سعید پیران

شیخ سعید پیران (به کردی کرمانجی: Şêx Seîd; حدود ۱۸۶۵ – ۲۹ ژوئن ۱۹۲۵) یک رهبر مذهبی مردم زازا، از شیوخ برجستهٔ نقشبندیه و رهبر شورش شیخ سعید بود.

او حدود سال ۱۸۶۵ در خِنس یا پالو در خانواده‌ای بانفوذ از طریقت نقشبندیه زاده شد، جایی که پدربزرگش یکی از شیخ‌های بانفوذ بود. شیخ سعید علوم دینی را در مدرسهٔ پدرش، شیخ محمود فوزی، و نیز نزد چندین عالم اسلامی در منطقه فراگرفت. سپس در خانقاهی که پدربزرگش شیخ علی بنیان نهاده بود، فعالیت کرد. پدربزرگش رهبر محترم جامعهٔ دینی بود و آرامگاهش زیارتگاه هزاران نفر به‌شمار می‌رفت. پس از درگذشت پدرش، شیخ محمود، او ریاست جامعهٔ دینی را برعهده گرفت. در سال ۱۹۰۷ به استان‌های شرقی همسایه سفر کرد و با افسران سواره‌نظام حمیدیه ارتباط برقرار نمود.

 زندگی اولیه 
شیخ سعید حدود سال ۱۸۶۵ در خِنس یا پالو در خانواده‌ای زازایی و سنی زاده شد."İngiliz Belgelerinde Türkiye" Erol Ulubelen, Çağdaş Yay. , 1982, sf.195; ak. U.Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay. , 19. Bas. , 1995, sf.24Sevr Anlaşmasına Doğru Osman Olcay, SBF Yay. , Ankara-1981, s.121; ak. U. Mumcu, "Kürt-İslam Ayaklanması" Tekin Yay. , 19.Bas. 1995, s. 28 پدرش شیخ محمود فوزی و مادرش گوله خانم نام داشتند. پس از تحصیل در چندین مدرسهٔ دینی در پالو، الازیغ، دیاربکر و موش، پس از مرگ پدرش به رهبری نقشبندیه رسید. شیخ سعید افزون بر زازاکی، به کرمانجی، ترکی استانبولی، عربی و فارسی نیز تسلط داشت. پس از مهاجرت پدرش از پالو به خِنس، او نیز در آنجا ساکن شد. در جریان جنگ جهانی اول، به دلیل جنگ ارمنستان و ترکیه و پیشروی امپراتوری روسیه به منطقه آناتولی شرقی مجبور شد به ناحیهٔ دجله برود و پس از جنگ در خِنس ساکن شد.

شیخ سعید با آمینه خانم ازدواج کرد.Martin van Bruinessen: Agha, Sheikh and State. Berlin 1989, p. 415 آمینه خانم در مهاجرت خانواده از خِنس به دجله به دلیل جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) بیمار شد و درگذشت. پس از مرگ همسر نخستش، شیخ سعید با فاطمه خانم، خواهر خالد بیگ جبران، یکی از رهبران سواره‌نظام حمیدیه، ازدواج کرد.Martin van Bruinessen: Agha, Sheikh and State Berlin 1989, p. 418 گولو خانم، دیگر خواهر خالد بیگ، با سرگرد قاسم آتاچ ازدواج کرده بود که پس از سرکوب شورش به خیانت علیه شیخ سعید متهم شد.Vgl. Mehmet Şerif Fırat: Doğu İlleri ve Varto Tarihi. Ankara 1970 (Reprint). There is also a letter from Sheikh Said to the Xormek leaders.

شیخ سعید با فاطمه خانم صاحب ده فرزند شد، پنج پسر و پنج دختر. نوه‌اش، علی رضا افندی، در سال ۱۹۷۳ به عنوان نمایندهٔ مستقل از ارزروم وارد مجلس ملی کبیر ترکیه شد.

 انجمن آزادی کردستان 

فرقه آزادی که رسماً «انجمن آزادی کردها» و سپس «انجمن استقلال کردها» نامیده شد، یک سازمان مخفی کردی بود که در پی استقلال کردستان در همهٔ بخش‌ها بود. دربارهٔ تاریخ بنیان‌گذاری آزادی روایت‌های گوناگونی هست، از جمله ۱۹۲۱، ۱۹۲۲ و ۱۹۲۳.

در سال ۱۹۲۳، یوسف ضیا بیگ از شیخ سعید خواست به سازمان مخفی کردها، یعنی آزادی، بپیوندد. او پس از آن‌که ضیا بیگ و خالد بیگ جبران همراه ۲۱ عضو دیگر به گزارش یوروک‌ها دستگیر شدند، به رهبری آزادی رسید.

