جنگ‌های ساسانیان و حبشه

جنگ‌های ساسانیان و حبشه اشاره به زنجیره‌ای از نبردها در اواخر سده ششم میلادی، میان شاهنشاهی ساسانی با امپراتوری حبشه یا آکسوم بر سر کنترل پادشاهی پادشاهی حمیر در یمن می‌دارد. پس از نبرد حضرموت و محاصرهٔ صنعا، حبشیان از شبه‌جزیره عربستان بیرون رانده شدند. آن‌ها دوباره در سال ۵۷۵ یا ۵۷۸ میلادی، با یورش به یمن، کنترل آنجا را به‌دست گرفتند اما با حملهٔ دوبارهٔ سپاه ایران این‌بار نیروهای آکسوم برای همیشه از یمن رانده شدند. پس از این واقعه پادشاهی حمیری به‌عنوان سرسپردهٔ ایران اعاده شد.

بندانگشتی|upright|طرحی از نقاشی منازعهٔ پادشاه ایران، خسرو دوم در یمن، سده ششم میلادی

یکی از منابع اصلی جنگ‌های آکسوم و پارس، تاریخ طبری است. بر اساس این منبع، در دهه ۵۲۰ میلادی، پادشاهی آکسوم در اتیوپی در پاسخ به آزار و اذیت جامعه مسیحی نجران، به عربستان جنوبی حمله و آن را فتح کرد. این امر به پایان حکومت پادشاهی طولانی مدت حمیر و برکناری رهبر وقت آن، ذونواس، منجر شد. تا سال ۵۷۰ میلادی، سیف بن ذی‌یزن، پادشاه مطیع حمیر، در پی پایان دادن به سلطه حبشه در منطقه بود و پس از طرد شدن توسط امپراتوری بیزانس، برای کمک نظامی به ایرانیان روی آورد. خسرو اول، پادشاه ایران، با این شرط موافقت کرد که در صورت شکست حبشه، قلمرو حمیر به امپراتوری ساسانی ضمیمه شود. پس از آن، ارتش ایران وارد عربستان جنوبی شد و در نبرد حضرموت و سپس در محاصره صنعا پیروزی‌های قاطعی کسب کرد و پس از آن، حبشه‌ای‌ها عمدتاً از شبه‌جزیره عربستان، به استثنای نجران، اخراج شدند. با تأسیس یمن ساسانی، یزن به حکومت منطقه منصوب شد. با این حال، چهار سال بعد، او توسط خادمان حبشه خود به قتل رسید. امپراتوری ساسانی که با فتح مجدد حبشه‌ایها روبرو بود، حمله دومی را ترتیب داد و تا سال ۵۷۸ یمن را دوباره فتح کرد و به طور نامحدود به حکومت حبشه در خارج از آفریقا پایان داد. وهریز، ژنرال ارتش ایران، به عنوان مرزبان یمن منصوب شد و سرکوب نفوذ منطقه‌ای طرفدار بیزانس را در بحبوحه جنگ بیزانس-ساسانیان ۵۷۲-۵۹۱ تضمین کرد.

فوتیوس اول، پاتریارک قسطنطنیه در سده نهم میلادی، اشاره‌ای گذرا به این واقعه داشته است: 

علاوه بر این در کتاب شهرستان‌های ایرانشهر نیز به برخی جزئیات این نبرد اشاره شده است:

پیشینه
حدود سال ۵۲۰ میلادی، ذونواس، پادشاه یهودی حمیر، شروع به آزار و اذیت جامعه مسیحی در نجران کرد. در پاسخ، کالب(Kaleb)، پادشاه آکسوم، یک لشکرکشی نظامی به یمن فرستاد. ذونواس سرنگون و کشته شد و کالب یک مسیحی حمیرایی به نام سومویافه اشوا(Sumyafa Ashwa) را به عنوان نایب‌السلطنه خود منصوب کرد. با این حال، حدود سال ۵۲۵ میلادی، این نایب‌السلطنه توسط ابرهه، فرمانده آکسوم، سرنگون شد. پس از مرگ ابرهه، پسرش، مسروق بن ابرهه، نایب‌السلطنه پادشاهی آکسوم در یمن را ادامه داد و پرداخت خراج به آکسوم را از سر گرفت. با این حال، برادر ناتنی او، سیف بن ذی‌یزن، شورش کرد و برای پایان دادن به حکومت آکسومی‌ها در جنوب عربستان، از خارج کمک خواست. امپراتوری‌های بیزانس و ساسانیان مدت‌ها برای کنترل منطقه با هم رقابت می‌کردند. سیف بن ذی‌یزن که هیچ حمایتی از امپراتور بیزانس، ژوستینین اول، دریافت نکرده بود، برای کمک به شاهنشاه ایران، خسرو اول، روی آورد.https://archive.org/details/tabarivolume05/page/n1/mode/1up

