکت ایستاده بود. طالبان پس از این سوءقصد بلافاصله با انتشار بیانیه‌ای ریاست عمومی امنیت ملی افغانستان را عامل این ترور نافرجام دانست.

سوءقصد دوم در ۱۶ اوت ۲۰۱۹ با یک انفجار بزرگ در مسجدی واقع در کوچلاک روی داد، در این انفجار بسیاری از نزدیکان وی از جمله حافظ احمدالله برادر او و پدرشان جان باختند. طبق اعلام رئیس پلیس کویته، بمب زیر کرسی چوبی امام جماعت کار گذاشته شده بود.

 انظار عمومی 
از زمان قدرت‌گیری طالبان در اوت ۲۰۲۱ و اعلام امارت اسلامی در سرتاسر افغانستان وی به پیروی از تدابیر امنیتی گذشته همچنان در انظار عمومی ظاهر نشده است. پس از ترور اختر محمد منصور توسط ایالات متحده آمریکا، طالبان برای محافظت از امرای خود تدابیر جدیدی اتخاذ کرد، اطلاعات موجود از هبت‌الله آخندزاده به حدی اندک است که حتی مقام‌های پیشین افغانستان و آمریکا سوالات مربوط به او را اکثراً بی‌پاسخ می‌گذارند و رسانه‌های غربی او را شخصی گوشه نشین معرفی می‌کنند. البته این نوع رفتار در امیران طالبان تازگی ندارد، چرا که ملا عمر رهبر اسبق طالبان در دهه ۹۰ میلادی نیز زمانی که طالبان در قدرت بود کمتر در انظار عمومی ظاهر می‌شد.

هبت‌الله آخندزاده پس از قدرت‌گیری طالبان چند بار بدون اعلام قبلی و با تدابیر شدید امنیتی بدون انتشار هیچ‌گونه تصویری سخنرانی کرده است. یکبار در مدرسه حکیمه واقع در قندهار و یک‌بار هم بدون نمایش چهره در بین نمازگزاران مسجد عیدگاه قندهار به مناسب عید فطر به سخنرانی پرداخت.

 سیاست داخلی 
آخندزاده به‌عنوان یک شخصیت ایدئولوگ مذهبی فوق محافظه کار در درون طالبان دیده می‌شود. ادعا می‌شود وی شخصاً مخالف تحصیل دختران است. او همچنین در بیانیه‌ای توصیه کرده است که زنان و دختران اقامتگاه خود را مگر در موارد ضروری ترک نکنند.

در ۱ ژوئیه ۲۰۲۲، در یک گردهمایی مذهبی در کابل، او از جامعه جهانی به دلیل «دخالت» در امور افغانستان انتقاد کرد و عملاً حکومت فراگیر را رد کرد. او در پاسخ به درخواست‌های بین‌المللی برای کاهش محدودیت‌ها بر زنان در افغانستان، گفت: «من اینجا نیستم تا خواسته‌های شما [خارجی‌ها] را برآورده کنم.»

اگرچه طالبان معمولاً یک جبهه متحد ارائه کرده است اما انزوا، سبک رهبری و سیاست‌های فوق محافظه کارانه آخندزاده، شکاف فزاینده‌ای را بین او و دیگر چهره‌های پرنفوذ طالبان در قندهار و کسانی که دولت را در کابل اداره می‌کنند، ایجاد کرده است. در فوریه ۲۰۲۳، سراج‌الدین حقانی، معاون ارشد آخندزاده، علناً این سیاست‌ها را مورد سرزنش قرار داد و گفت که حکومت نباید در انحصار باشد و باید به نگرانی‌های مردم احترام بگذارد.

در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۵، آخندزاده دستور قطع سراسری اینترنت را صادر کرد و اظهار داشت که هدفش الگوبرداری از ممنوعیت اینترنت در دوران حاکمیت ملا عمر است.

 سیاست خارجی 
 پاکستان 
با وجود نبود اظهارنظرهای شفاف از سوی او دربارهٔ پاکستان، آخندزاده به عنوان یکی از چهره‌های ضد پاکستانی طالبان شناخته می‌شود. حکومت تحت رهبری او در افغانستان نیز همواره از سوی پاکستان به عنوان حامی اصلی طالبان پاکستان معرفی شده است. همچنین، سفر هیأتی نظامی از پاکستان به قندهار که احتمالاً با هدف دیدار با او برنامه‌ریزی شده بود، به دلیل حملات هوایی پاکستان و به دستور آخندزاده لغو شد.