در نخستین کنگرهٔ عمومی آزادی در سال ۱۹۲۴، که چند فرمانده از سواره‌نظام حمیدیه و نیز شیخ سعید در آن شرکت داشتند، تصمیم گرفته شد که کردها علیه کمالیسم سکولار ترکیه نوپا شورش کنند. آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد که در فوریهٔ ۱۹۲۵ در دجله آغاز شد و به‌زودی تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت.

 شورش 
پیش از شورش شیخ سعید، پاشاهای برجستهٔ جنگ استقلال ترکیه از سیاست ضدمذهبی و خودکامهٔ دولت مصطفی کمال آتاترک نگران بودند و به همین دلیل در ۱۷ نوامبر ۱۹۲۴، فرقه ترقی‌پرور جمهوری‌خواه (TCF)، نخستین حزب مخالف در تاریخ جمهوری، تأسیس شد. اجماع کلی وجود داشت که اقدامات آتاترک علیه دین است. در اساسنامهٔ حزب به رهبری کاظم کارابکیر آمده بود: «این حزب سیاسی به باورها و اندیشه‌های دینی احترام می‌گذارد.» یکی از مسئولان حزب، فتحی بیگ، گفت: «اعضای TCF مذهبی‌اند. CHF با دین درافتاده است، ما دین را نجات خواهیم داد و از آن پاسداری خواهیم کرد.»Nurşen Mazıcı, Belgelerle Atatürk döneminde Muhalefet (1919-1926), Dilem Yayınları, İstanbul 1984, s. 82.

دو هفته پیش از واقعهٔ شیخ سعید، در اواخر ژانویهٔ ۱۹۲۵، ضیاءالدین افندی نمایندهٔ TCF از ارزروم در مجلس ملی کبیر ترکیه با انتقاد شدید از اقدامات حزب حاکم CHF گفت که «نوسازی» موجب رواج «عیش و نوش» (مستی)، افزایش روسپی‌گری، از دست‌رفتن عفت زنان مسلمان و از همه مهم‌تر بی‌اعتنایی و بی‌حرمتی به آداب دینی شده است.Metin Toker, Şeyh Sait ve İsyanı, Akis Yayınları, Ankara 1968, s. 21. نیروهای آزادی به رهبری خالد بیگ جبران عمدتاً متشکل از اعضای پیشین سواره‌نظام حمیدیه در دوران عثمانی بودند، یک تشکیلات قبیله‌ای شبه‌نظامی کردی که در زمان سلطان عبدالحمید دوم برای مقابله با ارمنی‌ها و گاه برای مهار علویان شکل گرفت. به روایت شماری از تاریخ‌نگاران، علت اصلی بروز شورش، نارضایتی اقشار گوناگون جامعهٔ ترکیه از الغای خلافت عثمانی به دست مجلس ملی کبیر ترکیه در ۳ مارس ۱۹۲۴ بود. بر پایهٔ گزارش‌های اطلاعاتی بریتانیا، افسران آزادی ۱۱ شکایت اساسی داشتند. افزون برخواسته‌های فرهنگی کردی و شکایت از بدرفتاری ترک‌ها، در این فهرست بیم از اخراج دسته‌جمعی کردها از کشور نیز آمده بود. همچنین ناراحتی از این‌که نام کردستان در نقشه‌ها نیامده، محدودیت‌ها بر آموزش کردی کرمانجی، و اعتراض به بهره‌کشی اقتصادی ترک‌ها از مناطق کردنشین به زیان کردها ذکر شده بود. این شورش با قیام کوچک‌تر و ناموفق‌تر شورش بیت‌الشباب در سپتامبر ۱۹۲۴، به رهبری جبران و احسان نوری پاشا به دستور ضیا یوسف بیگ عضو برجستهٔ آزادی، مقدمه‌چینی شد. این قیام سرکوب شد و رهبرانش جبران و ضیا یوسف بیگ دستگیر و در بدلیس محاکمهٔ نظامی شدند.

آزادی به نیروی اصلی شورش شیخ سعید بدل شد که در فوریهٔ ۱۹۲۵ از دجله آغاز شد و به‌سرعت تا پیرامون دیاربکر گسترش یافت. در ۱۹۲۴، ضیا یوسف دستگیر شد. او اعتراف کرد که شیخ سعید همراه با خالد بیگ جبران، حالیت حسنانی و حاجی موسی در سازمان آزادی فعال بوده‌اند. شیخ سعید با سفر به نزد طوایف استان‌های شرقی تبلیغ می‌کرد که کمالیست‌ها و مصطفی کمال آتاترک بی‌دین‌اند، اسلام، ازدواج، عفت، ناموس و قرآن با قوانین جدید از میان خواهد رفت و بزرگان و امامان یا کشته یا تبعید خواهند شد.Metin Toker, Şeyh Sait ve İsyanı, Akis Yayınları, Ankara 1968, s. 21.

