جایگاه تولید

واجگاه (مخرج حروفکاربرد کهن) یا جایگاه تولید  یکی از معیارهای اساسی در دسته‌بندی آواهای گفتار است. در آواشناسی تولیدی، جایگاه تولید به نقطه‌ای اشاره دارد که در آن اندام‌های گفتار انواع مختلف آواهای همخوان را ایجاد می‌کنند.Crystal(2008), 370 آواشناسی امروزی ۱۱ نقطه مجزا را در اندام گفتار شناسایی می‌کند: دولبی،bilabial لبی‌دندانی،labiodental دندانی، لثوی، برگشته، لثوی‌کامی، کامی،palatal نرمکامی،velar ملازی،uvular حلقیpharyngeal و چاکنایی.glottalKenstowicz (1994), 27 چنین تقسیم‌بندی‌ای معیار افقی را برای تقسیم‌بندی جایگاه‌های تولید به کار می‌برد که خود به نوعی مشکل‌ساز است. برای نمونه با چنین ملاکی نمی‌توان تقسیم‌بندی صحیحی از آواهایی که تنها یک طرف زبان در ایجاد بست درگیر هستند، ارائه کرد. مطالعات جدید با ادغام تقسیم‌بندی‌های سنتی نوع دیگری از تقسیم‌بندی را پیشنهاد می‌کند که بر اساس اندام‌های تولیدی فعال است: لب پائین (لبی)، تیغه زبان (پیشین)،coronal تنه زبان (پس زبانی)،dorsal ریشه زبان (ریشه‌ای)radical و تارآواها (چاکنایی).

لدیفوگد و مدیسون تعداد جایگاه تولید را ۱۷ مورد می‌دانند: دولبی، لبی‌دندانی، زبانی‌لبی،linguolabial درون‌دندانی،interdental نوک‌دندانی،apical dental دندانی‌لثوی،(laminal) dentialveolar نوک‌لثوی،apical alveolar لثوی،laminal alveolar نوک‌برگشتی،apical retroflex لثوی‌کامی،(laminal) palatoalveolar برگشتی،sublaminal (retroflex) کامی، نرمکامی، ملازی، حلقی، برون‌چاکناییepiglottal و چاکنایی.Kenstowicz (1994), 137

دو دسته بندی دیگر هم از واکه‌ها شده است که بر پایه آواهای شنیداری است. در دسته بندی نخست از بخشبندی آواهای برآمده از پیش و پس دهان و اندام های آواساز، دو دسته پیشینfront و پسین،back برگرفته اند. در دومی بر پایه اندازه برخاستگی یا بلندای زبان در ساخت واکه ها سه گروه بازopen(افتادهlow) ، میانهmid. همچنین دو واژه نیم بسته (half-close) و نیم باز (half-open) را درباره این گروه می توان بکاربرد. (نیم افراشته) و بستهclose (افراشته)high به دست می‌آید. با این حال، در نبود همبستگی‌های کالبدشناختی مشخص، بررسی واکه‌ها بر پایه واجگاه، کمتر رایج است.

 واجگاه ها در زبان فارسی 
ثمره ۸ واجگاه را در زبان فارسی شناسایی کرده‌است:
 دولبی: در این جایگاه به لحاظ شیوه تولید، دو نوع شیوه تولید انسدادی و خیشومی در تولید همخوان‌ها به کار می‌رود که سه واج [b, p, m] را نتیجه می‌دهد. این سه واج در الفبای زبان فارسی معادل سه نویسه «ب، پ، م» هستند.
 لب و دندانی: در این جایگاه به لحاظ شیوه تولید تنها دو واج سایشی [v,f] تولید می‌شود که معادل آن در الفبای زبان فارسی دو نویسه «ف، و» است.
 دندانی: در این جایگاه به لحاظ شیوه تولید تنها، واج‌های انسدادی، یعنی [d,t] حضور دارند که معادلشان در الفبای زبان فارسی سه نویسه «ت، ط، د» است.
 لثوی: در این جایگاه، به لحاظ شیوه تولید چهار شیوه تولید سایشی، لرزشی، خیشومی و روان استفاده می‌شود که پنج واج [l, n, r, z, s] را نتیجه می‌دهد. این پنج واج در الفبای زبان فارسی با ۱۰ نویسه «س، ص، ث، ز، ض، ظ، ذ، ر، ن، ل» بازنمایی می‌شوند.
 لثوی‌کامی: در جایگاه لثوی کامی دو نوع شیوه تولید سایشی و انسایشی به کار می‌رود که حاصل آن ۴ واج [dʒ, tʃ, ʒ, ʃ] است. این چهار واج با چهار نویسه «ش، ژ، چ، ج» در الفبای زبان فارسی بازنمایی می‌شوند.
 کامی: سه واج کامی [j, ɟ, c] به دو شیوه انسدادی و روان تولید می‌شوند. بازنمود این سه واج در الفبای زبان فارسی با سه نویسه «ک، گ، ی» نشان داده می‌شود.
 ملازی (زبانکی): در ملاز (زبان کوچک) دو شیوه تولید انسدادی و سایشی به کار می‌رود که دو واج [x, G] را نتیجه می‌دهد. این دو واج با سه نویسه «ق، غ، خ» در الفبای زبان فارسی نشان داده می‌شود.
 چاکنایی: واج‌های چاکنایی به دو شیوه انسدادی و سایشی تولید می‌شوند که دو واج [h, ʕ] را نتیجه می‌دهند. این دو واج با چهار نویسه «همزه (ء)، ع، هـ، ح» بازنمایی می‌شوند.ثمره (1378)، 80

 جستارهای وابسته 

 واجشناسی

آواشناسی تولیدی
شیوه تولید
همخوان دولبی
لبی‌دندانی
همخوان دندانی
همخوان لثوی
همخوان برگشته
همخوان لثوی‌کامی
همخوان کامی
هم‌خوان نرم‌کامی
همخوان زبانکی
 همخوان گلوگاهی
همخوان چاکنایی
 واکه
 واکه خیشومی 
 واکه پیشین
 واکه بی‌رنگ
 واکه میانی
 واکه آمیخته

 پانویس 

 منابع 
 ثمره، یدالله. آواشناسی زبان فارسی: آواها و ساخت هجایی آوا. مرکز نشر دانشگاهی.چاپ یازدهم(۱۳۹۳)

 Crystal, David (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics. Blackwell.
 Kenstowicz, Michael (1994). Phonology in Generative Grammar. Blackwell

رده:جایگاه تولید
رده:آواشناسی تولیدی
رده:واج‌شناسی