سکا

سکاها گروهی از مردمان ایرانی شرقی کوچ‌نشین بودند که در استپ اوراسیا و حوضه تاریم از سده ۹ پیش از میلاد تا سده ۵ پس از میلاد زندگی می‌کردند. "دانشمندان مدرن بیشتر از نام سکا برای اشاره خاص به ایرانیان استپ شرقی و حوضه تاریم استفاده کرده‌اند" "در پژوهش‌های مدرن نام 'سکاها' برای قبایل باستانی شمال و شرق آسیای مرکزی و ترکستان شرقی محفوظ مانده است تا آن‌ها را از ماساژت‌های مرتبط منطقه آرال و سکاهای استپ‌های پونتیک متمایز کنند. این قبایل به زبان‌های ایرانی سخن می‌گفتند و شغل اصلی آن‌ها شبانی کوچ‌نشینی بود." سکاها ارتباط نزدیکی با اسکیث‌ها داشتند، و هر دو گروه بخشی از فرهنگ‌های سکایی گسترده‌تر را تشکیل می‌دادند.: "در طول هزاره اول پیش از میلاد، مردم کوچ‌نشین در سراسر استپ اوراسیا از کوه‌های آلتای تا منطقه شمالی دریای سیاه و تا حوضه کارپات گسترش یافتند... مورخان یونانی و ایرانی هزاره اول پیش از میلاد وجود ماساژت‌ها و سارومات‌ها، و بعداً، سرمت‌ها و سکاها را ثبت کرده‌اند: فرهنگ‌هایی که مصنوعاتی مشابه آنچه در بناهای یادبود سکایی کلاسیک یافت می‌شود، مانند سلاح‌ها، زین و برگ اسب و یک سنت هنری متمایز "سبک حیوانی" داشتند. بر این اساس، این گروه‌ها اغلب به فرهنگ سکایی نسبت داده می‌شوند..." با این حال، آن‌ها از اسکیث‌ها با ویژگی‌های جغرافیایی و فرهنگی خاص خود متمایز می‌شوند. زبان‌های سکایی بخشی از شاخه سکایی، شاخه‌ای از زبان‌های ایرانی شرقی را تشکیل می‌دادند.

سکاها که از فرهنگ آندرونوو، فرهنگ سینتاشتا و فرهنگ گورالواری پیشین مشتق شده بودند، بعدها تحت تأثیر تمدن باختر-مرو و هجوم ژنتیکی عصر آهن آسیای شرقی قرار گرفتند. ایرانیان باستان، یونانیان باستان و بابلیان باستان به ترتیب از نام‌های "سکا"، "سکایی" و "کیمری‌ها" برای تمام کوچ‌نشینان استپ استفاده می‌کردند. با این حال، نام "سکا" به طور خاص برای کوچ‌نشینان باستانی استپ شرقی استفاده می‌شود، در حالی که "اسکیث‌ها" برای گروه مرتبطی از کوچ‌نشینان ساکن در استپ غربی به کار می‌رود.: "کوچ‌نشینی اسب‌سوار به عنوان فرهنگ 'کوچ‌نشینان اولیه' شناخته شده است. این اصطلاح گروه‌های قومی مختلفی (مانند سکاها، ماساژت‌ها و یوئه‌چی) را در بر می‌گیرد...": ایرانیان تمام کوچ‌نشینان شمالی را «سکا» می‌نامیدند، همان‌طور که یونانیان آن‌ها را «سکایی» و بابلیان آن‌ها را «کیمری» می‌خواندند.

بقایای باستان‌شناسی برجسته سکاها شامل فرهنگ ارژن، توننوگ، گورهای پازیریک، کورگان ایسیک، مقبره‌های کورگان سکایی، تپه‌های تاسمولا و احتمالاً طلا تپه هستند. در سده ۲ پیش از میلاد، بسیاری از سکاها توسط یوئه‌چی از استپ به سغد و باختر و سپس به شمال غربی شبه‌قاره هند رانده شدند، جایی که به عنوان سکاهای هند شناخته می‌شدند. "مردم سکا، یا شاکا، سپس مهاجرت طولانی خود را آغاز کردند که با فتح شمال هند توسط آن‌ها پایان یافت، جایی که آن‌ها همچنین به عنوان هندو-سکاها شناخته می‌شوند." سکاهای دیگر به امپراتوری اشکانی حمله کردند و در نهایت در سیستان ساکن شدند، در حالی که برخی دیگر ممکن است به پادشاهی دیان در یون‌نان، چین مهاجرت کرده باشند. در حوضه تاریم و بیابان تکله‌مکان در سین‌کیانگ امروزی، آن‌ها در ختن، یارکند، کاشغر و جاهای دیگر ساکن شدند.

 منبع‌شناسی 
اصلی‌ترین مرجع مربوط به سکاهای باستان کتاب تاریخ هرودوت است. در پرتو نتایج حاصله از کندوکاوهای باستانشناسی می‌توان بر توضیحات هرودوت مهر تأیید زد. با این حال، به نظر می‌رسد که وی اطلاعات کمی از بخش شرقی سرزمین سکاها داشته است. وی غالباً کلی‌گویی از وقایع استثنائی دارد و گویا بعضی از وقایع را که در یک منطقه ولی در دوره‌های مختلف رخ داده است، به‌طور خلاصه بیان می‌کند. نظریه مورد علاقه هرودوت عقیده مبهم در مورد اقوام باستان ساکن در سرزمین سکاها و نظر نادرست وی در مورد وسعت و وضع کشور اغلب مورد بحث و نقد بوده است.