شیخ سعید همهٔ مسلمانان ترکیه را به پیوستن به شورش فراخواند. قبایلی که واقعاً شرکت کردند بیشتر کُرد بودند. کردهای «خورمک» و «هرکی»، دو قبیلهٔ کرد-قزلباش، فعال‌ترین مخالفان شورش بودند که تجربهٔ رویارویی با دولت ترکیه را داشتند. آزادی و چند افسر عثمانی از شورش پشتیبانی کردند. رابرت اولسون با بررسی منابع گوناگون شمار شورشیان را حدود ۱۵ هزار نفر برآورد کرده است.

مردان خالد بیگ، شوهرخواهر شیخ سعید، گفتند که به جامعه ملل اطلاع خواهند داد که نیروی نظامی دولتی در منطقه نیست و به‌آسانی می‌توان منطقه را گرفت. او فتوی شورش علیه جمهوری و اصلاحات صادر کرد و نوشت جان و مال کسانی که از اصلاحات پشتیبانی کنند حلال است. او فتوا را برای بزرگان قبایل فرستاد. قبیلهٔ خورمکی در وارتو اعلام کرد که از قیام پیروی نمی‌کنند زیرا طرفدار دولت‌اند. هنگامی که از شیخ سعید برای ادای شهادت در دادگاه نظامی بدلیس دعوت شد، به سبب کهولت و بیماری نرفت و شهادتش در خِنس گرفته شد. پس از حدود یک ماه رفت‌وآمد در مناطق دیاربکر، بینگول، ارگانی و گنچ، در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۲۵ در خانهٔ برادرش در دجله مستقر شد. شورش به‌طور زودهنگام به دلیل درگیری در پیران بر سر تلاش ژاندارمری برای دستگیری پنج مجرم آغاز شد.
پس از سرکوب شورش بی‌توشباب، ترک‌ها کوشیدند شورش دیگری را مهار کنند. در فوریهٔ ۱۹۲۵، آنان برای بازداشت برخی بزرگان کرد به منطقهٔ دجله رفتند، اما یاران وفادار شیخ سعید مانع شدند. این اقدام ارتش ترکیه کردهای اطراف شیخ سعید را تحریک کرد و گزارش شده که همهٔ افسران ترک در مناطق زیر کنترل شورشیان یا کشته یا دستگیر شدند. در ۱۳ فوریهٔ ۱۹۲۵، شیخ سعید در خطبه‌ای در مسجد پیران خطاب به مردم گفت:Behçet Cemal, Şeyh Sait İsyanı, Sel Yayınları, İstanbul 1955, p.24.

شیخ سعید به عنوان فرماندهٔ بعدی جنبش استقلال کرد که پیرامون آزادی گرد آمده بود برگزیده شد و دارهنی در ۱۴ فوریهٔ ۱۹۲۵ به عنوان پایتخت کردستان اعلام گردید. شیخ سعید که فرماندار و دیگر افسران را در جریان حرکت به سوی دارهنی (۱۶ فوریه) اسیر کرده بود، کوشید جنبش را با بیانیه‌ای برای قیام به نام اسلام زیر یک مرکز واحد گرد آورد. در این بیانیه از مُهر خود با معنای «رهبر مجاهدان در راه دین» استفاده کرد و همه را به جهاد فراخواند. شورش در آغاز به نام احکام اسلام برپا شد، اما بعدها به جنبش استقلال کردها تبدیل شد.Sulhi Dönmezer, (http://www.atam.gov.tr/index.php?Page=DergiIcerik&IcerikNo=657) Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne Yönelik Bozguncu Hareketler ve Tehditler], Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi (Sayı 38, Cilt: XIII, Temmuz 1997) شورش به‌سرعت گسترش یافت و تا ۲۰ فوریه، شهر لیجه که قرارگاه سپاه پنجم ارتش بود، فتح شد. شیخ سعید سعید نورسی، دین‌آموختهٔ کُرد، را برای پیوستن به شورش دعوت کرد، هرچند سعید نورسی آن را رد و نقد کرد.Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State, Yildiz Atasoy, 2005, pp. 45Turkish Islam and the Secular State: The Gülen Movement, 2003, pp. 152 با وجود اختلافات، بارها او را با شیخ سعید اشتباه گرفتند و هدف حمله قرار دادند.Bediuzzaman Said Nursi and Risale-i Nur, Extended Special Text Version, Ediz SÖZÜER, pp. 42 سعید نورسی با استقلال کردها مخالف بود و از احیای امپراتوری عثمانی دفاع می‌کرد.Bediuzzaman Said Nursi: Author of the Risale-i Nur, Şükran Vahide, 2019, pp. 197-198

