تنگری‌باوری

تِنگری‌باوری یا شَمَن‌باوری زرد، یک مذهب کهن در میان اقوام ترک و مغول بود که اساس آن بر پرستش آسمان بی‌کران به نام تنگری استوار بود. در این باور، تنگری نیروی برتر، خالق و نگهبان جهان دانسته می‌شد و سرنوشت انسان‌ها و رویدادهای طبیعی به ارادهٔ او وابسته بود.Golden, Peter B. Central Asia in World History. Oxford University Press, 2011.

در کنار تنگری، طبیعت و نیروهای کیهانی جایگاه ویژه‌ای داشتند. کوه‌ها، رودها، درختان و دیگر عناصر طبیعی مقدس شمرده می‌شدند و باور بر این بود که هر کدام روح دارند و باید با احترام با آن‌ها رفتار شود.Róna-Tas, András. Hungarians and Europe in the Early Middle Ages: An Introduction to Early Hungarian History. Central European University Press, 1999.

نقش شمن‌ها در این دین مهم بود. آنان واسطه میان جهان انسان‌ها و ارواح به‌شمار می‌رفتند و با اجرای آیین‌ها و نیایش‌ها، از ارواح یاری می‌خواستند، بیماری‌ها را درمان می‌کردند و برای قبیله راهنمایی معنوی می‌آوردند.Bazarov, B. Tengrism: History and Contemporary Understanding. Ulaanbaatar, 2006.

تنگری‌باوری به‌معنای امروزی یک دین یکتاپرست نبود، اما در مرکز آن یک خدای برتر قرار داشت که در کنار او ارواح و نیروهای فرودست وجود داشتند. این دین از یک سو به یکتاپرستی گرایش داشت و از سوی دیگر برخی ویژگی‌های چندخدایی را حفظ کرده بود. پیوند عمیق آن با زندگی کوچ‌نشینی، چرخه‌های طبیعی و آسمان سبب شد تا جهان‌بینی ویژه‌ای در میان ترک‌ها و مغول‌ها شکل بگیرد.Golden, Peter B. Central Asia in World History. Oxford University Press, 2011.

با گسترش اسلام، مسیحیت و آیین بودا در آسیای میانه، تنگری‌باوری یا با این ادیان درآمیخت یا به حاشیه رفت، اما اثرات آن همچنان در سنت‌ها، فرهنگ و باورهای مردمان آسیای میانه باقی مانده‌است.Róna-Tas, András. Hungarians and Europe in the Early Middle Ages: An Introduction to Early Hungarian History. Central European University Press, 1999.

توصیف
تنگری‌باوری یک مذهب التقاطی در آسیای میانه است که ترکیبی از شمن‌باوری، روح‌باوری، توتم‌پرستی، چندخدایی، یکتاپرستی را در خود دارد. این دین ترکی-مغولی می‌باشد و ریشه آن را می‌توان در منطقه جغرافیایی استپ اوراسیا یافت. تنگری‌باوری مذهب غالب قدیم ترک‌ها، مغول‌ها، مجارها و هون‌ها بود. آثاری از آن در زبان و باور ترک‌تبارها باقی است. بنیاد اصلی این دین بر الهه آسمانی بنام تنگری می‌گردد.

به عقیده بسیاری از منابع دانشگاهی، تنگریسم مذهبی عمدتاً چندخداپرستی مبتنی بر مفهوم شمنیستی جاندارانگاری بود و در دوره امپراتوری، به ویژه در قرن ۱۲ تا ۱۳، تنگریسم بیشتر به یکتاپرستی تبدیل شده بود. عبدالقادر اینان استدلال می‌کند که یاقوت‌ها و مردم آلتای شمنیسم کاملاً برابر با مذهب ترکی باستان نیستند.این Thing of Darkness: نور افشانی بر شیطان. (2019). Deutschland: بریل. پ. 38

این اصطلاح همچنین به چندین آموزه و جنبش دینی معاصر بومی ترک-مغولی جنبش‌های مذهبی را توصیف می‌کند. همه طرفداران مدرن تنگریسم «سیاسی» یکتاپرست هستند.