 نام 
ریشه‌شناسی
چپ|بندانگشتی|کلاهخود سکایی، آلیاژ مس، افراسیاب، سمرقند، سده ۶–۱ پیش از میلاد.
زبان‌شناس اسوالد سمرنیی مترادف‌های با ریشه‌های گوناگون برای واژهٔ سکایی را بررسی کرد و اصطلاحات زیر را متمایز ساخت:  ,  ,  , و  .

اصطلاح  از ریشهٔ فعلی ایرانی ، به معنای «رفتن، سرگردان شدن» (مرتبط با «جستجو کردن») گرفته شده و بنابراین به معنای «کوچ‌نشین» بود، که نام‌های زیر از آن مشتق شده‌اند:
 پارسی باستان:  ، که توسط ایرانیان باستان برای اشاره به تمام کوچ‌نشینان استپ اوراسیا، از جمله سکاهای پونتیک، استفاده می‌شد.
 یونانی باستان:  
 لاتین: 
 سنسکریت:  
 چینی باستان:  
از ریشه هندواروپایی ، به معنای «راندن، پرتاب کردن» (که واژهٔ انگلیسی  نیز از آن مشتق شده است)، که  شکل درجه صفر آن است، نام خود سکاها که توسط سِمِرِنی به صورت  (تقریباً به معنای «کماندار») بازسازی شده است، مشتق شده است. نام‌های بیگانه زیر از آن مشتق شده‌اند:
 زبان اکدی:   و  ، که توسط آشوری‌ها استفاده می‌شد
 پارسی باستان:  
 یونانی باستان:   (جمع  )، که توسط یونانیان باستان استفاده می‌شد.
ارمنی باستان:   بر اساس ایتاسیستی یونانی است.
تغییر صوتی دیرهنگام سکایی از /δ/ به /l/ منجر به تحول  به  شد. واژهٔ یونانی   از این مشتق شده است که به گفتهٔ هرودوت، نام خودخواندهٔ سکاهای شاهی بود. تغییرات صوتی دیگر   را به وجود آورده‌اند.
اگرچه سکاها، سکاها و کیمری‌ها مردمان کوچ‌نشین ایرانی نزدیک به هم بودند، و بابلیان باستان، ایرانیان باستان و یونانیان باستان به ترتیب از نام‌های «کیمری»، «سکا» و «سکایی» برای تمام کوچ‌نشینان استپ استفاده می‌کردند، و مورخان اوایل دوران مدرن مانند ادوارد گیبون از اصطلاح سکایی برای اشاره به انواع مردمان کوچ‌نشین و نیمه‌کوچ‌نشین در سراسر استپ اوراسیا استفاده می‌کردند،
 نام «سکایی» در پژوهش‌های مدرن معاصر عموماً به مردم ایرانی کوچ‌نشینی اشاره دارد که از سده ۷ پیش از میلاد تا سده ۳ پیش از میلاد بر مناطق استپ و جنگل-استپ شمال دریای سیاه، کریمه، دره کوبان، و همچنین شبه‌جزیره‌های تامان و کرچ تسلط داشتند،* : "در پژوهش‌های مدرن نام 'سکاها' برای قبایل باستانی شمال و شرق آسیای مرکزی و ترکستان شرقی محفوظ مانده است تا آن‌ها را از ماساژت‌های مرتبط منطقه آرال و سکاهای استپ‌های پونتیک متمایز کنند. این قبایل به زبان‌های ایرانی سخن می‌گفتند و شغل اصلی آن‌ها شبانی کوچ‌نشینی بود."
 : "سکاها در عصر آهن اولیه زندگی می‌کردند و در مناطق شمالی استپ‌های دریای سیاه (پونتیک) ساکن بودند. اگرچه 'دوره سکایی' در تاریخ اروپای شرقی کمی بیش از ۴۰۰ سال، از سده ۷ تا سده ۳ پیش از میلاد، به طول انجامید، تأثیری که این سوارکاران بر تاریخ دوران خود گذاشتند به حدی بود که هزار سال پس از آنکه به عنوان یک مردم مستقل از بین رفته بودند، سرزمین اصلی آن‌ها و مناطقی که بسیار فراتر از آن تسلط داشتند همچنان به عنوان 'سکاییه بزرگ' شناخته می‌شد."
 : "از پایان سده ۷ پیش از میلاد تا سده ۴ پیش از میلاد، استپ‌های آسیای میانه توسط دو گروه بزرگ از قبایل ایرانی‌زبان خویشاوند – سکاها و سرمت‌ها – سکونت داشت [...] "[می]توان با اطمینان اظهار داشت که از پایان سده ۷ تا سده ۳ پیش از میلاد، سکاها دشت‌های استپی منطقه شمال دریای سیاه، از دان در شرق تا دانوب در غرب را اشغال کردند."
 : "سکاها، مردمی کوچ‌نشین با ریشه ایرانی که در سرزمین‌های استپی شمال دریای سیاه در طول سده‌های ۷–۴ پیش از میلاد شکوفا شدند (شکل ۱). برای گروه‌های مرتبط در آسیای مرکزی و هند، نگاه کنید به [...]"
 : "در نیمه اول هزاره اول پیش از میلاد، حدود ۳۰۰۰ تا ۲۵۰۰ سال پیش، بخش جنوبی اروپای شرقی عمدتاً توسط مردمان ایرانی‌تبار اشغال شده بود [...] مردمان اصلی ایرانی‌زبان منطقه در آن دوره سکاها و سرمت‌ها بودند [...] [ب]جمعیت سکاییه باستان به هیچ وجه همگن نبود، و خود سکاها نیز مردمانی همگن نبودند. کشوری که به نام آن‌ها نامگذاری شده بود توسط قبیله اصلی آن‌ها، 'سکاهای شاهی' (هرودوت، iv. 20)، که ایرانی‌تبار بودند و خود را 'اسکولوتوی' (iv. 6) می‌نامیدند، اداره می‌شد؛ آن‌ها کوچ‌نشینانی بودند که در استپ‌های شرق دنیپر تا دان و در استپ‌های کریمه زندگی می‌کردند [...] همسایگان شرقی 'سکاهای شاهی'، سارومات‌ها، نیز ایرانی بودند؛ کشور آن‌ها در استپ‌های شرق دان و ولگا امتداد داشت."
 : "نام 'سکایی' در نویسندگان کلاسیک دیده می‌شود و برای اشاره به یک گروه قومی یا مردم، که در متون خاور نزدیک نیز ذکر شده‌اند و در منطقه شمال دریای سیاه ساکن بودند، به کار رفته است."
 : "کاربرد عادی یونانی (و بعداً لاتین) می‌توانست هر بربر شمالی از منطقه عمومی استپ اوراسیا، راهروی تقریباً بدون درخت از علفزارهای چندساله مقاوم به خشکی که از دانوب تا منچوری امتداد داشت، را سکایی بنامد. هرودوت به دنبال دقت بیشتر است، و این مقاله بر سکاهای او متمرکز است که به استپ پونتیک شمالی تعلق دارند [...] این سکاهای واقعی به نظر می‌رسد همان کسانی باشند که او آن‌ها را سکاهای شاهی می‌نامد، یعنی گروهی که ادعای هژمونی داشتند [...] ظاهراً جنگجو-شبانی بودند. عموماً توافق شده است که از آنچه از نام‌های آن‌ها می‌دانیم، این‌ها مردمانی ایرانی‌تبار بودند [...]"
 : "وقتی از سکاها صحبت می‌کنیم، به آن سکا-سیبری‌هایی اشاره داریم که در دره کوبان، شبه‌جزیره‌های تامان و کرچ، کریمه، سواحل شمالی و شمال شرقی دریای سیاه، و مناطق استپی و پایین جنگل-استپی که اکنون بین اوکراین و روسیه مشترک است، از سده هفتم تا سده اول پیش از میلاد ساکن بودند [...] آن‌ها تقریباً به طور قطع به یک زبان ایرانی سخن می‌گفتند [...]"
 : "اولین کوچ‌نشینان تاریخی استپ، سکاها، از حدود سده هشتم پیش از میلاد در استپ شمال دریای سیاه ساکن شدند."