پس از جلب پشتیبانی قبایل مِستان، بوتان و محلمی، او از راه گنچ و چَپاقچور (نام امروزی: بینگول) به سوی دیاربکر حرکت کرد و معدن، سیوَرَک و ارگانی را تصرف نمود. شورش دیگری به فرماندهی شیخ عبدالله از سوی خِنس برای تصرف موش آغاز شد، اما شورشیان در حوالی پل مرات شکست خوردند و ناچار به عقب‌نشینی شدند. در ۲۱ فوریه، حکومت در ولایات شرقی حکومت نظامی اعلام کرد. نیروهای ارتش که در ۲۳ فوریه به مقابله با شورشیان اعزام شده بودند، در «دشت وینتر» مقابل نیروهای شیخ سعید ناچار شدند به دیاربکر عقب‌نشینی کنند. روز بعد، شورشی دیگری به رهبری شیخ شریف که وارد العزیز (الازیغ) شده بود، برای مدتی کوتاه شهر را در کنترل گرفت. الازیغ طی چند روز به دست شورشیان غارت شد.János M. Bak, Gerhard Benecke, (https://books.google.com/books?id=iBS8AAAAIAAJ&q=religion+and+rural+revolt+janos) Religion and rural revolt], Manchester University Press ND, 1984, , pp. 289–290. در اول مارس، کردها توانستند به [[فرودگاه دیاربکر] یورش ببرند و سه هواپیما را منهدم کنند.

در یکی از درگیری‌های بزرگ‌تر، در شب ۶–۷ مارس، نیروهای شیخ سعید با ۵ تا ۱۰ هزار تن شهر دیاربکر را به محاصره درآوردند. مقر سپاه هفتم ارتش در دیاربکر قرار داشت. با این حال، نه سرشناسان کرد و نه کشاورزان کرد در منطقهٔ دیاربکر و پیرامون آن، از شورش پشتیبانی نکردند. دین‌گرایان مسلمان از چهار دروازهٔ شهر هم‌زمان حمله کردند. همهٔ حملات آنان با وجود کم‌شمار بودن پادگان ترک، با آتش مسلسل و خمپاره دفع شد. بامداد روز بعد، هنگام عقب‌نشینی شورشیان، پیرامون شهر پر از کشته‌ها بود. با ناکامی موج دوم حملات، محاصره سرانجام در ۱۱ مارس برچیده شد. پس از اعزام نیروهای تازه‌نفس، یک یورش سراسری (۲۶ مارس) و اجرای عملیات سرکوب، نیروهای ترک بسیاری از افراد دشمن را به تسلیم واداشتند و رهبران شورش را هنگامی که آمادهٔ حرکت به سوی ایران در بوغلان (نام امروزی: سلحان) بودند، در تنگنا گذاشتند. شیخ شریف و شماری از سران قبایل در پالو دستگیر شدند و خودِ شیخ سعید نیز در وارتو در پل کارپوه با اطلاع یکی از خویشاوندان نزدیک بازداشت شد (۱۵ آوریل ۱۹۲۵).
تا پایان مارس، بیشتر نبردهای اصلیِ شورش شیخ سعید پایان یافته بود. به‌گفتهٔ مارتین فان براینسن، مقامات ترک با بمباران‌های هواییِ پی‌درپی و تمرکز عظیم نیروها شورش را درهم کوبیدند. (also London: Zed Books, 1992)  شورشیان نتوانستند از خِنس فراتر روند؛ این یکی از دو منطقهٔ اصلی بود که شیخ سعید در آن شهرت و نفوذ فراوان داشت (او در خِنس خانقاه داشت). این ناکامی، امکان گسترش شورش را از میان برد.

از سوی دیگر، حسن حیری افندی، نمایندهٔ درسیم و از مردم زازای علوی، با شیخ شریف که از سوی شیخ سعید فرماندهٔ جبههٔ العزیز (الازیغ) منصوب شده بود، اعلام همبستگی کرد. در ۶ مارس ۱۹۲۵ نامه‌ای مشترک با امضای شیخ شریف از العزیز به همهٔ سران قبایل درسیم فرستاده شد.M. Nuri Dersimi, Kürdistan Tarihinde Dersim, Halep 1952, sayfa 180.

