مدارس آلیانس

اتحاد جهانی اسرائیلیت (به فرانسوی: Alliance Israélite Universelle) که به اختصار «آلیانس» نامیده می‌شود، یک سازمان بین‌المللی آموزشی و فرهنگی بود که در سال ۱۸۶۰ میلادی در پاریس تأسیس شد. این سازمان با هدف حمایت از حقوق یهودیان، ارتقای وضعیت اجتماعی و فرهنگی آنان و توسعهٔ آموزش نوین در جوامع یهودی سراسر جهان به‌ویژه در خاورمیانه، شمال آفریقا و اروپا شکل گرفت.

آلیانس در ابتدا توسط گروهی از یهودیان فرانسوی تأسیس شد که منابع مالی و اجتماعی لازم را برای کمک به یهودیان محروم و تحت تبعیض داشتند و در مرحلهٔ اول تلاش کردند تا با دفاع سیاسی، کمک به مهاجرت و توسعهٔ برنامه‌های آموزشی، وضعیت یهودیان را بهبود بخشند. هدف رسمی آلیانس در «اعلامیهٔ تأسیس» شامل دفاع از حقوق یهودیان، ترویج آموزش مفید، مبارزه با نادانی و تقویت آزادی‌های فردی بود.

در سال ۱۸۷۰ چارلز نتر (Charles Netter) اجازهٔ تأسیس مدرسهٔ کشاورزی میکوه اسراییل را در فلسطین از امپراتوری عثمانی دریافت کرد. در همین دوره بیش از ۶۰ مدرسهٔ آلیانس در عثمانی، ایران و شمال آفریقا شروع به کار کردند. بیشتر معلمان این مدارس در ترکیه و فرانسه تعلیم دیده بودند. تا سال ۱۹۰۰، آلیانس بیش از ۱۰۰ مدرسه در مناطق مختلف داشت و حضور آن به‌ویژه در مراکش، تونس و ترکیه بود. در سال ۱۹۶۸ میلادی سازمان آلیانس دارای ۳۱ مدرسه در مراکش، ۱۳ مدرسه در ایران، ۱۳ مدرسه در اسرائیل، ۳ مدرسه در لبنان، ۳ مدرسه در تونس و ۱ مدرسه در سوریه بود.

 تاریخچه 
اتحاد جهانی اسرائیلیت در سال ۱۸۶۰ میلادی در پاریس توسط گروهی از یهودیان فرانسوی تأسیس شد. مؤسسان اصلی عبارت بودند از شارل نتر (Charles Netter)، نارسس لوون (Narcisse Leven)، ژول کاروالو (Jules Carvallo)، اُژن مانوئل (Eugène Manuel)، آریستید آسترُک (Aristide Astruc) و ایزیدور کاهن (Isidore Cahen).

زمینهٔ شکل‌گیری آلیانس در بستر وقایع اجتماعی و سیاسی اروپا در نیمهٔ سدهٔ نوزدهم بود. یکی از مهم‌ترین رویدادها حادثهٔ مورِتارا (The Mortara Affair) بود؛ در سال ۱۸۵۸ در شهر بولونیا در ایالات پاپی، مأموران دولتی پسربچهٔ یهودی هفت‌ساله‌ای به نام ادگاردا مورِتارا را پس از غسل تعمید مخفیانه از والدینش جدا کردند و به کلیسا سپردند.

طبق اساس‌نامهٔ اولیه، آلیانس مأمور بود که از حقوق یهودیان در برابر تبعیض دفاع کند، به بهبود وضعیت آموزشی آنان کمک کرده و زمینهٔ پیشرفت اجتماعی و فرهنگی آن‌ها را فراهم سازد.

 گسترش مدارس آلیانس در خاورمیانه و شمال آفریقا 
شبکهٔ مدارس آلیانس به‌سرعت پس از تأسیس رشد کرد. اولین مدرسه در سال ۱۸۶۲ در تطوان، مراکش افتتاح شد.

