فیلم‌شناسی بهرام بیضایی

بهرام بیضایی (۱۴۰۴–۱۳۱۷) چهارده فیلمِ سینمایی ساخت؛ و در کارِ چند فیلمِ دیگر دست داشته است. او فیلم‌سازی صاحب سبک به‌شمار می‌رود، چنان که گفته‌اند «فیلم‌های بیضایی احتیاجی نیست که تیتراژ داشته باشد تا بفهمیم این فیلم متعلق به بیضایی است.»بهاری، مسعود. مرد آرام پرده نقره‌ای. صفحهٔ ۱۱۷. از وی چهار فیلمِ کوتاه و دَه فیلمِ بلندِ سینمایی ساخته از سالِ ۱۳۴۹ تا ۱۳۸۷ باقی است؛و چند فیلمِ ساخته یا ناتمامش گم شده؛ مثلِ فیلمِ کوتاهِ ناتمامی که سالِ ۱۳۵۲ می‌ساخت. و هنگامی که امکانِ فیلم‌سازی نبوده، به کارِ نمایش و نویسندگی و پژوهش پرداخته است. تجربه‌های تصویریِ گم‌شده و خصوصی به کنار، عمو سیبیلو از سالِ ۱۳۴۹ نخستین فیلمِ بیضایی به‌شمار می‌رود: کوتاه و به سفارشِ کانونِ پرورشِ فکریِ کودکان و نوجوانان. سالِ بعد نخستین فیلمِ بلندش را ساخت و رگبار نامید.

پس از آن بیضایی کوشید تا با ناصر تقوایی و شاپور قریب یک شرکتِ مستقلِ سینمایی تأسیس کند، و برای پشتوانه‌اش هر یک فیلمی ساختند؛ ولی هر سه فیلم، از جمله غریبه و مهِ پرخرجِ بیضایی، شکستِ تجاری خورد و کارِ شرکت به جایی نرسید. عضویتِ بیضایی در کانونِ سینماگرانِ پیشرو (تا ۱۳۵۳) هم که از پایه‌گذارانش بود، مانندِ عضویتِ پیشینش در سندیکای هنرمندانِ فیلمِ ایرانی (تا تیرِ ۱۳۵۲)، دیری نپایید؛ و بدین ترتیب کوشش‌هایش برای کارِ سازمانی در سینما در عمل تا حدِّ زیادی شکست خورد. ساختِ حقایق درباره‌ی لیلا دختر ادریس منتفی شد، عیّار تنها به جایی نرسید، و سرانجام کلاغ (۱۳۵۶)، ملهم از کلاغِ آنری-ژرژ کلوزو، شد فیلمِ بعدی بیضایی. پس از انقلابِ ۱۳۵۷، غیر از کارهای دیگرش و با وجودِ کوشش‌هایِ فراوانِ دیگری که کرد تا فیلم بسازد،مثلاً در مقالهٔ «نمایش فیلمهای هندی و ترکی ممنوع شد» در شمارهٔ ۲۷ اسفندِ ۱۳۵۸ روزنامهٔ اطّلاعات آمده که بیضایی به مسئولانِ سینمایی طرحِ فیلم داده‌است. فقط شش فیلمِ بلند ساخت: مرگ یزدگرد (۱۳۶۰) که توقیف شد، باشو، غریبه‌ی کوچک (۱۳۶۴) که به کمکِ رضا براهنی از توقیف درآمد، شاید وقتی دیگر (۱۳۶۶) که واپسین کارش با سوسن تسلیمی بوده، مسافران (۱۳۷۰) که درش مژده شمسایی همچون ستارهٔ جدیدِ کارهای بیضایی کشف شد، سگ‌کُشی (۱۳۷۹) که پرفروش‌ترین فیلمِ سینمای ایران در سالِ ۱۳۸۰ شد، و وقتی همه خوابیم (۱۳۸۷) که شد واپسین فیلمِ بیضایی، و کوچش را در ۱۳۸۹ به آمریکا در پی داشت.