سپس ارتش ترکیه با شورش رویارو شد و او در میانهٔ آوریل ۱۹۲۵، پس از آن‌که به‌دست نیروهای ترک در محاصره افتاد، دستگیر شد. وی در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ به‌دست  دادگاه استقلال در دیاربکر به اعدام محکوم و روز بعد در دیاربکر همراه با ۴۷ تن از پیروانش به دار آویخته شد. پیکر شیخ سعید در گوری دسته‌جمعیِ بی‌نام به خاک سپرده شد تا از صورت‌بندی یادمان برای کردها جلوگیری شود.

 دیدگاه‌ها 
شیخ سعید از اعضای سازمان آزادی بود. او در نخستین کنگرهٔ آزادی در ۱۹۲۴ از صریح‌ترین چهره‌های ملی‌گرایی به‌شمار می‌رفت.The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 92-101The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 114, 153 سازمان آزادی شورش را طراحی کرد و رهبران آن به دلیل پرجذبه بودن و جایگاه دینی‌اش، او را به‌عنوان رهبر کل برگزیدند.Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Martin van Bruinessen, 1992, pp. 265-66The Kurdish Nationalist Movement: Opportunity, Mobilization and Identity, David Romano, 2006, pp. 34The Kurds and the Politics of Turkey: Agency, Territory and Religion, Deniz Çifçi, 2019, pp. 60-61 کردها نیز شیوخ را بر افسران ارتش ترجیح می‌دادند و آزادی بر شیخ سعید به اجماع رسید. این شورش از نظر پیوند دین و ملی‌گرایی شبیه شورش عبیدالله نهری بود.The Last Mufti of Iranian Kurdistan: Ethnic and Religious Implications in the Greater Middle East, Ali Ezzatyar, 2016, pp. 19 شیخ سعید از نخستین کسانی بود که میان ملی‌گرایی کردی و اسلام پیوند برقرار کرد.Violent Radical Movements in the Arab World: The Ideology and Politics of Non-State Actors, 2019, pp. 184 او بر این باور بود که اسلام را نمی‌توان از کردبودن جدا کرد.Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 247

شیخ سعید هم از ماهیت ترکی و هم از سکولاریسم جمهوری نوپا برانگیخته شد.The New Turkey and Its Discontents, Simon Waldman, Emre Caliskan, 2017, pp. 166 او ادعا می‌کرد که چون ترک‌ها با برپایی یک دولت قومی سکولار اسلام را رها کرده‌اند، تنها پیوندی را که با کردها داشتند، یعنی اسلام، گسسته‌اند و بنابراین کردها حق دارند «آیندهٔ خود را تضمین کنند».Nation-Building in Turkey and Morocco: Governing Kurdish and Berber Dissent, Senem Aslan, 2015, pp. 44 در حالی‌که دولت ترکیه از مقاصد جدایی‌طلبانهٔ شیخ سعید آگاه بود، در انظار عمومی ادعا می‌کرد که شورش او یک قیام مذهبی ترک‌ها برای بازگرداندن دودمان عثمانی است.Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 34Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 246 اما دولت ترکیه در دادگاه شیخ سعید خود را نقض کرد و او را به‌عنوان جدایی‌طلب کردی به اعدام محکوم نمود. تاریخ‌نگاران در سراسر جهان بعدتر توافق داشتند که انگیزه‌های عثمانی‌گرایانه ساخته‌وپرداختهٔ دولت ترکیه بود تا عنصر کردی را پنهان کند، به‌عنوان بخشی از انکار وجود کردها توسط ترکیه.Violent Radical Movements in the Arab World: The Ideology and Politics of Non-State Actors, 2019, pp. 184 قاضی دادگاه ادعا کرد که شورش «در یک مسیر پیش می‌رود: ایجاد یک کردستان مستقل».Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 245 عصمت اینونو نیز در گزارش خود، شورش را جنبشی جدایی‌طلب و «تمام‌عیار ملی‌گرایانه» توصیف کرد.Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 248 تاریخ‌نگاران کردی یا بُعد مذهبی شورش را کم‌رنگ جلوه دادند یا بُعد ملی‌گرایانهٔ آن را همانند کمالیسم انکار کردند.Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 248 شیخ سعید در جریان محاکمه گفت: «ما هدفی ملی داشتیم و آماده بودیم دارایی و جانمان را برای رسیدن به آن فدا کنیم. ما خائن نیستیم. برای آزادی کردستان و ملت کرد جنگیدیم.»Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 245-247