در سال‌های بعد مدارس دیگری در طنجه و اساویرا تأسیس گردید.

با درخواست جوامع یهودی، آلیانس مدارس خود را در استانبول، حلب، بیروت، دمشق، قاهره، سالونیک و سایر شهرهای منطقه گسترش داد.

تا آغاز قرن بیستم، شمار مدارس تحت پوشش آلیانس بسیار افزایش یافت؛ در سال ۱۹۱۲ سازمان دارای ده‌ها مدرسهٔ پسرانه و دخترانه در بغداد، اورشلیم، طنجه، استانبول، بیروت و قاهره بود.

آلیانس همچنین با تأسیس مدرسه‌هایی در شهرهای فلسطینِ تحت امپراتوری عثمانی همچون اورشلیم، صفد، حیفا و یافا حضور خود را تقویت کرد.

 مدارس آلیانس در ایران 
نمایندگان آلیانس در ایران هرچه در توان داشتند به کار بردند تا ماهیت فرانسوی این مدارس را حفظ کنند، اما بر اساس قوانین کشور این مدارس ناچار بودند ماهیت ایرانی به خود بگیرند.

تغییر مواد درسی مدارس آلیانس بر اساس برنامه‌های وزارت معارف، مسیر آموزش دانش‌آموزان یهودی ایرانی را با نظام آموزشی ملی همسو کرد.

 برنامه‌های آموزشی و زبان تدریس 
برنامه‌های آموزشی مدارس آلیانس در ایران در آغاز بر الگوی مدارس فرانسوی و با تأکید بر آموزش زبان فرانسه، علوم جدید، ریاضیات و مهارت‌های عملی تنظیم شده بود. با گسترش نظارت دولت، این مدارس برنامه‌های درسی خود را با مصوبات وزارت معارف هماهنگ کردند.

این تغییرات موجب شد مسیر آموزشی دانش‌آموزان یهودی ایرانی بیش از پیش با نیازهای اجتماعی کشور همسو شود و امکان ادامهٔ تحصیل یا ورود آنان به مشاغل دولتی فراهم گردد.

 آموزش دختران در مدارس آلیانس 
از اوایل فعالیت شبکهٔ مدارس آلیانس، آموزش دختران نیز مورد توجه قرار گرفت و مدارس مخصوص دختران در بسیاری از شهرها تأسیس شد. تا سال ۱۹۱۲، در میان حدود ۱۱۵ مدرسهٔ آلیانس در سراسر منطقه، ۴۴ مدرسهٔ دخترانه وجود داشت که به آموزش دختران یهودی در سطوح ابتدایی و بالاتر می‌پرداختند.

در شمال آفریقا، مدارس آلیانس برای دختران علاوه بر آموزش زبان فرانسه و دروس عمومی، مهارت‌های حرفه‌ای و اقتصادی نیز ارائه می‌دادند که به افزایش استقلال اجتماعی و اقتصادی زنان یهودی کمک می‌کرد.

در ایران نیز مدارس آلیانس در برخی شهرها، مانند همدان، بخش‌های جداگانه‌ای برای دختران داشتند که در سال‌های آغازین قرن بیستم با تعداد قابل توجهی دانش‌آموز دختر فعالیت می‌کردند.

 واکنش جامعه یهودیان 
واکنش جامعه یهودیان به فعالیت مدارس آلیانس متنوع و گاه متضاد بود. برخی اعضای جامعه، به ویژه خانواده‌هایی که فرزندانشان از فرصت‌های آموزشی و فرهنگی بهره می‌بردند، به‌شدت از مدارس آلیانس حمایت می‌کردند و آن را راهی برای ارتقای سواد، مهارت‌های عملی و دسترسی به فرصت‌های اجتماعی و اقتصادی می‌دانستند.