 فهرست فیلم 
 فیلم‌های بیضایی 
مفصّل‌ترین مجموعهٔ فیلم‌های بیضایی که به صورتِ رسمی منتشر شده بستهٔ شش فیلمِ عمو سیبیلو و باشو، غریبه‌ی کوچک و شاید وقتی دیگر و مسافران و سگ‌کُشی و وقتی همه خوابیم از چهارده فیلمِ منتشرشدهٔ اوست که در دههٔ ۱۳۹۰ در ایران منتشر شد. انتشارِ اغلبِ فیلم‌های دیگرِ بیضایی در این زمان در ایران از نظرِ دولت مجاز نبوده است.

 فیلم‌ها سال نام کارگردان تدوینگر فیلم‌نامه‌نویس تهیه‌کننده موسیقی مدّت (دقیقه) رنگ توضیحات۱۳۸۷وقتی همه خوابیممحمّدرضا درویشی۱۰۷رنگی۱۳۸۵قالی سخنگو      رضا میرکریمیمحمّدرضا درویشی۸رنگیبخش سوّمِ فیلم فرش ایرانی۱۳۷۹سگ‌کُشی      وارطان ساهاکیان و صبا خضوعی۱۴۵رنگیسرمایه‌گذاران: بیضایی و بهروز هاشمیان۱۳۷۷گفتگو با باد      محسن غریب۲۰رنگیاین بخش از قصّه‌های کیش حذف شد و بیضایی حقوقش را از تهیه‌کننده خرید.۱۳۷۰مسافران      بابک بیات۹۸رنگی۱۳۶۶شاید وقتی دیگر      بابک بیات۱۶۰رنگینیز سازندهٔ آنونس۱۳۶۴باشو، غریبه‌ی کوچک      علیرضا زرّین ۱۲۱رنگیتا ۱۳۶۹ توقیف شد.۱۳۶۰مرگ یزدگرد      بابک بیات۱۱۰رنگی۱۳۵۷چریکه‌ی تارا   بهرام بیضایی و گورگن گریگوریانس۱۱۰رنگیطرّاحِ صحنه و لباس هم. نخستین فیلم توقیفی پس از انقلاب ۱۳۵۷۱۳۵۶کلاغ      بهمن فرمان‌آراشیدا قراچه‌داغی۱۲۵سیاه‌وسفید۱۳۵۲غریبه و مه      ۱۴۰رنگی۱۳۵۱سفر      ۳۴سیاه‌وسفید۱۳۵۱رگبار   مهدی رجاییان   باربد طاهریشیدا قراچه‌داغی۱۲۸سیاه‌وسفید۱۳۴۹عمو سیبیلو   عبّاس گنجوی   اسفندیار منفردزاده۲۹سیاه‌وسفید

 همکاری در فیلم‌های دیگران 

 فیلم‌های کارگردانانِ دیگر سال نام کارگردان تدوینگر فیلم‌نامه‌نویس تهیه‌کننده موسیقی مدّت (دقیقه) رنگ توضیحات۱۳۷۹  بادِ سرخ  علی‌محمّد قاسمی    ۱۳۷۹  زمانه  حمیدرضا صلاحمند   حمیدرضا صلاحمند، پوپک راد کارگردان پس از تدوینِ بیضایی در کار دست بُرد.۱۳۷۶  نقشی بر آب  حمیدرضا صلاحمند    ۱۳۷۵  فصل پنجم  رفیع پیتز  حسن حسن‌دوست   ۱۳۷۵  برج مینو  ابراهیم حاتمی‌کیا    ابراهیم حاتمی‌کیا ۱۳۷۴  بازی‌های پنهان  کریم هاتفی‌نیا   کریم هاتفی‌نیا، عباس اکبری۱۳۷۳  روز واقعه  شهرام اسدی  مهدی رجاییان   رنگینامزد سیمرغ بلورین بهترین فیلم‌نامه جشنواره فیلم فجر ۱۳۷۳۱۳۶۳  دونده  امیر نادری    رنگی۱۳۶۰  خطِّ قرمز  مسعود کیمیایی  عبّاس گنجوی   رنگی۱۳۶۰  بچه‌های جنوب؛ جستجوی دو (فیلم نیمه بلند)  امیر نادری    ۱۳۵۹  سلندر  واروژ کریم‌مسیحی     ۳۳رنگی