 در حالی که نام «سکا» به طور خاص برای اعضای شرقی آن‌ها که در شمال و شرق استپ اوراسیا و حوضه تاریم ساکن بودند، استفاده می‌شود؛

شناسایی
نام  توسط ایرانیان برای اشاره به تمام قبایل کوچ‌نشین ایرانی که در شمال امپراتوری آن‌ها زندگی می‌کردند، از جمله کسانی که بین دریای خزر و میرزاچول و کسانی که در شمال دانوب و دریای سیاه زندگی می‌کردند، استفاده می‌شد. در همین حال، آشوری‌ها این کوچ‌نشینان را ایشکوزای (اکدی:  ) یا آسکوزای (اکدی:  ,  , ) می‌نامیدند، و یونانیان باستان آن‌ها را سکوتای (یونانی باستان:  ,  ,  ) می‌خواندند.

280px|بندانگشتی|چپ|راست=۱٫۵|برای هخامنشیان، سه نوع سکا وجود داشت: سکاهای آن سوی دریا (احتمالاً بین یونانیان و تراکیه‌ای‌ها در سمت غربی دریای سیاه)، سکاهای تیگره‌خودا (ماساژت‌ها، «دارای کلاه‌های نوک تیز»)،  («نوشندگان هوم»، دورترین شرق). سربازان ارتش هخامنشی، جزئیات آرامگاه خشایارشای یکم، حدود ۴۸۰ پیش از میلاد.

کتیبه‌های هخامنشی در ابتدا یک گروه از  را فهرست می‌کردند. با این حال، پس از لشکرکشی داریوش یکم در سال‌های ۵۲۰ تا ۵۱۸ پیش از میلاد علیه کوچ‌نشینان آسیایی، آن‌ها به دو گروه متمایز شدند که هر دو در آسیای مرکزی در شرق دریای خزر زندگی می‌کردند:
  () – « که کلاه‌های نوک تیز فریژی می‌پوشند»، که به نام  نیز شناخته می‌شدند.: "ظاهراً داهه‌ها موجودیتی متفاوت از دیگر گروه‌های شناخته‌شده‌تر سکاها، یعنی سکاهای (Sakā) تیگراخودا (ماساژت‌ها، سرگردان در ترکمنستان) و سکاهای (Sakā) هومه‌ورگا (در فرارود و فراتر از سیردریا) را نشان می‌دادند."
  () – به عنوان « که هوما (اطراف آتش) می‌گذارند» تعبیر شده است، که می‌تواند به عنوان «سکاهایی که هوما را می‌پرستند» تعبیر شود.
نام سومی پس از لشکرکشی داریوش در شمال دانوب اضافه شد:
  () – « که در آن سوی (دریای) سیاه زندگی می‌کنند»، که سکاهای پونتیک استپ‌های اروپای شرقی بودند.
یک اصطلاح اضافی در دو کتیبه دیگر یافت شده است:
  () – «سکاهایی که در آن سوی سغد هستند»، اصطلاحی که توسط داریوش برای مردمی که مرزهای شمال شرقی امپراتوری او را در انتهای مخالف ساتراپی کوش (اتیوپیایی‌ها) تشکیل می‌دادند، استفاده می‌شد. پیشنهاد شده است که این  همان مردمان  بوده‌اند.
علاوه بر این، کتیبه‌های سوئز داریوش بزرگ به دو گروه سکا اشاره می‌کنند:
  () – « مرداب‌ها»
  () – « سرزمین»
 آدریان دیوید هیو بیوار به طور مقدماتی  را با  یکی دانسته بود، و جان مانوئل کوک به طور مقدماتی  را با  یکی دانسته بود. اخیراً، دانشمند رودیگر اشمیت پیشنهاد کرده است که  و  ممکن است به طور جمعی به /ماساژت‌ها اشاره داشته باشند.
شاه هخامنشی خشایارشای یکم سکاها را همراه با مردم  () آسیای مرکزی فهرست کرده است، که احتمالاً با  یکی بوده‌اند.
 اصطلاحات مدرن 