در مقابل، برخی دیگر نگران بودند که تأکید بیش از حد بر آموزش زبان فرانسه و فرهنگ غربی باعث کاهش پیوند با سنت‌ها و ارزش‌های مذهبی یهود شود. این گروه‌ها بر اهمیت حفظ هویت یهودی و آموزش دینی تأکید می‌کردند و نسبت به برنامه‌های مدارس آلیانس با دیده انتقاد نگاه می‌کردند.

همچنین در برخی شهرها و دوره‌های زمانی، اختلاف بین طبقات اجتماعی یهودیان باعث شد که واکنش‌ها متفاوت باشد؛ طبقات مرفه و متوسط غالباً با مدارس همکاری کرده و فرزندان خود را در آن‌ها ثبت‌نام می‌کردند، اما طبقات کم‌درآمد کمتر دسترسی به آموزش داشتند و گاهی احساس تبعیض می‌کردند. به طور کلی، مدارس آلیانس توانستند با وجود انتقادات، نقش مهمی در ارتقای تحصیلات و آشنایی یهودیان با آموزش مدرن ایفا کنند.

 رابطه با دولت ایران 
رابطهٔ مدارس آلیانس با دولت ایران در دوره‌های مختلف، هم شامل همکاری و هم محدودیت‌هایی بود. در دورهٔ قاجار، با موافقت ناصرالدین شاه، اجازهٔ تأسیس مدارس داده شد و نمایندگان آلیانس توانستند مدارس ابتدایی و متوسطه در شهرهایی مانند تهران، همدان و اصفهان ایجاد کنند.

در دورهٔ پهلوی اول و دوم، با رشد ملی‌گرایی و قوانین جدید آموزشی، دولت ایران بر محتوای برنامه‌های درسی مدارس نظارت داشت. مدارس آلیانس موظف شدند که آموزش فارسی و تاریخ و جغرافیای ایران را در برنامه‌ها بگنجانند و برنامه‌ها با مصوبات وزارت معارف هماهنگ شوند. این همکاری باعث شد آموزش دانش‌آموزان یهودی ایرانی هم‌راستا با نظام آموزشی ملی پیش برود.

با وجود این هماهنگی، مدارس آلیانس به‌عنوان نهاد فرانسوی و بین‌المللی همچنان استقلال نسبی داشتند و توانستند آموزش زبان فرانسه و برخی دروس مدرن اروپایی را ادامه دهند. این رابطهٔ دوسویه، هم دولت را راضی نگه می‌داشت و هم به آلیانس امکان می‌داد مأموریت آموزشی خود را ادامه دهد.

 انتقادات و چالش‌ها 
مدارس آلیانس در طول فعالیت خود با مجموعه‌ای از انتقادات و چالش‌ها مواجه بودند که هم از جانب جامعه یهودیان و هم از سوی مقامات دولتی و سایر گروه‌های اجتماعی مطرح شد. برخی از مهم‌ترین این چالش‌ها عبارت بودند از:

 تضاد فرهنگی و مذهبی: برنامه‌های آموزشی آلیانس که بر زبان فرانسه و علوم اروپایی تأکید داشت، گاهی با آموزه‌ها و سنت‌های یهودیان محلی و فرهنگ‌های ملی منطقه همخوانی نداشت و این موضوع باعث بروز نگرانی‌هایی در میان خانواده‌ها شد.

 محدودیت‌های قانونی و سیاسی: در کشورهایی که آلیانس فعالیت می‌کرد، قوانین آموزشی و سیاست‌های دولتی همواره محدودیت‌هایی برای مدارس خارجی ایجاد می‌کرد. این امر به ویژه پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران و در برخی کشورهای شمال آفریقا قابل مشاهده بود.

 تفاوت‌های اقتصادی و اجتماعی: دسترسی به مدارس آلیانس برای خانواده‌های یهودی کم‌درآمد دشوار بود، زیرا شهریه‌ها و هزینه‌های جانبی آموزش گاهی فراتر از توان مالی آنان بود. این مسئله باعث ایجاد شکاف اجتماعی در میان دانش‌آموزان شد.