سکانسِ پایانیِ تنگنا (۱۳۵۲) را هم بیضایی تدوین کرده‌است. نیز سهراب شهید ثالث در گفتگویی به علی دهباشی گفته که سازدهنی (۱۳۵۲) امیر نادری را تدوین کرده بوده، ولی سپس‌تر بیضایی دوباره تدوینش کرد. کفش‌های مبارکِ بیضایی اساسِ فیلم‌نامهٔ فیلمِ کفش‌های میرزا نوروز است. در فیلم‌های زمانه (۱۳۷۸) و شبانه‌روز (۱۳۹۰) نیز نامِ بیضایی همچون «مشاور کارگردان» آمده‌است.

 نمایش‌ها 
از بیشترِ نمایش‌هایی که بیضایی بر صحنه نمایش داده فیلمبرداری شده‌است. غیر از فیلم‌های کارنامه‌ی بندار بیدخش و بانو آئویی و چهارراه، که نمایش‌های محدودی داشته، بقیهٔ این فیلم‌ها هنوز منتشر نشده‌است − مگر عروسکها که خود تله-تئاتر بوده‌است.

 مستند 
فیلم‌های مستندی از پشت صحنه و در گفتگو با عوامل کارهای نمایشی بیضایی با کمک خودش ساخته شده‌است؛ و از این میان تنها مسافران در راه (۱۳۸۳) و پرونده‌ی کوتاهِ سگ‌کُشی (۱۳۸۳) و پاره‌هایی از فیلمِ دربارهٔ شاید وقتی دیگر منتشر شده‌است.

 فهرستِ فیلم‌نامه‌ها 

 بیضایی در فیلم 

تصویرِ بیضایی در فیلم‌های بسیاری ثبت شده، و این‌ها اغلب فیلمِ سخنرانی‌های عمومی یا گفتگوهایی در فیلم‌های مستند بوده‌است.

فیلم‌هایی از شرکت در تشییعِ جنازهٔ فروغ فرّخزاد در بهمنِ ۱۳۴۵ (در فیلمِ مستندِ فروغ فرّخزاد ۱۳ دی ۱۳۱۳ − ۲۴ بهمن ۱۳۴۵) و دریافتِ جایزهٔ جشنوارهٔ جهانیِ فیلمِ تهران در سالِ ۱۳۵۱ و پشتِ صحنهٔ مسافران (در فیلمِ مستندِ حمیدِ هما) و حضور در جشنِ ۱۳۸۰ دنیای تصویر و چند دورهٔ جشنوارهٔ تیرگان و دریافتِ دکتری افتخاری در دانشگاه سنت اندروز به سالِ ۱۳۹۶ و پاره‌های کوتاهِ تصویری از پشتِ صحنهٔ کارهای سینمایی و تئاتری (مثلاً اَفرا و جانا و بلادور و طرب‌نامه و چهارراه) و نیز گفتگوهایی کوتاه از صوتی و تصویری با بعضی رسانه‌های جمعی (مثلاً دربارهٔ سهراب‌کُشیhttps://www.bbc.com/persian/arts/2009/10/091021_pm_fb_beizaei_sohrabkoshi و گزارش ارداویراف و طرب‌نامه یا دربارهٔ خودش)https://p.dw.com/p/CgRo نیز از بیضایی موجود است.

مقداری فیلم هم از بیضایی ضبط شده که منتشر نشده، مثلِ آنچه امیر سیّدی در خانهٔ خیابانِ پرچمِ تهرانش گرفته‌است.

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 












 پیوند به بیرون 


 سیف‌الهی، علی. «رازهای فیلمسازی بهرام بیضایی». فیلیمو.
 شاهوند، احمد. «جای شما خالی است عالیجناب بهرام بیضایی». فیلیمو.

رده:فهرست‌های آثار بهرام بیضایی
بیضایی
بیضایی، بهرام