اگرچه ایرانیان باستان، یونانیان باستان و بابلیان باستان به ترتیب از نام‌های «سکا»، «سکایی» و «کیمری‌ها» برای تمام کوچ‌نشینان استپ استفاده می‌کردند، اما پژوهشگران مدرن اکنون از اصطلاح سکا به طور خاص برای اشاره به مردم ایرانی که در شمال و شرق استپ اوراسیا و حوضه تاریم ساکن بودند، استفاده می‌کنند؛ و در حالی که کیمری‌ها اغلب توسط معاصران به عنوان از نظر فرهنگی سکایی توصیف می‌شدند، ممکن است از نظر قومی با سکاهای واقعی، که کیمری‌ها با آن‌ها مرتبط بودند و همچنین کیمری‌ها را جابجا و جایگزین کردند، متفاوت بوده باشند.

 قلمرو 
بندانگشتی|300px|پراکندگی سکاها در سال ۱۰۰ پ.م.سرزمین‌های سکائیه، پادشاهی هندوسکایی، سرمت و شاهنشاهی پارت در نقشه نشان داده شده است.
قدمت سکاها، به سده هشتم پیش از میلاد مسیح برمی‌گردد.a b Szemerényi, Oswald (1980) "Four old Iranian ethnic names371 = Scripta minora, vol. 4, pp. 2051–93 Azagoshnasp.net سکاها از سده هشتم پیش از میلاد تا آغاز عصر مسیحیت، بر دشت‌های اوراسیا مسلط بودند و در قلمرو وسیعی از سواحل شمالی دریای سیاه در غرب، تا مرزهای شمالی چین در شرق، به زندگی چادرنشینی روزگار می‌گذراندند.

 سکاهای سیستان و داخل فلات ایران 
برخی از طوایف سکایی به درون پهنه مرکزی ایران روی آورده بودند و در کنارهٔ برخی مکانهای با طوایف ماد و پارس همسایه شدند. این تیره‌های سکایی «به‌صورت قبیله‌ای در ارتفاعات بالای جیحون نیز سکنی داشتند». این طایفه‌های سکایی در جنوب شرقی ایران نیز در منطقه‌ای به نام «زرنگ» و «زرنج» حضور داشتند و فرماندهی آن ناحیه را نیز در دست داشتند. زرنگ به دلیل بودن سکاها «سکستان» (سکستان، سجستان، سیستان امروزی) نیز نام داشت.جایگاه و تأثیر قوم سکایی در تاریخ و شاهنامه فردوسی

آن دسته از سکاهای داخل فلات ایران، مانند سیستان و… در مقابل هجوم و ورود ترکان، به فلات ایران تا مدتها سدّ محکمی در شرق ناحیهٔ اصلی ایران ایجاد کرده بودند و در برابر تجاوزات آنها به حدود شرقی ایران پایداری داشته‌اند که در بخش پهلوانی شاهنامه (یعنی داستانهای مربوط به رستم) نیز این موضوع منعکس است. برخی احتمال داده‌اند که خاندان سام و زال و رستم مذکور در شاهنامه فردوسی در واقع همان سکاهای سکنی گزیده در پهنه ایران هستند که در ساتراپ «زرنگا» نیز زندگی می‌کرده‌اند.جایگاه و تأثیر قوم سکایی در تاریخ و شاهنامه فردوسی

 تاریخچه 
سکاها در آغاز همراه دیگر مردم هندواروپایی در یک جا می‌زیستند و بعدها به نقاط دیگر مهاجرت کردند. مهاجرت اقوام سکایی در دوران مهاجرت‌های بزرگ آریایی‌ها انجام شد. بعضی از قبایل آریایی، جلگه‌های جنوب سیبری را ترک گفته، گروهی به طرف رشته‌کوه اورال و گروهی به سمت سیردریا و آمودریا رفتند، آن‌ها پس از گذشتن از کوه‌های تیان‌شان وارد سرزمین کاشغر شده، از آنجا سراسر ترکستان شرقی و دره‌های کوتچه و قره‌چار و دون‌هوانگ را تا گانسو به تصرف درآوردند و با خاک چین همسایه شدند.

