لری جنوبی

لری جنوبی  نام دسته‌ای از گویش‌های زبان پارسی  است. دانش‌نامه ایرانیکا و دانش‌نامه اتنولوگ، گویش‌های زبان پارسی را به دو دسته‌ لری شمالی و جنوبی تقسیم کرده‌اند. گویش‌های پارسی با تفاوت‌های کم و بیش از هم، استفاده می‌شوند. به‌واقع، زبان لری در عین شباهت به زبان‌های کردی و فارسی، زبانی مستقل است، که از سه گونه‌ی لری شمالی، بختیاری و جنوبی تشکیل می‌شود، و فهرست لینگوییست نیز این سه دسته را تایید کرده است. 

گویش‌های جنوبی، به‌خصوص گویش بویراحمدی، دارای تفاوت‌های صرفی و نحوی در فعل‌ها، ضمیرها، حروف اضافه و حتی گرامر با کردی و فارسی است. به‌طورمثال، علامت جمع در لری به‌طورعمده، دارای سه گونهٔ «ئل، یل و گل» می‌باشد که در فارسی معیار وجود ندارند. حروف اضافه نیز متفاوت هستند. برای مثال: سی ← برای، نه ←را، وه ← از/به و… که متفاوت از کردی و فارسی‌اند. همچنین بسیاری از واژگان لری که تنها در زبان لری وجود دارند، اما در کردی و فارسی وجود ندارند.

لری جنوبی و لری بختیاری ۸۶ درصد به هم شباهت دارند. Ethnologue report for Bakhtiâri از جمله تفاوت‌های لری جنوبی و بختیاری می‌توان به موارد زیاد اشاره کرد:
 در گونه لری بختیاری ضمیر متصل سوم شخص مفرد و جمع که در فارسی"ش" است به صورت "س" تلفظ می‌شوند. مانند: بؤوخشش (اونو ببخش): بؤوخشس/ خوش (خودش): خوس. در لری جنوبی، "ش" همان "ش" تلفظ می‌شود.
 تلفظ متفاوت و تفاوت در برخی واژگان؛ برای مثال در لری بختیاری به مادر «دا»، ولی در لری جنوبی «دِی» یا «دای» گفته می‌شود.

 جغرافیا 
لری جنوبی در استان‌های کهگیلویه و بویراحمد، فارس (شهرستان‌های شیراز، مرودشت، کوهچنار، کامفیروز، چنارشیجون، قائمیه، اقلید، سپیدان، رستم، کازرون، نورآباد ممسنی، دشمن زیاری، خشت و کنار تخته، کمارج، گچساران) و بوشهر (شهرستان‌های دیلم، گناوه و دشتستان) بیشترین گویش‌ور را دارد.

لری جنوبی در شش استان، به‌طورعمده رواج دارد:
 کهگیلویه و بویراحمد: تمامی شهرستانها
 خوزستان: شهرستان‌های جنوب شرقی استان؛ از جمله شهرستانهای: بهبهان، امیدیه، رامهرمز، باغملک، هندیجان، ماهشهر، رامشیر.
 فارس: عمدتا در شهرستان‌های ممسنی، رستم، بخشی از سپیدان، کازرون.
 بوشهر: شهرستانهای: دیلم، گناوه و دشتستان
 چهارمحال و بختیاری: لردگان (در روستاها و شهرهای جنوبی شهرستان)
 اصفهان: پادنا، پادنا علیا و حنا

