آرامگاه نظامی گنجوی

مقبره نظامی () که به احترام شاعر فارسی‌زبان قرن دوازدهم نظامی گنجوی ساخته شده است. این مقبره خارج از شهر گنجه، آذربایجان واقع شده است. این مقبره ابتدا به سال ۱۹۴۷ به جای یک بنای قدیمی تخریب شده ساخته شد و در سال ۱۹۹۱ به شکل فعلی آن بازسازی شد.

 تاریخ 
مقبره نظامی قرن ها مکان زیارت مریدان وی بوده است.Peter J. Chelkowski. Mirror of the invisible world: Tales from the Khamseh of Nizami. Metropolitan Museum of Art, 1975. , , p. 3 به گفته واسیلی بارتولد، تاریخ‌نگار، مقبره نخستین بار به سال ۱۶۰۶ در وقایع‌نگارهای تاریخی ذکر شده است. اسکندر بیگ، منشی دربار صفوی، گزارش می‌دهد که در اواخر فوریه ۱۶۰۶، شاه عباس اول به گنجه رسیده و در نزدیکی مقبره شیخ نظامی، اردو زده است، Iskandar Beg Munšī. History of Shah 'Abbas the Great, Volume 3. Westview Press, 1986, , , p. 902. و در ۲۴ مارس نوروز را در این مکان جشن گرفته است.Iskandar Beg Munšī. History of Shah 'Abbas the Great, Volume 3. Westview Press, 1986, , , p. 905. 

در طول جنگ ایران و روسیه در سال ۱۸۲۶، نبرد سهمگینی بین نیروهای روس و ایرانی در نزدیکی مقبره نظامی رخ داد. نیروهای روسی به فرماندهی ژنرال ایوان پاسکویچ ارتش ایران را شکست داده و آن را مجبور به عقب نشینی کردند. Василій Александрович Потто. Кавказская война: Персидская война, 1826–1828 гг. Volume 3. "Кавказский край", 1993. , , p. 130 فرستاده روسیه به ایران الكساندر گریبیدوف در خاطرات خود به گفتگو با نویسنده و مورخ عباسگلو باكیخانوف، اشاره ‌می‌کند و می‌نویسد که باکیخانوف در خلال این گفتگو یه وی گفته كه نبرد الیزابت‌پل در نزدیك مقبره نظامی به وقوع پیوسته است. ФЭБ: Грибоедов. Эриванский поход. 

 تخریب 
به گفته باکیخانوف، تا دهه ۱۸۴۰ مقبره نظامی کاملا تخریب شد و وزیر سابق خانات قره باغ، میرزا آدی گوزل بیگ آن را بازسازی کرد. Abbas-Kuli-aga Bakikhanov. Golestan-e Eram 

در سال ۱۸۷۳ شاه ایران ناصرالدین قاجار، در بازگشت از اولین سفر خود به اروپا، از نزدیکی مقبره نظامی رد شد. وی در خاطرات خود فاصله مقبره شیخ نظامی را از گنجه حدود نیم لیگ ذکر می‌کند و مقبره را "بنای آجری بسیار محقری" توصیف می‌کند.J.W. Redhouse. The Diary of H. M. the Shah of Persia, During His Tour Through Europe in A. D. 1873. BiblioBazaar, LLC, 2009. , , p. 416 

با شروع قرن بیستم، مقبره تقریباً به‌طور کامل ویران شد. در سال ۱۹۲۵ آرامگاه این شاعر حفاری شد و باقیمانده قبر وی برای بازتدفین در مرکز گنجه نبش شد. با این حال، رهبری آذربایجان شوروی دستور داد تا جسد شاعر را در همان مکان تدفین نموده و بنای موقتی به عنوان آرامگاه بسازند. 

در سال ۱۹۴۰ و هنگام ساخت مقبره‌ای  جدید، بررسی‌های باستان‌شناسی منجر به کشف بقایای قبرهای قدیمی و متعلق به قرن سیزدهم میلادی در اعماق زمین شد. در حالی که آثار باقیمانده روی زمین متعلق به بازسازی‌های قرن نوزدهم بود. И. П. Щеблыкин. Памятники азербайджанского зодчества эпохи Низами: материалы. Изд-во АзФАН, 1943, pp. 49–50

 بازسازی 
در سال ۱۹۴۷، مقبره‌ی جدیدی از جنس سنگ آهک ساخته شد. بعدها در نزدیکی مقبره، کارخانه تولید آلومینیوم توسط دولت شوروی برپا کرد. دفع مواد زائد خطرناک از کارخانه باعث آسیب به مقبره شد و منجر به تخریب آن تا اواخر دهه ۱۹۸۰ گشت.

پس از سقوط اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، این مقبره به شکل امروزی خود بازسازی شد.

 سازه 
بندانگشتی|آرامگاه گنجوی
این سازه به شکل استوانه‌ی بلندی است، که توسط باغچه‌هایی احاطه شده است. در یک طرف مقبره، مجسمه های فلزی کار گذاشته شده است که یادآور اشعار حماسی نظامی می‌باشند. مقبره از بلوک گرانیت سخت که از اوکراین خریداری شده، ساخته شده است. معماری سازه به عهده‌ی فرمان امام قی‌اف معمار بوده است. مجسمه‌ها توسط گورخماز سودادالدینوف ساخته شده اند.  Скульптор, гянджинец, патриот. Ежедневный информационный ресурс – "Azeri.ru – Азербайджанцы в России". 

 تخریب اشعار فارسی 
در دهه نود خورشیدی، پس از تصمیم دولت آذربایجان اشعار گنجوی در آرامگاه او که همگی به زبان فارسی هستند، تخریب و پاک شدند. به گفته خلیل یوسفلی، مدیر مرکز نظامی گنجوی در آکادمی ملی علوم آذربایجان، این کاشیکاری‌های فارسی که از روی اشعار نظامی ساخته شده بودند، در سال ۱۹۹۷ در مقبره وی جای گرفتند و اکنون ترجمه ترکی آذربایجانی این اشعار جایگزین خواهد شد.  این اتفاق باعث اعتراض جمهوری اسلامی ایران به یونسکو شد.

 جستارهای وابسته 
 گنجه 
 آذربایجان

 منابع 

رده:بنیان‌گذاری‌های ۱۹۴۷ (میلادی) در اتحاد شوروی
رده:یادمان‌های نظامی گنجوی
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۱۹۹۱ (میلادی)
رده:ساختمان‌ها و سازه‌ها در گنجه
رده:ساختمان‌ها و سازه‌های کامل‌شده در ۱۹۴۷ (میلادی)
رده:جاذبه‌های گردشگری در گنجه
رده:بناهای یادبود در اتحاد شوروی
رده:آرامگاه‌ها در جمهوری آذربایجان
رده:مقاله‌ها با نحو منسوخ‌شده تصویر