 پیش از آشورها 
تا آن‌جا که مربوط به سکاهاست، آغاز تاریخ آنان را شاید بتوان حدود ۱۷۰۰ پیش از میلاد دانست، و آن هنگامی است که نخستین طوایف هندواروپایی به رود ینی‌سئی رسیدند. این مهاجران از ینی‌سئی به غرب رشته‌کوه آلتای و به سوی قفقاز رفتند. آن‌ها اقتصادی ویژه خویش به وجود آوردند، برخی از آن‌ها به صورت کشاورز در دره‌های حاصلخیز سکونت اختیار کردند و گروهی دیگر به صورت شکارچی و بدویان گله‌دار، در دشت‌ها اقامت گزیدند. این مهاجران تازه‌وارد، تا آن زمان، هنر ریخته‌گری و استفاده از مس را به خوبی فرا گرفته بودند. بعضی از کوره‌های ریخته‌گری آن‌ها که در ژرفای زمین فرورفته با قالب‌هایی که برای ساختن داس مورد استفاده قرار گرفت کشف شده است. آنان ظروفی با رنگ متمایل به قهوه‌ای می‌ساختند و بر روی آن‌ها طرح‌های هندسی می‌کشیدند، و برای قطع درختان از ابزار و و تبرهای برنزی استفاده می‌کردند.بهزادی، رقیه، قوم‌های کهن - سکاها، صص ۷۳۴ تا ۷۵۷

 دوران آشور و مادها 
کتیبه‌های آشوری مربوط به ۷۵۰–۷۰۰ پیش از میلاد از سکاها یاد کرده‌اند. آن‌ها در آن زمان در استپ‌های آسیای میانه زندگی می‌کردند و از تأثیر تمدن‌های میان‌رودان بابل و آشور به دور بودند. آن‌ها تا حد زیادی تحت تأثیر تمدن برادران یکجانشین خود یعنی مادها و پارس‌ها قرار داشتند که در نواحی جنوب آن‌ها در فلات ایران زندگی می‌کردند. سکاها مانند قوم خویشاوند خود سرمتی‌ها از جنبش‌های مزدایی و زردشتی که سرانجام توانست اعتقادات مادها و پارس‌ها را دگرگون کند، بدور بودند.

در اواخر قرن ۸ پیش از میلاد دستجاتی از قبایل سکایی به نام‌های اسکیت (اشکیدا) و کیمری (گومری) در یک موج نوین هجرت قبایل آریایی با گذشتن از سرزمین‌های شمال دریای خزر به نواحی قفقاز رسیدند. کیمری‌ها از قفقاز راهی آسیا صغیر شده و در سال ۶۷۹ پیش از میلاد کوشیدند که وارد خاک آشور شوند، ولی اسرحدون با آن‌ها مقابله کرد وبه دلیل اینکه راه حرکت به شرق (یعنی درون ماد) نیز بر آنها بسته بود، به ناچار به طرف نقاط مرکزی آسیای صغیر حرکت کردند. در این هنگام پادشاه کیمری‌ها فردی به نام تئوشپا (تی‌اَسپ) بود. اسکیت‌ها وارد قفقاز شرقی شده و در سرزمینی که اکنون کشور جمهوری آذربایجان است در ناحیه گنجه تا رود کورا جاگیر شدند. یک سند آشوری خبر از آن می‌دهد که اسپَکه پادشاه اسکیت‌ها در دهه سوم قرن هفتم پیش از میلاد با شاه ماننا متحد بوده است. اسپَکه (اسپه کایه) یک لفظ ایرانی می‌باشد که تلفظ کهن واژه سگ است. اسکیت‌ها در زمینی اسکان یافتند که مورد ادعا اورارتویی‌ها بود، مانناها نیز از مدتی پیشتر از طرف اورارتویی‌ها مورد تهدید قرار گرفته بودند. آن‌ها می‌توانستند به کمک هم با اورارتویی‌ها مقابله کنند و حکومت آشور نیز متوجه اهمیت این اتحاد شده بود و درصدد نزدیک شدن به شاه اسکیت‌ها برآمد و اسرحدون به شاه اسکیت‌ها پیشنهاد دوستی داد.

هرودوت در کتاب چهارم در مورد این مردمان می‌نویسد:

هرودوت در انتهای این گفتار از تهاجم سکاها به ایران در دوران خشتریته مادی یاد کرده؛ در حالی که سپاه ماد نینوا پایتخت آشور را محاصره کرده‌بود. خبر تهاجم سکاها در سال ۶۳۳ پ.م به آذربایجان خشتریته را ناچار کرد از نینوا بازگشته تا از کشور خود دفاع کند، شکست مادها در جنگی که در نزدیکی دریاچه ارومیه واقع شد، موجب شد سکاها به قدرت اول آسیا بدل شوند. از تاخت و تاز و غارت‌های آنان در کتاب ارمیا از کتب مذهبی یهودیان نیز یاد شده است. ۹ سال بعد در سال ۶۲۴ پ.م فرزندش هووخشتره با کشتن رهبران آنان موفق به شکست‌شان شد. سکاها در روزگار مادها بارها به مرزهای ایران تاختند. آن‌ها گاه با آشور هم‌پیمان می‌شدند و زمانی به‌همراه مادها با آشوریان می‌جنگیدند. به دنبال حملهٔ مجدد آشور به مادها، هووخشتره برای پایان دادن به حملات آشور با ماننا و سکاها پیمان دوستی بست و عملاً با آشور وارد جنگ شد. بعد از سکاها، کیمری‌ها (یکی دیگر از قبایل صحرانشین شمال قفقاز) به منطقهٔ شمال‌غرب ایران حمله کردند و در سر راه خود، دولت اورارتو در باختر دریاچهٔ ارومیه و خاور آناتولی را نابود کردند. هووخشتره بزرگ‌ترین پادشاه ماد در ده سال اول حکومتش موفق شد که رابطهٔ خوبی با پروتوثیس پادشاه سکاها برقرار کند. هووخشتره ارتشش را به دو بخش پیاده‌نظام مجهز به نیزه و سواره‌نظام تیرانداز (شکلی که از سکاها آموخته‌بود) تقسیم کرد و دولت نیرومندی در ماد تشکیل داد. هووخشتره پس از انقیاد سکاها در ماد، گروهی از سکاها را به غرب ماد کوچ داد و این سرزمین را به نام آنان سکزی یا ساکز خواندند که اکنون به سقز معروف است. گیرشمن می‌نویسد: سکاها در زمان اشغال ایران، سَقِز، ناحیه‌ای از کردستان را پایتخت خود قرار دادند، که الان نیز، با قدمتی ۳۰۰۰ ساله، یکی از قدیمی‌ترین شهرهای جهان به‌شمار می‌آید؛ چنان‌که آثاری از ایشان در آن حوالی پیدا شده؛ و گویند که کلمهٔ «سقز»، مشتق اسم «سَکا» است.رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمهٔ محمد معین. شابک: ۹۷۸–۹۶۴–۴۴۵–۰۳۲–۷

 هخامنشیان 
بندانگشتی|سکونخا، رهبر سکاهای تیزخود، در مقابل داریوش به زنجیر کشیده شده است.