 اصطلاحات 
 وخوگروتن:به خودگرفتن:اعتراف کردن vakhỏ gerỏtan
 آمخته وابیڌن:عادت کردن، آموخته شدن Amokhta vabiyan
 بونگ کردن:صدازدن bong
 ورفراهسن:یهو از خواب پریدن varfrahesan
 چاکسن: چاک خوردن chakesan
 ترزسن: سوختن terzesan
 بُل کردن: بال کردن، پریدن bol
 دک زدن: درنگ کردن dok
 تک کردن: چکیدن tok kerdan
 پق کردن: اخم کردن pogh
 سیل کردن: نگاه کردن seyl
 شی کردن: شوی کردن، شوهر کردن shi
 بسی کردن: فرستادن bsi
 بٱئر کردن:تقسیم کردن bahr
 رو کردن:حرکت کردن (رو کن:حرکت کن)row
 تنگسن :tengesan پرتاب شدن
 ور کردن: به تن کردن- پوشیدن var kerdan
 ور داڌن: انداختن ver dayan
 تر داڌن: غلتاندن ter
 وتاسه رفتن: به تاسه رفتن: از نفس افتادن در اثر گریه یا خنده زیادtaasah
 واڌاشتن: نگه داشتن vadashtan
 جر کردن: دعوا کردنjar
 رمسن/رمبسن:فروریختن rombesan/remesan
 نشسن سرکرپا:نشستن روی دوپاsar krapaa
 سک زین: سیخونک زدن sok zayan
 لک زین: چرت زدن lek zayan
 داسۊن گرتن: بدی کسی را پشت سرش گفتن و دادخواهی از او نزد دیگران (داسون در اصل دادستاندن است)daasoon
 رنجه رنجه کردن:ریزریز کردن renja renja
 شفت داڌن: سخن را به درازا کشاندن Sheft
 غمه زدن: غمبه زدن-غرولند کردن ghoma
 غل زدن: غل غل کردن- جوشیدن ghel
 کمخزه کردن: خزیدن بچه نوزاد روی شکم komkheza
 چنگ پل کردن:راه رفتن نوزاد روی دو دست و دو زانو Changa pol
 لت و لو خوردن: تلوتلو خوردن lat low
 خنج زین: چنگ زدن khenj
 بنا کردن: آغاز کردن bena kerdan
 مَلا کردن: شنا کردن mala kerdan
 مندیر بیدن:منتظر بودن bandir biyan
 آخون کردن: خرمن کردن Akhoon
 تش برکردن: آتش برکردن tash bor kerdan
 تنگ کردن: محکم بستن چیزی مانند بار خر Teng
 (پشک داڌن): ریختن و پخش کردن چیزی مانند آب Peshk dayan
 یه پاره: بعضی

 افعال 
 وَریساڌن: پا شدن-: پاشو varisaḓan
 جکسن:دویدن:جیکسم-جیکسی-جیکس-جیکسیم-جیکسیت-جیکسن jekesan
 جیٛسن:دویدن jesan
 واڌاشتن:نگهداشتن (وادار:نگه دار)vadashtan
 خوسیڌن: خسبیدن، خوابیدن khowsiḋan
 اِسَیَن:گرفتن (بسون:بگیر)Esayan
 وابین (وابیڌن): شدن- وابیڌ-> وابود-> (شد) Vabiyan
 ورچردن: بالا رفتن از چیزی مانند صخره با چنگ و پا varchardan
 ورموتسن: پلاسیده شدن varmootesan
 پروسن (پروستن):پرورش یافتن (به منظور بیان اینکه چیزی مانند ترشی خوب جا افتاده و به عمل آمده به کار می‌رود)parvestan
 ورریچسن:از هم باز شدن و پخش وپلا شدن یک مجموعه (ورریچناڌن تلویزیون: باز کردن و جداکردن قطعات تلویزیون)varichesan
 دلسن:نشت کردن و بیرون رفتن شیره یا آب چیزی Dalesan
 واپلاڌن (واپلاییڌن): آب چیزی را گرفتن Vapladan
 وراشکناڌن: یک باره از جا پریدن و فرار کردن Varoshkanadan
 پشکسن: پخش و پلا شدن Peshkesan

افعال ماضی یا مضارع استمراری که با اضافه کردن «می» به ریشه فعل در فارسی ساخته می‌شود در لری بویراحمدی با اضافه کردن «ای» ساخته می‌شود:
 می‌رم: ایرم
 می‌رفتم: ایرٱتُم
 می‌پزم: ایپزُم
 می‌پختم: ایپۊتم
 می‌رفتند:ایرٱتن

بعضی کلمات مانند توانست و دانست به این صورت نبوده و با اضافه شدن (ست) به قسمت اصلی فعل مضارع ساخته می‌شوند. در لری بیشتر افعال گذشته با اضافه شدن این یکی (ست) ساخته می‌شوند مانند:
 کندس: کندست، کنده شد
 پیٛرس: پَرست، پرید
 بورس: بُرست، برید (از نفس افتاد)
 خندس: خندید
 درس: دریده شد
 گریوس: گریه کرد
 جِکِس: دوس، دوید
 چسپس: چسپید
 خارس: خارید
 جمبس: جمبید
ماضی نقلی در این گویش با اضافه شدن (اِ) به ماضی ساده ساخته می‌شود که در نوشتن به (ه) تبدیل می‌شود مانند:
 رٱتمه=رفته‌ام
 گوتیه: گفته‌ای
 بردیمه:برده‌ایم
 گوتیته: گفته‌اید
 گوتیه: گفته‌ای
 ورگشتمه:برگشته ام
 اْشنفتمه: شنفته ام، شنیده‌ام
 کردمه-کردیه- کرده-کردیمه- کردیته-کردنه:کرده‌ام-کرده‌ای- کرده -کرده‌ایم- کرده‌اید-کرده‌اند