امپراتوری عثمانی در برابر وفاداری به باب عالی به کردها خودمختاری داده بود، از این رو اکثریت کردها به‌راستی از جایگزینی عثمانی با ترکیه ناخشنود شدند.The New Turkey and Its Discontents, Simon Waldman, Emre Caliskan, 2017, pp. 166 با این حال، بیشتر علمای شافعی، سلاطین عثمانی را خلفای مشروع نمی‌دانستند. در سال ۱۹۲۴، سید بیگ، وزیر دادگستری، در سخنرانی‌ای در دفاع از الغای خلافت عثمانی گفت: «از دیدگاه دینی، علمای شافعی هند، مصر، نجد، یمن و کردستان، سلاطین عثمانی را خلیفه نمی‌دانند. آیا باور دارید علمای کردستان بحث خلافت را جدی گرفته باشند؟ علمای این مناطق هرگز شاهان ما را خلیفه نشناخته‌اند.»Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 248

خود شیخ سعید نیز از امپراتوری عثمانی بد گفته و اظهار داشته بود: «ترک‌ها و عثمانیان به بهانهٔ دین و خلافت بیش از ۴۰۰ سال است که ما را به‌تدریج به سوی بردگی، تاریکی، نادانی و نابودی رانده‌اند.»Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 32-33 او همچنین گفته بود: «روح نیاکانمان را شاد نکرده‌ایم. آرزوهای احمد خانی را برنیاورده‌ایم. از این رو در بدبختی به‌سر می‌بریم و دشمنانمان را شاد می‌کنیم.»Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq, Mari R. Rostami, 2019, pp. 63 او ترک‌ها را «مهاجرانی» توصیف کرد که فساد آورده‌اند. ترک‌هایی که در همسایگی کردها می‌زیستند و «همچون همسایگان کردشان عقب‌مانده و ارتجاعی بودند»، به شورش نپیوستند.Turkey, Islamists and Democracy: Transition and Globalization in a Muslim State, Yildiz Atasoy · 2005, pp. 45Under the Banner of Islam: Turks, Kurds, and the Limits of Religious Unity, Gülay Türkmen, 2021, pp. 40 شیخ سعید می‌گفت: «آشکار است که ترک‌ها نسبت به کردها ستمگر و پست‌اند» و «به پیمان‌های خود وفا نمی‌کنند» و دنیا باید از «ریاکاری، خون‌ریزی و بربریت» آنان آگاه شود.The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950, Ugur Ümit Üngör, 2012, pp. 124 او همچنین ادعا می‌کرد که ترک‌ها شکلی «فریبکارانه» از اسلام را به‌کار می‌گیرند.The Last Mufti of Iranian Kurdistan: Ethnic and Religious Implications in the Greater Middle East, Ali Ezzatyar, 2016, pp. 19 اکثریت نیروهای شیخ سعید کردهای بی‌سواد و تک‌زبانه بودند، در حالی‌که بیشتر فرماندهان از افسران سواره‌نظام حمیدیه بودند، همچون خالد بیگ جبران، که خویشاوندی سببی شیخ سعید بود.The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 47, 94From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic, Hakan Özoglu, 2011, pp. 120

شیخ سعید و دیگر رهبران شورش به هویت کردی خود آگاهی کامل داشتند و انگیزه‌های جدایی‌طلبانهٔ خود را علنی کرده بودند، بی‌اعتنا به گفتمان سنگین دینی. برادر او، عبدالرحیم، و دیگران در شورش آشکارا هدفشان را برپایی یک دولت مستقل کردی اعلام کردند.The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-state Ethnic Conflict, Kemal Kirişci, Gareth M. Winrow, 1997, pp. 104 شیخ سعید قصد داشت خلافت را بازگرداند، اما این در دولت کردی خودش می‌بود، نه بازسازی خلافت عثمانی.Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 32-33 او ادعا می‌کرد که «خلافت» حافظ «ناموس و دین کردی» خواهد بود و فراتر از کردستان نخواهد رفت. نزدیک‌ترین دوستان شیخ سعید که او را در شورش یاری دادند، حسن سردی و فهیم بلال، بنا به گزارش‌ها مسلمان نبودند.Violent Radical Movements in the Arab World: The Ideology and Politics of Non-State Actors, 2019, pp. 184