در اویل دوران هخامنشیان، درگیری‌های مرزی با سکاها ادامه داشت. در سال ۵۲۹ پ.م کوروش به قبایل سکاها در آسیای مرکزی (شمال‌شرق ایران) حمله کرد و در جنگ با ماساگت‌ها کشته شد. وی را در پاسارگاد دفن کردند..

بندانگشتی|کمانداران سکایی. کرچ. سده چهارم پیش از میلاد
داریوش دیگر پادشاه هخامنشی در سال ۵۱۲–۵۱۴ پ.م به سکاها در ناحیه شمال قفقاز و دریای سیاه حمله می‌کند. . و برای تنبیه سکاها تا مرکز اروپا و بسارابیا پیشروی کرد. هرودوت نقل می‌کند که سکاها از راهکار کوچ‌نشینان استفاده نمودند و به جای رویارویی و جنگیدن با سپاه هخامنشی، گریختند و سپاه داریوش را تا داخل اعماق سرزمین‌های خود کشاندند. هرچند لشکرکشی داریوش نتوانست سکاها را زیر یوغ هخامنشیان درآورد؛ ولی آسیای غربی را برای سه قرن از حملات چادرنشینان سکایی در امان نگاه داشت.

 بابل هخامنشی 
برخی اسناد تجاری بابل، مربوط به دوران نبوکدنصر دوم و نبونئید نشان می‌دهد که کیمریان و اسکیت‌ها، حتی پیش از فتح میان‌رودان به وسیله پارس‌ها، بر ابزارهای نظامی بابلی‌ها اثر گذاشته بودند.

سکاها در سده پنجم پیش از میلاد مسیح، آداب و رسوم بابلی را پذیرفته بود. همه می‌دانند که مردمان قبیله‌های سکایی، در سپاه هخامنشی شرکت داشتند و با زندگی نظامی آشنایی داشتند. بیشتر آنها، در زیرمجموعه «سوارکار تیرانداز» به هخامنشیان خدمت می‌کردند. در یک سند بابلی به سال ششم پادشاهی کمبوجیه دوم (۵۲۴ پ. م) که در اوروک کشف گردید، اشاره شده که عده‌ای از سکاها به عنوان سرباز در بابل خدمت می‌کنند. گروهی از سربازان سکایی، مأمور حفاظت از قایق‌های باری (مواد غذایی) بودند که به فرمان دربار شاه، ارسال می‌گشت. در یکی از گزارش‌های اسناد بابلی، بار قایق حاوی مواد غذایی به وسیله معبد اثانا ارسال شده بود. همین متن نیز به مترجمانی اشاره می‌کند که خدمات آن‌ها برای ایجاد ارتباط میان سکاها و بابلی‌ها ضروری بوده است.

 سکاها در نبردهای هخامنشی 
سکاها در نبرد هخامنشیان و یونانیان شرکت داشتند و به همراه کادوسیان و مادها در یک جناح قرار داشتند و تحت فرماندهی آتروپات بودند. آریان مورخ یونانی ترکیب سپاه هخامنشی در جنگ گوگمل را چنین آورده است: باختری‌ها، سغدی‌ها و هندی‌های مجاور باختر به فرماندی بسوس والی باختر بودند. ساک‌ها که از سکاهای آسیایی و مستقلند ولی متحد داریوش می‌باشند و تحت فرماندهی ماباسس هستند. هندی‌های کوهستان تحت فرماندهی برسائت والی رخج بودند.
سوارهای پارتی، هیرکانی و تپوری تحت فرماندهی فراتافرن بودند. مادی‌ها، کادوسیان و سکاها تحت فرماندهی آتروپات بودند. سکنه دریای سرخ را اُرُن‌توبات و آریوبرزن و اکسی‌نِس اداره می‌کردند. بر شوشی‌ها و اوکسیان اُگزاتر پسر آبولیتاس ریاست داشت و بر بابلی‌ها، سی‌تاکیان و بر کاریان، بوپار ریاست داشت. ارمنی‌ها به سرداری اُرونت و میثروس‌تِس بودند و کاپادوکی‌ها به سرداری آری‌آرسِس بودند و سل سوریان و بین‌النهرینی‌ها به فرماندهی مازه والی بابل بودند.

آریان در مورد آرایش جنگی چنین آورده است: در جناح چپ سواره نظام غربی و دهایی و رخجی صف بسته بودند و نزدیک آن سواره نظام و پیاده‌نظام پارسی که با هم مخلوط بودند. در جناح راست سل سوریان، اهالی میانرودان، مادی‌ها، پارتی‌ها، سکاها و پس از آن تپوری‌ها و هیرکانی‌ها ایستاده بودند. در قلب، داریوش با تمام خانواده و نجبای ایران قرار گرفته بود و هندی‌ها و کاریان و آناپاست‌ها و تیراندازان آمارد در اطراف او بودند.