 انتقاد از تمرکز بر زبان و فرهنگ فرانسه: برخی منتقدان بر این باور بودند که تمرکز مدارس بر آموزش زبان فرانسه و فرهنگ غربی می‌تواند موجب دور شدن دانش‌آموزان از فرهنگ و زبان ملی و مذهبی خود شود. این انتقادها در مقاطع مختلف تاریخ فعالیت مدارس، به ویژه در ایران و کشورهای شمال آفریقا، مطرح شده است.

با وجود این انتقادات، مدارس آلیانس توانستند شبکه گسترده‌ای از آموزش مدرن یهودیان ایجاد کنند و نقش مهمی در توسعه سواد و آموزش علمی ایفا نمایند، اما همواره مجبور بودند بین اهداف آموزشی و انتظارات فرهنگی و اجتماعی جامعه میزبان تعادل برقرار کنند.

 وضعیت مدارس آلیانس پس از انقلاب ۱۳۵۷ 
پس از انقلاب ۱۳۵۷ ایران و تأسیس جمهوری اسلامی، وضعیت مدارس خارجی و بین‌المللی تغییر کرد و مدارس آلیانس نیز از این قاعده مستثنی نبودند. دولت جدید بر نظام آموزشی کشور نظارت دقیق‌تری اعمال کرد و مدارس موظف شدند برنامه‌های درسی خود را با اصول و محتوای مصوب وزارت آموزش و پرورش هماهنگ کنند.

در نتیجه، برخی مدارس آلیانس فعالیت خود را کاهش دادند یا تعطیل شدند و تعدادی دیگر تحت نظارت مستقیم وزارت آموزش و پرورش باقی ماندند. تمرکز این مدارس بر آموزش زبان فرانسه، علوم پایه و مهارت‌های عملی محدود شد و بخش عمدهٔ برنامهٔ آموزشی مطابق با استانداردهای ملی ایران برگزار می‌گردید.

با وجود این تغییرات، مدارس آلیانس توانستند به ارائهٔ آموزش به جامعهٔ یهودیان ایرانی ادامه دهند، هرچند تعداد مدارس و دانش‌آموزان نسبت به دوران پیش از انقلاب کاهش یافت. این مدارس همچنین نقش مهمی در حفظ میراث آموزشی و فرهنگی جامعهٔ یهودیان ایران ایفا کردند.

 فهرست مدارس آلیانس در ایران 
 مدرسه آلیانس بروجرد
 مدرسه آلیانس تهران
 مدرسه آلیانس همدان
 مدرسه آلیانس اصفهان
 مدرسه آلیانس کرمانشاه
 مدرسه آلیانس رشت
 مدرسه آلیانس شیراز
 مدرسه آلیانس خرم‌آباد
 مدرسه آلیانس نهاوند
 مدرسه آلیانس سنندج
 مدرسه آلیانس یزد
 مدرسه آلیانس کاشان
 مدرسه آلیانس بیجار

 برخی مشاهیر آموزش دیده در مدارس آلیانس ایران 
برخی از فارغ‌التحصیلان مدارس آلیانس در حوزه‌های مختلف، از آموزش و ادب گرفته تا تجارت و فرهنگ، به افراد شناخته‌شده‌ای تبدیل شده‌اند:

 داوود آلیانس، بازرگان و خیر ایرانی‌تبار که در مدارس آلیانس در کاشان تحصیل کرد و بعدها به بریتانیا مهاجرت کرد و در صنعت نساجی و تجارت برجسته شد.

 مناهیم شموئل هالوی، روحانی و آموزگار یهودی از یهودیان همدان، که در مدرسهٔ آلیانس در همدان درس خواند و بعدها به عنوان معلم و مدیر مدرسه فعالیت کرد و در جامعهٔ یهودیان نقش رهبری داشت.

 یونس حمامی لاله‌زار، از رهبران جامعهٔ یهودیان ایران و از فارغ‌التحصیلان مدارس آلیانس در ایران که بعدها در فعالیت‌های اجتماعی و رهبری جامعه مشارکت داشت.