تنگریسم در محافل روشنفکری فهرست سرزمین‌های ترک‌نشین آسیای مرکزی (قرقیزستان با قزاقستان) و روسیه (تاتارستان، باشقیرستان) از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در طول دهه ۱۹۹۰. هنوز در بوریاتیا، یاقوتستان، خاکاس‌ها، مردم طوایی و سایر ملل ترک در سیبری احیا شده‌است. مردم آلتای بورخانیسم و مردم چوواش واتیسن یالی جنبش‌هایی شبیه به تنگریسم هستند.

اصطلاح «تنگری» یا می‌تواند به خدای آسمان اشاره کند یا به خدایان دیگر نیز اشاره کند (این را با مفهوم کامی در شینتو مقایسه کنید). تنگریسم شامل پرستش «تنگری» (خدایان)، با «تنگری» (بهشت، خدای بهشت) است. در حالی که خدایان دیگر، مانند اولگن یا کایرا، خدایان تجسمی هستند، تنگری یک «پدیده انتزاعی» است.Aykanat, Fatma. "بازتاب معاصر تنگریسم در داستان‌های تغییر اقلیم ترکیه." بوم‌شناسی ترکی: از نوسنگی تا مناظر زمانی معاصر (2020): 21.

در آیین عامیانه مغولی، چنگیز خان اگر نگوییم تجسم اصلی اراده تنگری یکی از تجسم‌ها به‌شمار می‌رود.
بندانگشتی|نمادی که این دین را با آن می‌شناسند.

 اصول و عقاید 
 یک خدای متعال به نام تنگری وجود دارد. او غیرقابل شناخت است و همه چیز را می‌داند. او اعمال خیر و شر انسان را داوری می‌کند. می‌تواند انسان را از فرش به عرش برساند و بالعکس. اقداماتش غیرقابل پیش‌بینی است و دانستن اسلوبش سخت است.
 تنگری، آگاهی و قدرت پنهان در پس طبیعت است. همه چیز به او متصل است.
 ارواح یا ایزدان بسیاری همراه تنگری هستند. این ایزدان متفاوت هستند، می‌توانند خوب، بد یا ترکیبی از هر دو باشند. می‌توانند ایزدان عالم‌های بالاتر، ارواح جهان زیرین، ارواح زمین، آب، ستارگان و گیاهان یا ارواح نیاکان باشند. با این ارواح می‌توان تماس گرفت، اما مردم عادی این توانایی را ندارند و این قدرت فقط در اختیار برگزیدگان یا شمن‌ها می‌باشد؛ بنابراین شمن‌ها رابط بین انسان‌ها و خدایان هستند.

 ایزدهای ترک 
بندانگشتی|150px|یکی از شمن‌های قوم تووایی در قیزیل روسیه
 تِنگری: پدر آسمانی، خدای بزرگ آسمان. تاری یا تانری در زبان ترکی امروزی به معنای خدا، ریشه در همین نام دارد.
 اولگِن/اولگان: خدای آفریننده.
 اِرلیک: ایزد مرگ در دنیای مردگان و ارواح شیطانی. به دلیل غرور توسط اولگان به جهان زیرین تبعید شد. او به انسان‌ها گناه کردن را آموخت.
 اومای: ایزدبانوی باروری و باکرگی می‌باشد و با زنان، مادران و کودکان مرتبط است.
 ئای ئاتا: خدای ماه یا ماه-پدر که در طبقهٔ ششم آسمان زندگی می‌کند.
 گون ئانا: ایزدبانوی خورشید یا خورشید-مادر، ایزدبانوی زندگی، باروری، گرما و سلامتی است و در آسمان هفتم زندگی می‌کند.
 کویاش: خدای خورشید که زمین را با نور خورشید خلق کرد. ترک‌ها در هنگام ستایش او، رو به خورشید می‌ایستادند.
 یِئر تانری (یِئر ئانا): ایزدبانوی زمین یا مام زمین. معادل زامیاد پارسی و گایای یونانی.

 جستارهای وابسته 
 ارلیک
 مردمان ترک

 منابع 




رده:ادیان توحیدی
رده:اساطیر مغول
رده:اسطوره‌شناسی ترکی
رده:الگو:قلمرو یا کشور قدیم آسیا
رده:تلفیق‌گرایی
رده:دین‌های قبیله‌ای آسیایی
رده:دین‌های قبیله‌ای
رده:شامانیسم مغولی
رده:شمن‌باوری آسیایی
رده:شمن‌باوری در سیبری
رده:شرک