 اشکانیان 
بندانگشتی|جنگجوی سکایی

بنیانگذاران امپراتوری اشکانی، گروهی از قبایل سکایی موسوم به پرنی بودند، که با یورش به منطقه پارت، و تحمیل شکست‌های سنگین بر یونانیان دولت خود را پایه‌ریزی کردند. خاستگاه اولیه پرنی‌ها احتمالاً جنوب روسیه بوده است.

در زمان اشکانیان و در حدود اواخر قرن دوم پیش از میلاد سکاهای کوچ‌نشین در مرزهای شرقی اشکانیان پیشروی کردند و نواحی قندهار و سیستان امروزی را تسخیر نمودند. سکاها از آنجا به کابل و پنجاب نیز نفوذ کردند. تسخیر سیستان دائمی بود، چنانچه نام سیستان در واقع به نام این اقوام برمی گردد. آن‌ها در این دوره مشکلات بزرگی برای اشکانیان به وجود آوردند و اشکانیان را تا سراشیبی سقوط پیش بردند. چنانچه فرهاد دوم (ح۱۳۸ یا ۱۳۷- ح۱۲۸ ق. م) در نبرد با سکاها کشته شد و جانشین او اردوان دوم (ح۱۲۸- ح۱۲۳ ق. م) نیز در نبرد با آنان به طرز مرگباری زخمی گردید. تنها در زمان مهرداد دوم بود (ح۱۲۳–۸۷ ق. م) که اشکانیان توانستند بر سکاها غلبه یابند و مهرداد دوم سکاهای سیستان را تحت فرمان اشکانیان درآورد.

در سال ۴۷ میلادی گندفر از پادشاهان پارتی هند، سکاهای شمالی را از گنداره اخراج کرد.CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org

 ساسانیان 
سیستان، بعد از ناپدید گشتن سکاها، جزئی از امپراتوری ساسانیان شد. در زمان شاپور یکم، این منطقه، با نام کاملش، سَکِستان، تورستان () و هند، تا کناره‌های دریا، استان (به فارسی میانه: شَهر) امپراتوری بود و گاهی به فرزند شاهنشاه واگذار می‌شد. در یک‌چهارم (کوست) شرقی این استان، اداره هر دو منطقه زرنج و هرات را به پایتخت اداری خود در زرنج منتقل کرد و آتشکده ایالتی زرتشتیان در آنجا پابرجا بود. هنگامی که پای اعراب در قرن اول هجری / هفتم میلادی بدانجا رسید، مهاجمان با موبد موبدان و رئیس هیربد مواجه گشتند. آتشکده کرکویه بعد حمله اعراب دست‌نخورده باقی ماند. با این حال، در گزارش‌های تاریخی، وجود کلیسای نسطوری با اسقف آن، مکتوب گشته است.

 زبان و ادبیات 
300px|farme|بندانگشتی|چپ|رستم در نبرد با اژدهای تورانی

از زبان سکاها در دوره باستان هیچ اثر مکتوبی در دست نیست. گزارش‌های هرودوت از افسانه‌ها و داستان‌های اسکیتی و به وجود ادبیات بسیار غنی و به ویژه، حماسی زبان سکایی باستانی گواهی می‌دهد. به روایت هرودوت، پس از پیروزی سومین شاه ماد (هووخشتره) بر سکاهای غاصب (اسکیتی‌ها) و بازستانی امپراتوری ماد، با آن‌ها با مهربانی رفتار کرد و «پسرانی را بدیشان سپرد تا به زبان خود و هنر تیراندازی را بدان‌ها بیاموزد».

به اعتقاد دیاکونوف زبان اسکیت‌ها و زبان مادها بقدری بهم نزدیک بود که تفاهم میان ساکنان پادشاهی ماد و پادشاهی اسکیت را مقدور می‌ساخت.

تنها آثار بازمانده از زبان سکایی باستان، برخی اسامی افراد، قبیله‌ها و مکان‌ها در کتیبه‌های یونانی منطقه پنتوس و در آثار یونانی است، که بر اساس آن‌ها و به کمک زبان‌های ایرانی باستان (اوستایی و فارسی باستان) و نام چند مکان (تپه، رودخانه در اوکراین و جنوب روسیه)، می‌توان برخی از واژه‌های این زبان را بازسازی کرد.

رضایی باغ‌بیدی، ۲۳ واژه را گردآوری کرده است:
 سکایی
باستان فارسی
نو abra  آسمان arya  آریایی danu رود kuti  سگ mrga  مرغ، پرنده syava  سیاه xsas  شش zaranya زر، زرینapآبaspaاسبgausaگوشmaduعسلraupasaروباهvarkaگرگxvarخوردنhvanخواندن، فراخواندنarmaدستbagaبغ، پروردگارhazahraهزارmatukaملخsaukaآتشvarazaگرازzantuقبیله

زبان سکایی باستان، گویش‌های مختلفی داشته که دو تا از آنها، اسکیتی و سرمتی بودند. به روایت هرودوت، زبان سرمت‌ها اسکیتی است، اما به اصالت باستانی‌اش صحبت نمی‌شود. شواهد نشان می‌دهد که دست‌کم در برخی از گویش‌های اسکیتی-سرمتی باستان xv ایرانی باستان به f و d ایرانی باستان در میان دو مصوت به l (یعنی d < δ < l) تبدیل گشته است. مانند farna* به معنی «فر، فره» از xvarnah و skula* (نام یکی از شاهان اسکیتی) از skuda.