 علامت جمع 
علامت جمع در این زبان «اَل» می‌باشد. مثال:
کتابَل (کتابها)، ماشینَل (ماشینها)، کُرَل (پسرها)
 برای ضمایر اول شخص و دوم شخض به صورت «نَل» به کار می‌رود. مثال:
ایمانل (ماها)، ایشانل (شماها)
 برای ضمایر سوم شخص به صورت «گَل» به کار می‌رود. مثال:
اینگل (اینها)، اونگل (اونها)
 برای کلماتی که آخر آن‌ها صدا دار باشد «یَل» به کار می‌رود. مثال:
شاخَیَل (شاخه‌ها)، بچیل (بچه‌ها)
کلمه گله از همین ریشه گرفته شده است.

 حروف اضافه 
حروف اضافه‌ای که در لری به کار می‌روند با معادل فارسی خود تفاوت دارند. در زیر چند نمونه از این حروف اضافه را می‌بینیم:
 وه(va): به، از
مثال: ایخی بری وه کۊچو؟ (می‌خواهی بری به کجا؟). وه کۊچو اومِی؟ (از کجا آمدی؟)
 نه(na) / ٱ(a): را
نکته: «نه» بعد از کلماتی که آخرشان صدا دار باشد استفاده می‌شود
مثال: تونٱ دوس دارُم (تورا دوس دارم). کتابٱ بده (کتاب را بده). جیجٱنه غذا وَش بڌه (جوجه را بهش غذا بده)
 سی(si): برای، واسه
مثال: بیو سی مو کار کو (بیا برای من کار کن). سیچه ایگریوی؟ (برای چه گریه می‌کنی؟)

 پسوند "ین 
این پسوند به آخر برخی کلمات اضافه می‌شود و نشان دهنده زیاد بودن آن در فرد یا چیزیست که به آن نسبت داده شده است.
مثال:
 لونجین (لونج + ین): کسی که لب‌های بزرگ و برآمده داشته باشد. لونج به معنی لب می‌باشد.
 پقین (پق + ین): اخمو، کسی که زیاد اخم می‌کند. پُق به معنی اخم می‌باشد. پُق کردن: اخم کردن
 کمین (کم + ین): شکمو، کسی که زیاد غذا می‌خورد. کُم: شکم
 مُل ملین (مُل مل + ین): پر مو. مُل: مو

 ضمایر ملکی 
 اُم-اِت -اِش- مون- تون- شون نمونه: کتابُم- کتابِت- کتابِش- کتابمون- کتابتون- کتابشون
البته «ن» آخر ضمایر در زبان گفتاری اکثراً گفته نمی‌شود

 ضمایر شخصی 
 مو- تو- وو- ایما- ایشا- اونگل
مثال:
 «ایما رݴتیم وه هونه»: ما رفتیم خونه
 «ای هونه مال مویه»: این خانه مال منه

 جمله‌ها 
 لری جنوبی یکی وه شاخه یَل زؤن لریه: لری جنوبی یکی از شاخه‌های زبان لری است.
 وَریس بِرَه درستَه بخو: پاشو برو درست را بخون
 یُنه سی ایشا اݵسَمِه: این رو برای شما خریده‌ام.

 نمونه‌ای از ضرب‌المثل‌ها 
 داری که خل وابی دَ راس وانیبو (درختی که خم شد دیگه راست نمیشه) در مورد آدمی که رذایل اخلاقی نهادینه شده‌ای دارد به کار می‌رود
 گلو دسش وَه پاٛی نیرسه ایگه ترشه (گربه دستش به پی نمی‌رسه میگه ترشه) موقعی گفته می‌شود که فردی توانایی انجام کاری را نداشته باشد و با بهانه‌هایی سعی در انکار آن داشته باشد.
 خر همو خره جلش عوض وابیه (خر همون خره پالونش عوض شده) موقعی گفته می‌شود که فردی در ظاهری جدید فخر فروشی کند
 آردشه بیته آربیزشه ور کشیڌه (آردشو بیخته و الکشو آویخته) در مورد کسی که از کاری برای همیشه دست می‌کشد و دیگر مسئولیتی را نمی‌پذیرد گفته می‌شود
 دوست داروم نه بهزه خوم (دوستت دارم نه بهتر از خودم) زمانی گفته می‌شود که یکی از دو دوست بخواهد چیزی را با دوستش تقسیم کند و تمایل دارد قسمت بهتر برای خودش باشد.

 منابع 

رده:زبان لری
رده:زبان‌های ایرانی جنوب غربی
رده:زبان‌های عراق
رده:گویش‌های لرستان