نخستین حمله ساسانیان
در سال ۵۷۰ میلادی، خسرو، فرمانده خود وهریز و پسرش نوزاد(نوزد) را در رأس یک لشکرکشی به یمن فرستاد. طبق یک روایت، اشراف‌زادگانی که در زندان بودند، به آنها فرصت داده شد تا با شرکت در یک لشکرکشی دوردست، که تعداد آنها ۸۰۰ سواره نظام دیلمی (طبق گفته طبری) و طبق روایتی دیگر ۳۶۰۰ یا ۷۵۰۰ نفر (طبق گفته دینوری) بود، نام خود را پاک کنند. تخمین مدرن ۱۶۰۰۰ نفر است.https://www.iranicaonline.org/articles/abna-term/ ارتش ساسانی، سوار بر هشت کشتی، از بندر اُبُلَّه (شمال شرقی شهر بصرهٔ امروزی) حرکت کرد، جزایر بحرین را تصرف کرد و به سمت صحار، پایتخت عمان، حرکت کرد (طبری، ظاهراً از فتح عمان بی‌اطلاع بود). در مسیر، دو کشتی غرق شدند. آنها سپس ظفار و حضرموت را تصرف کردند و در ساحل عدن پیاده شدند.https://archive.org/details/countriestribeso01mileuoft

در طول این حمله، نوزاد کشته شدhttps://books.google.de/books?id=p2UHIQ9WyJ4C&pg=PA240&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false که خشم وهریز را نسبت به مسروق، حاکم اتیوپیایی یمن، برانگیخت. سپس وهریز در نبرد با مسروق روبرو شد و او را با تیری در نبرد حضرموت کشت و باعث فرار اتیوپیایی‌ها شد. سپس او به صنعا پیشروی کرد، و وقتیکه پرچمدار نتوانست پرچم افراشته را از دروازه عبور دهد جمله معروف خود را گفت: پس از نبرد حضرموت و محاصره صنعا، آکسومی‌ها توسط نیروی مشترک ساسانی و حمیری از شبه جزیره عربستان بیرون رانده شدند.

وهرز، سیف بن ذی‌یزن، پادشاه پیشین حمیری را به تخت سلطنت بازگرداند و خود خراجگزار امپراتوری ساسانی شد.https://www.iranicaonline.org/articles/abna-term/ طبری گزارش می‌دهد که دلیل اصلی پیروزی وهرز بر آکسومی‌ها استفاده از پنجگان (احتمالاً یک منجنیق مجهز به نیزه‌های سنگین) بود، یک فناوری نظامی [ایرانی] که مردم محلی کاملاً با آن ناآشنا بودند. وهرز پس از فتح یمن، با غنایم زیادی به ایران بازگشت.https://books.google.de/books?id=0OrCo4VyvGkC&pg=PA100&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

دومین حمله ساسانیان
با این حال، در سال ۵۷۵ یا ۵۷۸، پادشاه حمیری توسط حبشی‌ها(آکسومی‌ها) کشته شد و وهریز مجبور شد با ارتشی متشکل از ۴۰۰۰ نفر به یمن بازگردد و دوباره حبشی‌ها را بیرون براند. وهریز توسط خسرو اول به عنوان فرماندار یمن منصوب شد که تا ظهور اسلام در دست ساسانیان باقی ماند.https://www.iranicaonline.org/articles/abna-term/

پیامدها
وهرز، سیف بن ذی‌یزن، را به عنوان حکمران جدید یمن منصوب کرد. وهرز توسط خسرو اول به عنوان والی یمن منصوب شد که تا ظهور اسلام در دست ساسانیان باقی ماند.

مسیحیت سرانجام جایگاه خود را در عربستان از دست داد و نفوذ بیزانس در منطقه به طور قابل توجهی تضعیف شد.

جنگ‌های حبشه و ایران یکی از دلایل جنگ ساسانیان و بیزانس در سال‌های ۵۷۲ تا ۵۹۱  و پیامد آن، جنگ ساسانیان و بیزانس در سال‌های ۶۰۲ تا ۶۲۸ بود. این دو جنگ که برای هر دو امپراتوری بیزانس و ساسانی ویرانگر بودند، فتوحات موفقیت‌آمیز اعراب در سده هفتم را از پیش تعیین کردند.

جستارهای وابسته
 بازچیرگی ساسانیان بر یمن
 نبرد حضرموت
 یمن ساسانی
 محاصره صنعا
 آزادزادگان

 منابع 



رده:جنگ‌های ایران و حبشه
رده:تاریخ باستان یمن
رده:جنگ‌های خسرو انوشیروان
رده:جنگ‌های شاهنشاهی ساسانی