 زبان و ادبیات سکایی میانه (ختنی و تمشقی) 

زبان سکایی میانه، یا زبان ختنی از زبان‌های ایرانی میانه استبریتانیکا-زبان سکایی آثاری که به زبان سکایی در اواخر سده نوزدهم میلادی و اوایل سده بیستم میلادی در تُمشُق،Tumshuq نزدیک مارال‌باشیMaralbashi واقع در شمال‌شرقی کاشغر و در ختن، در جنوب‌شرقی همان شهر به‌دست آمده است. همهٔ این آثار متعلق به بودایی‌هاست و حتی آثار غیردینی سکایی نیز رنگ و صبغهٔ بودایی دارد. آثار غیردینی بخشی شامل نامه‌های خصوصی و بخشی شامل مکاتبات دیوانیِ ختن است. آثار سکایی را به دو دستهٔ سکاییِ ختنی (یا ختنیِ مطلق) و سکایی تمشُق تقسیم می‌کنند. آثار تمشقی از نظر زبانی کهنه تر هستند.

 ژنتیک 
براساس پژوهش‌های ژنتیکی صورت گرفته بر اسکلت‌های باقی مانده از سکاها در منطقه سیبری، کشور روسیه، هاپلوگروپ بخش عمده مردان سکایی متعلق به هاپلوگروپ R1a-z93 است، که این هاپلوگروپ عموماً در مردمان هندواروپایی رایج بوده و طی مهاجرت آریایی‌ها پخش شده است. این هاپلوگروپ بیشتر در نواحی شرقی ایران رایج است.

 میراث 
ریشه تمدن‌ها و مردمان بسیاری به سکاهای باستان مرتبط دانسته می‌شود.

 اَلان‌ها 

آلانان مردمی ایرانی احتمالا مرتبط با ماساژت‌ها (سکاهای تیزخود) بودند که به قفقاز کوچیدند و برخی از آنها مهاجرتشان را به اروپا و حتی به شمال آفریقا ادامه دادند. عموماً آنها به عنوان بخشی از اتحادیه بزرگی از قبایل کوچ‌نشین ایرانی باستانی یعنی سرمتیان در نظر گرفته می‌شوند که از سده سوم پیش از میلاد تا سده چهارم میلادی بر استپ پونتیک تسلط داشتند. 
200px|بندانگشتی|چپ|نبرد بین سکاها و اسلاو‌ها، نگاره‌ای از نگارگر روس، ویکتور واسنتسوف، به سال ۱۸۸۱
تاریخ آلان‌ها را می‌توان به ۳ دوره، «مهاجرت گسترده تا پیش از مسیحیت»، «آغاز مسیحیت تا هجوم مغول»، «پسا حمله مغول» تقسیم کرد.
 در دوران اول، آلان‌ها کوچ‌رو، جنگجو، و خنیاگر بودند که در جنگیدن تبحر داشتند و در دوران رومیان، اشکانیان و ساسانیان، نقش آفریدند. سواره‌نظام آن‌ها نوگرائید. آن‌ها در جنگ با روم، با مهرداد (میتراداتس) همدست شدند؛ همان‌طور که در ارمنستان، ماد و پارت، با رومی‌ها در قرن یکم و دوم پس از میلاد متحد گشتند. امیانوس مارسلینوس، اقتصاد چادرنشینی و خصلت‌های جنگی آن‌ها را توصیف کرده است.
 حمله هون‌ها، آلانی‌ها را به دو قسمت اروپایی و قفقازی دوپاره کرد. برخی از آلانی‌های اروپایی، مجبور به مهاجرت به همراه مردم اروپای شرقی، به اروپای غربی گشتند. به همراه قبایل آلمانی ویزیگوتی و وندالی، به گال (فرانسه) و اسپانیا مهاجرت کردند و حتی پای برخی از آن‌ها به شمال آفریقا رسید. آلان‌ها در جبهه رومی‌ها، در جنگ دشت کاتالونی (۴۵۱ میلادی) جنگیدند؛ جنگی که فلاویوس آییتیوس، آتیلا (رهبر هون‌ها) را، شکست داد. در ۴۶۱ و ۴۶۴، آن‌ها ایتالیا را تاراج کردند. پس از مرگ آتیلا، آن‌ها با قبایل آلمانی، علیه سلطه هون‌ها شوریدند تا خودشان را رها سازند.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 فرهنگ‌های سکایی
 هنر سکایی
 زبان سکایی
 دین سکایی
 اسکیث‌ها
 پادشاهی هندوسکایی
 پادشاهی بسفور
 آلان‌ها
 ساکزی
 پادشاهی آلانیا
 پادشاهی آلان‌ها و وندال‌ها
 پادشاهی ختن
 پادشاهی سکایی کریمه
 پادشاهی سکایی دوبروجا
 اتحادیه داهه
 ماساگت
 سرمت‌ها
 سرزمین سارومات
 کیمری‌ها
 استان ساسانی سکاستان
 سرزمین باستانی سکاستان
 ساکسون‌ها

 لاتین 

 پانویس 

 منابع 





 بهزادی، رقیه: قوم‌های کهن - سکاها. در: مجله «چیستا» اسفند ۱۳۶۹ و فروردین ۱۳۷۰ - شماره ۷۶ و ۷۷. (از صفحه ۷۳۴ تا ۷۵۷)




 ناتل خانلری، پرویز، زبانشناسی و زبان فارسی، توس، چاپ دوم، ۱۳۶۶.




 Rene Grousset, Naomi Walford Translated by Naomi Walford (1998). "The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, Rutgers University Press





رده:تاریخ ازبکستان
رده:تاریخ باستان افغانستان
رده:تاریخ باستان پاکستان
رده:تاریخ پاکستان
رده:تاریخ سیستان
رده:تاریخ قرقیزستان
رده:تاریخ قزاقستان
رده:روابط خارجی هند باستان
رده:ساکا
رده:سکاستان
رده:سکاها
رده:عشایر اوراسیا
رده:کوچ‌گردهای ایرانی‌تبار