تقیه در میان بابیان و بهائیان

هرچند پیروان باب گاه تا اندازه‌ای به کار بستن تقیه را مجاز می‌دانستند، بهاءالله اما هرگز درصدد پنهان کردن خود یا تعالیمش برنیامد و هیچ‌گاه ادعای خود مبنی بر بنیان‌گذاری «دینی نو» را انکار نکرد. منابع موجود نشان می‌دهند که بهاءالله، و پس از او عبدالبهاء و شوقی افندی، در پی آن بودند که پیروان را به‌تدریج از سنت شیعیِ تقیه دور کنند.

سید کاظم رشتی، به اعتقاد دنیس مک‌ایون از زمان تحریر دلیل المتحیرین تا زمان مرگش در وضعیت تقیه نگارش می کرد. به اعتقاد مک ایون، باب نیز همچون رشتی متن فقهی خود درباره اصول را در وضعیت تقیه نوشت. او از این طریق می توانست خود را از اندیشه فقهی شیخی دور نشان دهد و از خود و پیروانش در برابر حملات فیزیکی محافظت کند.Quinn, S. A. (2023). The mi‘rāj in Select Shaykhī, Bābī, and Bahā’ī Texts. Religions, 14(3), 397. https://doi.org/10.3390/rel14030397 باب در موارد متفاوت از این رسم دیرپای شیعی در میان پیروانش دفاع کرده بود.  و آنان را به پیروی از آن نصحیت کرده بود. در مقابل، طاهره در الهیات خود این فرمان ها را رد می کرد و تصمیم به این گرفت علناً اعلام کند شریعت اسلام منسوخ شده است.Lee, Anthony A. 2023. A Bābī Theology in Poetry: The Creative Imagination of Tāhirih, Qurratu’l-ʿAyn. Religions 14: 328. Page 34. https://doi.org/10.3390/rel14030328 بهاءالله بسیاری از احکام شریعت اسلام و تشیع، از جمله تقیه را، منسوخ کرد. او و عبدالبهاء از بهائیان خواستند که در ایمان خود ثابت‌قدم باشند، اما در ابراز عقایدشان از رفتار تحریک‌آمیز بپرهیزند. در عین حال، اگر به‌صورت مستقیم دربارهٔ باورشان مورد پرسش یا چالش قرار گرفتند، نباید «تقیه» کنند، بلکه باید حقیقت را با آرامش و وقار بیان نمایند.

به اعتقاد  امید قائم مقامی و شاهین وفایی در برخی شرایط خاص و از روی ناچاری، بهاءالله به پیروانش توصیه کرد که برای مدتی کوتاه نوعی از تقیه را رعایت کنند. این توصیه‌ها اندک، موقتی و محدود بود و هدف آن تنها حفظ جان بهائیان در برابر خطر آزار و کشتار جمعی بود. اشاره‌های معدودی که در آثار بهاءالله به تقیه شده است، بیشتر در چارچوب «حکمت» قابل درک است؛ یعنی در شرایطی که خرد و احتیاط ایجاب می‌کرد، بهائیان سکوت پیشه کنند، از جلب توجه بپرهیزند و از اظهار داوطلبانهٔ هویت دینی خود خودداری نمایند. امید قائم مقامی و شاهین وفایی معتقدند  بهاءالله هیچ‌گاه شکل‌های دیگر تقیه، مانند انکار ایمان یا تبری از دین، را روا ندانست.  کامران اقبال در ایرانیکا می نویسد بهاء الله  به دلیل آزار پیروانش در شماری از مکتوبات خود از پنهان کردن ایمان حمایت کرده بود.  در لوحی ساخته شده پس از اعدام بدیع، پیامرسان او به ناصرالدین شاه، بهاءالله به امر تقیهٔ نازل امر کرد و به پیروانش توصیه کرد از اقرار به ایمان خود خودداری کنند (امر به عدم اقرار صادر) تا خود را حفظ و از خود محافظت کنند. به جز تقیه، الفاظ ستر، حجاب و حکمت نیز در این چارچوب به عنوان مترادف پنهان سازی ایمان به کار می‌رود. فرمان تقیه پیشه کردن در لوح دیگری در پاسخ به سؤالی از سوی بهاییان مازندران نیز مورد تأیید قرار گرفته‌است. همچون لوح یادشده، بهاءالله سنت امام جعفر صادق که گزارش شده گفته بود: «تقیه دین من و دین پیشینیان من است» و پیروانش را اصرار می‌کرد تا آیین خود را پنهان کنند (حکم ستر نازل) را مجدداً ذکر می‌کند.https://oceanoflights.org/bahaullah-pub25-030-fa/ به گفتهٔ سوزان مانک، «با این‌که در نوشته‌های بها‌ءالله، تقیه محکوم شده بود، بسیاری از جنبه‌های این عمل تحت عنوان حکمت همچنان ادامه یافت» . به گفتهٔ بها‌ءالله، «ما نه رفتار فرد ترسانی را که می‌کوشد ایمان خود را پنهان کند تأیید می‌کنیم، و نه رفتار مؤمنی را که آشکارا و با هیاهو وفاداری خود به این آئین را اعلام می‌کند. هر دو باید بر طبق دستور حکمت عمل کنند و با کوشش بسیار در جهت منافع دین بکوشند». این سخن بر پیروان آیین بهایی، به‌ویژه در شرایطی که برای آنان خطر بسیار داشت یا بنا بر تشخیصشان برخلاف منافع آیین و جامعهٔ بهائی تلقی می‌شد، لازم می‌کرد که از حکمت پیروی کنند. در واقع، بنا بر گفتهٔ فریدون وهمن، «پنهان کردن ایمان (بهایی) در زمان عبدالبها امری نادر نبود».

به اعتقاد  امید قائم مقامی و شاهین وفایی، این که در سده‌های نوزدهم و بیستم هزاران بهائی ایرانی در برابر آزار و شکنجه جان خود را فدا کردند اما از ایمان خود بازنگشتند، نشانهٔ روشنی است از آنکه آنان از سنت شیعیِ تقیه دست شسته بودند.

با تثبیت استقلال آیین بهائی در دوران شوقی افندی، به‌صراحت تأکید شد که پنهان کردن یا انکار ایمان برای بهائیان در هیچ شرایطی جایز نیست. به نظر می‌رسد اولین علامت ممنوعیت پنهان کردن ایمان در نامه‌ای از شوقی افندی به محفل روحانی ملی بهاییان ایران به تاریخ ۹ نوامبر ۱۹۲۷ باشد. شوقی افندی در آن تلگرام اخیری از خود به همان محفل را ذکر می‌کند که به همه بهاییان متقاضی شناسنامه‌ها و گذرنامه‌ها اصرار می‌کنند دیگر کتمان نکنند، بلکه آشکارا و شجاعانه بدون ترس و نگرانی به ایمان خود اعتراف کنند. در نامهٔ دیگری در ۲۳ آوریل ۱۹۳۴، او شرح می‌دهد که با این که حکمت و تقیه تضمین کنندهٔ ایمنی بهاییان تحت آزار شرق بوده و تنها شیوه برای حفظ و محافظت از دینشان بوده‌است دیگر باید منشأ شرم و عار تلقی شده و دیگر به آن عمل نشود. امروزه کتمان عقیده منافی تعالیم آیین بهایی پنداشته می‌شود و انجام آن برای بهاییان شدیداً ممنوع است.

 منابع 

 رده:بهائیت