مسجد جامع قیروان

مسجد جامع قیروان که با نام مسجد عقبه بن نافع نیز شناخته می‌شود، یکی از بااهمیت‌ترین مسجدهای تونس است که در شهر تاریخی قیروان قرار دارد.

مسجد در سال ۵۰ هجری قمری (۶۷۰ میلادی) توسط عقبه بن نافع در ابتدای تأسیس شهر قیروان در زمینی به مساحت ۹٬۰۰۰ مترمربع ساخته شد و یکی از کهن‌ترین مساجد جهان اسلام و الگویی برای سایر مساجد ساخته شده در مغرب عربی است.Great Mosque of Kairouan (discoverislamicart.org)  مسجد قیروان یکی از تأثیرگذارترین و بزرگ‌ترین یادبودهای اسلامی در شمال آفریقا است. فضای آن شامل یک نمازخانه با ستون‌های موازی، حیاط دارای سنگفرش مرمری و یک گلدستهٔ بزرگ مربعی است.

در دورهٔ اغلبیان کارهای زیادی در توسعهٔ مسجد انجام شد. M’hamed Hassine Fantar, De Carthage à Kairouan: 2000 ans d’art et d’histoire en Tunisie, éd. Agence française d’action artistique, Paris, 1982, p. 23 شهرت مسجد عقبه و سایر مکان‌های مذهبی قیروان، به توسعه و افزایش جمعیت آن کمک کرد. دانشگاهی که دانشجویان آن در مسجد، درس می‌خواندند، مرکزی برای آموزش علوم اسلامی و طبیعی بود.Wilfrid Knapp and Nevill Barbour, North West Africa: a political and economic survey, Editions Oxford University Press, Oxford, 1977, page 404 با زوال شهر قیروان، مرکز مطالعات فکری به دانشگاه زیتونه در شهر تونس منتقل شد.Mahmud Abd al-Mawla, L’université zaytounienne et la société tunisienne, éditions Maison Tiers-Monde, Tunis, 1984, page 33

 موقعیت مکانی 
بندانگشتی|راست|نقشهٔ قیروان (۱۹۱۶) نشان دهندهٔ مسجد جامع در گوشهٔ شمال شرقی شهر
بندانگشتی|بخش بیرونی دارای پایه‌های فراوان. این تصویر، گوشهٔ شمال غربی را نشان می‌دهد.
مسجد در منطقهٔ داخلی حومة الجامی در شمال شرق شهر قیروان قرار دارد. Mohamed Kerrou, " Quartiers et faubourgs de la médina de Kairouan. Des mots aux modes de spatialisation ", Genèses, vol. 33, n°33, 1998, pp. 49-76 این مکان، قلب بافت شهری شهر تأسیس شده توسط عقبه بن نافع است؛ ولی به دلیل طبیعت ویژهٔ این سرزمین که در معرض شاخه‌هایی از وادی بود، توسعهٔ شهری به سمت جنوب شهر انجام شد. سپس تحولات قیروان باعث هجوم بنی‌هلال در ۴۴۹ قمری شد که نتیجهٔ آن، زوال شهر بود.

ساختمان به صورت یک چهارضلعی نامنظم بزرگ است. طول شرقی ۱۲۷٫۶ متر و طول غربی ۱۲۵٫۲ متر است. عرض دو سوی شمالی (که گلدسته در میانهٔ آن قرار دارد) و جنوبی آن نیز ۷۲٫۷ متر و ۷۸ متر است. مساحت کل مسجد، ۹ هزار مترمربع است.

ساختمان مسجد، از بیرون به صورت یک دژ دیده می‌شود. دیوارهای مسجد با بلندای ۱٫۹۰ متر از سنگ‌های پرداخت شده و روی آن‌ها ردیفی از سنگ لاشه و ردیفی از آجر ساخته شده‌اند، Enceinte et porches de la Grande Mosquée de Kairouan  برج‌های مربعی به بلندای ۴٫۲۵ متر در هر ضلع بنا شده‌اند و پایه‌های توپر و برجسته برای حمایت دیوارها کاربرد دارند. علاوه بر نقش دفاعی، پایه‌ها و برج‌ها در پایدارسازی بنا روی خاک نرم تأثیر دارند.Néji Djelloul, op. cit., p. 8