 ایران 
علی‌رغم تفاوتهای اساسی ایدئولوژیک بین طالبان و ایران شیعه، روابط حکومت تحت رهبری او با ایران مثبت ارزیابی می‌شود. رهبران دو کشور از اشاره مستقیم به ماهیت نظام‌های سیاسی یکدیگر خودداری کرده‌اند. به‌طور کلی، نگاه آخندزاده به ایران، مشابه نگاه او به چین، ترکیبی از عمل‌گرایی و احتیاط ایدئولوژیک است.

 چین 
آخندزاده رویکردی محتاطانه و عمل‌گرایانه نسبت به چین اتخاذ کرده است. در حالی که تمایل خود را به توسعه روابط اقتصادی و دیپلماتیک با پکن نشان داده، از پذیرش کامل خواسته‌های چین پرهیز کرده و همواره بر حفظ استقلال افغانستان تأکید داشته است.

 ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا 
هبت‌الله آخندزاده، رهبر امارت اسلامی، موضعی سختگیرانه در برابر نفوذ غرب، به ویژه ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا، اتخاذ کرده است. اظهارات عمومی او بر رد الگوهای سیاسی غربی و تأکید بر حکومت اسلامی مبتنی بر شریعت استوار است. وی در یکی از سخنرانی‌های خود تصریح کرده که خروج نیروهای غربی از افغانستان داوطلبانه نبوده، بلکه آنان به اجبار عقب‌نشینی کرده‌اند.

 فلسطین و اسرائیل 
او در بیانیه‌ای که در کنفرانس بین‌المللی «ایجاد پل میان مذاهب اسلامی» در عربستان سعودی توسط عبدالحکیم شرعی خوانده شد، از فلسطینیان به‌دلیل کوتاهی در حمایت از آنان «عذرخواهی» کرد.

 فتواها و دیدگاه‌ها 
آخندزاده شیخ الحدیث است و تخصص در حدیث دارد. او در دوران حکومت‌داری طالبان قاضی‌القضات بود و صدور بسیاری از فتواهای طالبان توسط او انجام گرفته است.

از زمان قدرت‌گیری طالبان در اوت ۲۰۲۱ وی تاکنون چندین سخنرانی داشته و به اظهار نظر در مسائل گوناگونی پرداخته است.
 در ۱ ژوئیه ۲۰۲۲ (۱۰ تیر ۱۴۰۱) او با انتقاد شدید از غربی‌ها گفت:

 ۲۲ دسامبر ۲۰۲۱ (۱۲ آذر ۱۴۰۰):

 ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۲ (۳۱ تیر ۱۴۰۱):

 ۱۷ مه ۲۰۲۴ (۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۳):

 نقض حقوق بشر 
در ۲۳ ژانویه ۲۰۲۵، کریم احمد خان، دادستان ارشد دیوان کیفری بین‌المللی، اعلام کرد که درخواست‌های صدور قرار بازداشت برای رهبران طالبان، از جمله آخندزاده و رئیس دیوان عالی عبدالحکیم حقانی، ارائه شده است. آن‌ها به ارتکاب جنایت علیه بشریت، به‌ویژه آزار و اذیت زنان و دختران، از زمان بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ متهم شده‌اند. اتهامات شامل محدودیت‌های شدید اعمال‌شده بر زنان و دختران افغان، از جمله ممنوعیت آموزش، اشتغال و مشارکت عمومی است. این قرارهای بازداشت در ۸ ژوئیه توسط دیوان کیفری بین‌المللی صادر شد.

 یادداشت‌ها 

 منابع 

رده:اسلام‌گرایان اهل افغانستان
رده:افراد زنده
رده:اهالی ولایت قندهار
رده:پشتون‌های اهل افغانستان
رده:تمامیت‌خواهی
رده:دور از وطن‌های اهل افغانستان در پاکستان
رده:رهبران به قدرت رسیده از طریق کودتا
رده:رهبران طالبان
رده:رهبران مذهبی اهل افغانستان
رده:زادروز نامشخص (افراد زنده)
رده:زادگان ۱۹۶۱ (میلادی)
رده:زادگان سده ۲۰ (میلادی)
رده:سران افغانستان در سده ۲۱ (میلادی)
رده:سران کشور افغانستان
رده:فراریان تحت تعقیب دیوان کیفری بین‌المللی
رده:مردمان پشتون
رده:مسلمانان سنی اهل افغانستان
رده:ملی‌گرایان پشتون