در طول شورش، شیخ سعید به پیروان خود گفت که کشتن یک سرباز ترک «بهتر از کشتن هفتاد کافر» است.Şeyh Sait İsyanı ve Şark İstiklal Mahkemesi: Vesikalar, Olaylar, Hatıralar, Ahmet Süreyya Örgeevren, Osman S. Kocahanoğlu, 2002, pp. 225İngiliz ve Fransız Arşiv Belgeleriyle Şeyh Said Hareketi, Salih Cemal - Nûbihar, 2023, pp. 380 در این شورش عناصری از مهدویت نیز دیده می‌شد.Historical Dictionary of the Kurds, Michael M. Gunter, 2010, pp. 205

شیخ سعید و جنگجویانش بیش از یک‌سوم کردستان ترکیه را، از جمله چندین شهر مهم، تصرف کردند و سرانجام دیاربکر را به محاصره درآوردند، به‌گونه‌ای که بیش از نیمی از ارتش ترکیه برای سرکوب شورش به‌کار گرفته شد.The Making of Modern Turkey: Nation and State in Eastern Anatolia, 1913-1950, Ugur Ümit Üngör, 2011, pp. 124-125From Caliphate to Secular State: Power Struggle in the Early Turkish Republic, Hakan Özoglu, 2011, pp. 89The New Turkey and Its Discontents, Simon Waldman, Emre Caliskan, 2017, pp. 166 گفته می‌شود ارتش ترکیه در جریان شورش شیخ سعید بیش از جنگ استقلال ترکیه سرباز از دست داد.Osman's Dream: The History of the Ottoman Empire, Caroline Finkel, 2007 pp. 550 ترکیه در آغاز می‌خواست سراسر کردستان را در مرزهای خود نگاه دارد.Dersim as an Internal Colony: The Turkish Civilizing Mission (1927–1952), Murat Devres, 2024, pp. 72 با این حال، شورش شیخ سعید نقطهٔ عطفی بزرگ بود، زیرا ترکیه اندکی پس از آن از مسئله موصل دربارهٔ ولایت موصل دست کشید. دولت ترکیه به این باور رسید که ادارهٔ مناطق کردنشین با دشواری‌های فراوانی همراه است.The Kurdish Nationalist Movement in the 1990s: Its Impact on Turkey and the Middle East, Robert Olson, 1996, pp. 67 اسناد دولت ایران قاجاری ادعا داشت که برای جلب حمایت کردها در مسئله موصل، ترکیه شورش شیخ سعید را دسیسهٔ بریتانیا معرفی کرده و مدعی بود تنها به دلیل همکاری شورشیان با انگلیس آنان را کشته است، اما این تبلیغات کارگر نیفتاد. مقام‌های قاجاری بیم داشتند که کردهای ایرانی آمادهٔ پشتیبانی از شیخ سعید به خاک ترکیه یورش برند.Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 253

شیخ سعید تلاش کرد پشتیبانی کردهای علوی را به دست آورد.Islam and Competing Nationalisms in the Middle East, 1876-1926, Kamal Soleimani, 2016, pp. 245 برخی افراد علوی، به‌ویژه حسن حیری، به او پیوستند.Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 35 اما علویان کرد از پیوستن به شورش سر باز زدند و می‌گفتند که در یک ترکیهٔ سکولار وضعیت بهتری دارند تا در یک کردستان سنی.The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 94 برخی طوایف علوی حتی در جریان شورش به ارتش ترکیه یاری رساندند.Political Function of Religion in Nationalistic Confrontations in Greater Kurdistan, Sabah Mofidi, 2022, pp. 35The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880–1925, Robert Olson, pp. 110

 پیامد 
سید عبدالقدیر، رهبر انجمن تعالی کردستان، و چند تن از یارانش که به پشتیبانی از شورش متهم بودند، در استانبول بازداشت و برای محاکمه به دیاربکر برده شدند. در نتیجهٔ محاکمه، سید عبدالقدیر و پنج تن از یارانش در ۲۳ مه ۱۹۲۵ به دست دادگاه استقلال دیاربکر به مرگ محکوم و چهار روز بعد اعدام شدند. روزنامه‌نگاری از یک روزنامهٔ کردی در بدلیس، شاعر حیزانیزاده کمال فوزی، نیز در میان اعدام‌شدگان بود.

دادگاه استقلال دیاربکر همچنین در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ حکم اعدام شیخ سعید و ۴۷ تن از رهبران شورش را صادر کرد. احکام روز بعد اجرا شد و نخستین نفر شیخ سعید بود. رئیس دادگاه استقلال دیاربکر که شورشیان را محکوم کرد، در ۲۸ ژوئن ۱۹۲۵ گفت:

برخی از شما بهانهٔ شورش را ستم‌های اداری دولت قرار داده‌اید، برخی دیگر به دفاع از خلافت استناد کرده‌اید.
شیخ سعید، که در ۲۹ ژوئن ۱۹۲۵ به دست دادگاه استقلال شرق در میدان داغ‌قاپی دیاربکر به دار آویخته شد، پیش از مرگ آخرین خواستهٔ خود را بیان کرد و خواستار قلم و کاغذ شد و بر کاغذ به عربی نوشت:İlhami Aras, Adım Şeyh Said, İlke Yayıncılık, 1. Baskı Ocak 1992/İstanbul, p. 110.