 تاریخچه 
 تکامل 
alt=Period photo showing the southern facade and South.|چپ|بندانگشتی|نمای مسجد جامع قیروان در ابتدای سدهٔ بیستم میلادی
در زمان تأسیس قیروان در ۵۰ قمری (۶۷۰ میلادی)، عقبه بن نافع فرماندهٔ عرب مکان مسجد را در مرکز شهر، نزدیک به امارت حکومتی برگزید. در حدود ۶۹۰ میلادی، بربرها پس از تصرف شهر، مسجد را تخریب کردند.Amédée Guiraud, Histoire de la Tunisie: les expéditions militaires arabes du VIIe au IXe siècle, éd. SAPI, Tunis, 1937, p. 48 سپس مسجد در سال ۷۰۳ توسط حسن بن نعمان غسانی بازسازی شد.Jack Finegan, The archeology of world religions, vol. III, ed. Princeton University Press, Princeton, 1965, p. 522 با افزایش تدریجی جمعیت قیروان و افزایش تعداد نمازگزاران، هشام بن عبدالملک اموی، به فرماندار خود، بشر بن صفوان دستور داد که شهر را توسعه دهد که شامل نوسازی و توسعهٔ مسجد در حدود سال‌های ۷۲۴ تا ۷۲۸ نیز بود.Paul Sebag, La Grande Mosquée de Kairouan, éd. Robert Delpire, Paris, 1963, p. 25 در این فرایند توسعه، همهٔ مسجد را به جز محراب بازسازی کرد. ساخت گلدسته نیز زیر نظر او آغاز شد. Hichem Djaït, " L’Afrique arabe au VIIIe siècle (86-184 H./705-800) », Annales. Économies, sociétés, civilisations, vol. 28, no3, 1973, p. 616 یک دورهٔ دیگر بازسازی در سال ۷۷۴ شامل تغییرات و تزئیناتی در مسجد، زیر نظر یزید بن حاتم فرماندار عباسی انجام شد.Archéologie méditerranéenne, n°1-2, 1965, p. 163 Fondation de la Grande Mosquée de Kairouan 

در زمان فرمانروایان اغلبی، قیروان در دوران اوج خود بود و مسجد، از این دورهٔ ثبات و رفاه سود می‌برد. در ۸۳۶، زیادت‌الله دوباره مسجد را بازسازی کرد.Razia Grover Mosques, p. 52, New Holland, 2007 , . ظاهری که اکنون از مسجد دیده می‌شود، در این زمان شکل گرفت. هم‌چنین کنبد آجدار محراب برافراخته شد.  ابوالابراهیم در حدود ۸۶۲، مسجد را با افزودن ۳ دهانه به سمت شمال توسعه داد و گنبدی روی رواق طاق‌دار پیش از نمازخانه افزود.Paul Sebag, op. cit., p. 40 ابراهیم دوم در ۸۷۵، سه دهانهٔ دیگر ساخت که باعث کوچک شدن صحن مسجد شد.Georges Marçais, L’architecture: Tunisie, Algérie, Maroc, Espagne, Sicile, vol. I, éd. Picard, Paris, 1927, p. 12

وضعیت کنونی مسجد را می‌توان تا دورهٔ اغلبیان ردیابی کرد. هیچ عنصری به جز محراب، قدیمی‌تر از سدهٔ نهم میلادی نیست. پس از اغلبیان، ترمیم‌های جزئی در ۱۰۲۵ توسط زیریان،Néji Djelloul, op. cit., p. 32 در ۱۲۴۸ و ۱۲۹۳ توسط حفصیان،Paul Sebag, op. cit., p. 53 در ۱۶۱۸ توسط مرادیانPaul Sebag, op. cit., p. 59 و در اواخر سدهٔ نوزدهم و اوایل سدهٔ بیستم انجام شد. در ۱۹۶۷ فعالیت‌های ترمیمی عمده‌ای زیر نظر مؤسسه ملی باستان‌شناسی و هنر آغاز شد که پنج سال به طول انجامید و مسجد در روز میلاد پیامبر در سال ۱۹۷۲ بازگشایی رسمی شد. 

 نگارخانه 

 منابع 

رده:۷۰۳ (میلادی)
رده:آفریقا در ۷۰۳ (میلادی)
رده:آفریقا در سده ۸ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های ۶۷۰ (میلادی) در آفریقا
رده:بنیان‌گذاری‌های ۶۷۰ (میلادی)
رده:بنیان‌گذاری‌های سده ۷ (میلادی) در خلافت امویان
رده:بنیان‌گذاری‌های سده هفتم (میلادی) در آفریقا
رده:قیروان
رده:مسجدها در تونس
قیروان
رده:مسجدهای سده ۷ (میلادی)
رده:مسجدهای سده ۸ (میلادی)
رده:مسجدهای کامل‌شده در ۶۷۰ (میلادی)
رده:مسجدهای کامل‌شده در ۷۰۳ (میلادی)
رده:معماری اسلامی
رده:معماری اموی
رده:معماری تونس
رده:معماری عربی
رده:معماری موریش
رده:بنیان‌گذاری‌های ۷۰۳ (میلادی)
رده:ساختمان‌های مذهبی کامل‌شده در دهه ۶۷۰ (میلادی)
رده:ساختمان‌های مذهبی کامل‌شده در دهه ۷۰۰ (میلادی)