 شموئل حییم، معروف به مسیو حییم و شموئل اسحاق افندی (۱۲۷۰ خ کرمانشاه – ۱۳۱۰ خ تهران) روزنامه‌نگار، رهبر جامعه یهودیان ایران، فعال صهیونیست و نماینده کلیمیان در دوره پنجم مجلس شورای ملی بود.

 الیاس اسحاقیان، آموزگار و مدیر مدارس آلیانس که تحصیلات ابتدایی و متوسطهٔ خود را در آلیانس گذراند و بعدها در مدیریت و تعلیم در مدارس آلیانس در ایران فعال بود.

 ساموئل رهبر، پزشک، پژوهشگر و استاد دانشگاه که تحصیلات اولیهٔ خود را در مدارس آلیانس در ایران گذراند و بعدها به موفقیت علمی در زمینهٔ درمان دیابت رسید.

 ایلیا رحمیم پیرنزار، از فارغ‌التحصیلان مدرسهٔ آلیانس کرمانشاه که بعدها به‌عنوان یکی از نخستین وکلای یهودی دارای پروانهٔ رسمی در ایران شناخته شد.

 پروین معتمد، فارغ‌التحصیل مدرسهٔ آلیانس همدان که در آموزش و مدیریت بخش‌های آموزشی جامعهٔ یهودی ایران نقش داشته است.

 ابوالحسن صدیقی، مجسمه‌ساز ایرانی مشهور به ابوالحسن‌خان صدیقی، نقاش و مجسمه‌ساز برجستهٔ ایرانی و از شاگردان کمال‌الملک

 عزیزالله نعیم، رهبر جامعهٔ یهودیان ایران که تحصیلات خود را از مدرسهٔ اتحاد (آلیانس) آغاز کرد و بعدها در احیای زندگی فرهنگی–اجتماعی یهودیان ایران نقش داشت؛ او در اواخر دورهٔ قاجار و اوایل پهلوی در نهادهای فرهنگی و آموزشی یهودی فعال بود.

 یوسف حییم اور شرگاء، آموزگار دینی و مربی در مدارس اتحاد آلیانس یزد که علاوه بر آموزش کتاب مقدس و عبری، الهام‌بخش نسل‌های بعدی رهبران مذهبی یهودیان ایران بود؛ وی برای سال‌ها در مدرسهٔ آلیانس یزد تدریس کرد و شاگردان بسیاری تربیت نمود.

 آقا یغوتیِل (Agha Yeghoutiel)، موسس مدرسه‌ای در کاشان که پیش از واگذاری به آلیانس به‌صورت محلی اداره می‌شد و بخش‌هایی از آموزش آن با همکاری آلیانس پیش می‌رفت؛ وی از پیشگامان ترویج آموزش نوین در جامعهٔ یهودی ایران بود و همین ارتباط باعث شد مدارس ارتباط خود را با آلیانس توسعه دهند.

 عبدالله زرگریان، که تحصیلات خود را در مدارس اتحاد آلیانس همدان آغاز کرد و بعدها به عنوان تاجر و خیر مدرسه‌ساز در تهران شناخته شد؛ وی نقش مهمی در بنیان‌گذاری کنیسا و امکانات آموزشی برای جامعهٔ یهودیان منطقه داشت.

 نورمن نورالله گابی (Norman Nourollah Gabay)، تحصیل‌کردهٔ مدرسهٔ متحد (آلیانس) در کاشان که پس از تحصیل در مدرسه به فعالیت‌های تجاری و کارآفرینی پرداخت و در جامعهٔ یهودیان ایران شناخته شد.

 منابع 

رده:مدارس یهودیان ایران
رده:نهادهای آموزشی یهودی
رده:اتحاد جهانی اسرائیلیت
رده:یهودیان اهل ایران
رده:صفحه‌های ابهام‌زدایی نهاد آموزشی