سپس شیخ سعید پس از خواندن شهادتین اعدام شد.

در پاییز ۱۹۲۷، شیخ عبدالرحمن، برادر شیخ سعید، رشته‌ای از حملات انتقامی علیه پادگان‌های ترک در پالو و ملطیه آغاز کرد. در اوت ۱۹۲۸، شیخ عبدالرحمن و برادر دیگر شیخ سعید، شیخ مهدی، خود را تسلیم کردند و از قانون عفو عمومی دولت ترکیه که در همان سال صادر شده بود، بهره‌مند شدند.

 میراث 
 میدان شیخ سعید 
در سال ۲۰۱۴، نام «میدان داغ‌قاپی» در دیاربکر به «میدان شیخ سعید» تغییر یافت. این تصمیم با رأی اعضای حزب مناطق دموکراتیک و حزب عدالت و توسعه در شورای کلان‌شهر دیاربکر گرفته شد. بخشی از افکار عمومی به این تصمیم واکنش نشان داد و درخواست‌هایی برای حذف نام شیخ سعید مطرح شد، اما این تلاش‌ها بی‌نتیجه ماند.

 خانواده 
همسر نخست او آمینه خانم بود که در جریان جنگ روسیه و عثمانی (۱۸۷۷–۱۸۷۸) درگذشت. همسر دومش فاطمه خانم بود که خواهر خالد بیگ جبران، رهبر آزادی، بود.

پسرش عبدالخالق پس از تبعید در پی شورش شیخ سعید درگذشت. نوه‌اش عبدالملک فرات نمایندهٔ مجلس ملی کبیر ترکیه شد. فِرات می‌گفت که نیاکانش تا زمان پدربزرگش وارد سیاست نشده بودند، چرا که با نخبگان امپراتوری عثمانی روابط دوستانه داشتند.

بازیگر بلچیم بیلگین از نوادگان دختری اوست.

 باورها 

در آغاز شدت‌گرفتن مناقشهٔ ترکی-کردی، مفهوم ایدئولوژی حزب‌الله کردی همانند اندیشهٔ شیخ سعید در دوران زندگی‌اش بود. از این‌رو این حزب به‌عنوان میراثی از آرمان‌های سیاسی شیخ سعید دیده می‌شود.

رئیس حزب مطالبه آزاد در ترکیه، ذکریا یاپیجیوغلو، پیش‌تر از هواداران حزب‌الله کردی بود و همچنین اظهار کرده که هدف هوداپار ادامهٔ راه شیخ سعید است.

 کتاب‌های منتشرشده 
فهرست کتاب‌ها، رسالهٔ کتاب‌شناسی و زندگی‌نامه‌ای، نسخهٔ عربی اصلی و ترجمهٔ ترکی کتاب‌های حاشیه‌نویسی‌شده‌ای که شیخ سعید به دست‌خط خود به عربی دربارهٔ کتاب‌های کتابخانه‌اش نوشته بود، نخستین بار توسط عبدالاله فِرات با نام «کُتُبخانه رساله‌سی» در ۲۰۲۱ آماده، ترجمه و منتشر شد.

فتاوای توضیحی شیخ سعید دربارهٔ برخی مسائل اجتماعی، که به دست‌خط خودش به عربی نوشته شده بود، به همراه نسخهٔ اصلی عربی و ترجمهٔ ترکی، نخستین بار در ۲۰۲۲ با نام «فتاوا مجموعه‌سی» به کوشش و ترجمهٔ عبدالاله فِرات منتشر شد.

 جستارهای وابسته 
شورش شیخ سعید

 منابع 

https://ku.m.wikipedia.org/wiki/.Serhildana-Şêx-Seîdê-Pîran

رده:اعدام‌شدگان با طناب دار اهل ترکیه
رده:اعدام‌شدگان به اتهام خیانت
رده:اعدام‌شدگان سده ۲۰ (میلادی) توسط ترکیه
رده:اهالی خنس
رده:درگذشتگان ۱۹۲۵ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۶۵ (میلادی)
رده:زازا
رده:شورش شیخ سعید
رده:علویان (ترکیه)
رده:مسلمانان سنی اهل ترکیه
رده:ملی‌گرایان کرد