قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت

قطعنامهٔ ۲۲۳۱ شورای امنیت پس از ۱۲ سال گفتگو در مورد فعالیت‌های هسته‌ای ایران با اعضای گروه ۱+۵ در تاریخ ۲۳ تیرماه ۱۳۹۴ توسط تیم مذاکره‌کننده از مسئولان وزارت خارجه به ریاست وزیر امور خارجه محمد جواد ظریف، کشور ایران موفق به توافق هسته‌ای با گروه ۱+۵ گردید. پس از آن این توافق در تاریخ ۲۹ تیرماه ۱۳۹۴ در شورای امنیت به رأی گذاشته شد که با تصویب آن در آن شورا تبدیل به قطعنامهٔ ۲۲۳۱ گردید که همراه با تصویب آن هر شش قطعنامهٔ پیشین که علیه ایران صادر شده و منجر به تحریم‌های وسیع در رابطه با موضوع هسته‌ای علیه این کشور شده بود را ملغی کرد.Haidar, J.I. , 2015."Sanctions and Exports Deflection: Evidence from Iran," Paris School of Economics, University of Paris 1 Pantheon Sorbonne, Mimeo

 مفاد قطعنامه 

در ۲۹ مارس ۲۰۱۶، ایالات متحده، بریتانیا، فرانسه و آلمان نامهٔ مشترکی به دبیرکل سازمان ملل متحد، بان کی مون، نوشتند که ایران را متهم کرد که «قطعنامهٔ ۲۲۳۱» شورای امنیت را از طریق آزمایش‌های موشکی انجام شده از زمان معامله نقض کرده‌است. در این نامه آمده‌است که این موشک‌ها «ذاتاً قادر به حمل تسلیحات هسته‌ای هستند». با این حال، از گفتن اینکه این آزمایش‌ها غیرقانونی هستند دست کشیدند. قطعنامهٔ ۲۲۳۱ خواستار آن است که ایران از فعالیت‌های مربوط به موشک‌های هسته‌ای خودداری کند («از ایران خواسته شده‌است که هیچ‌گونه فعالیتی راجع به موشک‌های بالستیک که به منظور دستیابی به تسلیحات هسته‌ای طراحی شده‌اند، انجام ندهد، از جمله پرتاب با استفاده از چنین فناوری موشک‌های بالستیک».) اما به گفتهٔ دیپلمات‌ها این قانون الزام‌آور نیست و نمی‌تواند با اقدامات تنبیهی اعمال شود.

برای نخستین بار در تاریخ سازمان ملل، کشوری با گرفتن قطعنامه‌های متعدد و تحریم‌های شدید اقتصادی، نظامی، نفتی و موارد مرتبط با کالاهایی با کاربرد دوگانهٔ ذیل فصل ۷ منشور ملل متحد، توانسته بدون حتی یک روز اجرای این قطعنامه‌ها - هر چند به‌طور مشروط - همهٔ قطعنامه‌های پیشین را لغو و از ذیل فصل ۷ منشور خارج شود. در متن قطعنامه تصریح شده‌است که این یک تغییر بنیادین در رابطه ایران با شورای امنیت سازمان ملل است.

 مهلت فعال‌سازی مکانیزم ماشه 
بر اساس بند 36 برجام، چنانچه ایران معتقد باشد که هر یک یا کلیه اعضاي گروه 5+1 تعهدات خود را طبق این برجام رعایت ننموده‌اند، ایران می‌تواند موضوع را به منظور حل و فصل، به کمیسیون مشترك ارجاع نماید؛ به همین ترتیب، چنانچه هر یک از اعضاي گروه 1+5 معتقد باشد که ایران تعهدات خود را طبق برجام رعایت نکرده است، هر یک از دولت‌هاي گروه 1+5 می‌تواند اقدام مشابه به عمل آورد. کمیسیون مشترك 15 روز زمان خواهد داشت تا موضوع را فیصله دهد، مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود. 

متعاقب (پس از) بررسی کمیسیون مشترك، چنانچه هر عضو معتقد باشد که موضوع ابهام در پایبندي به برجام، فیصله نیافته است، می‌تواند موضوع را به وزیران امور خارجه (شورای وزیران) ارجاع دهد. وزیران 15 روز فرصت خواهند داشت تا موضوع را فیصله دهند، مگر اینکه این زمان با اجماع تمدید شود. 

پس از بررسی کمیسیون مشترك، به موازات یا به جاي بررسی در سطح وزیران، عضو شاکی یا عضوي که اجراي تکالیفش زیر سوال بوده است می‌تواند درخواست نماید که موضوع توسط یک هیات مشورتی که متشکل از سه عضو خواهد بود (یکی از سوي هر یک از طرف‌هاي درگیر در اختلاف و طرف سوم مستقل) بررسی شود. هیات مشورتی می‌بایست نظریه غیرالزام‌آوري را در خصوص موضوع پایبندي، ظرف 15 روز ارائه نماید. 

چنانچه، متعاقب این فرایند 30 روزه (بررسی در کمیسیون مشترک، و شورای وزیران یا هیات مشورتی) موضوع فیصله نیابد، کمیسیون مشترك در کمتر از 5 روز نظریه هیات مشورتی را با هدف فیصله موضوع بررسی خواهد کرد. چنانچه موضوع کماکان به نحو مورد رضایت طرف شاکی فیصله نیافته باشد، و چنانچه طرف شاکی معتقد باشد که موضوع، مصداق «عدم پایبندي اساسی» می‌باشد، آنگاه آن طرف می‌تواند موضوع فیصله نیافته را به عنوان: مبناي توقف کلی و یا جزئی اجراي تعهداتش وفق برجام قلمداد کرده و/یا به شوراي امنیت سازمان ملل متحد ابلاغ نماید که معتقد است موضوع مصداق «عدم پایبندي اساسی» بشمار می‌آید.

در بند 37 برجام آمده است که متعاقب دریافت ابلاغ طرف شاکی، به نحو مشروح در فوق، به همراه توضیحی از تلاش‌هاي توام با حسن نیت آن طرف براي طی فرایند حل و فصل اختلاف پیش‌بینی شده در برجام، شوراي امنیت سازمان ملل متحد می‌بایست منطبق با رویه‌هاي خود (نحوه‌ی رای‌گیری با وتو) در خصوص تصویب قطعنامه‌اي براي تداوم لغو تحریم‌ها راي‌گیري نماید (اصل بر بازگشت تحریم‌هاست). چنانچه قطعنامه فوق‌الذکر، ظرف 30 روز از تاریخ ابلاغ (ابلاغ شاکی به شورای امنیت) به تصویب نرسد، آنگاه مفاد قطعنامه‌هاي سابق شوراي امنیت سازمان ملل متحد، مجددا اعمال خواهند شد، مگر اینکه شوراي امنیت سازمان ملل متحد به نحو دیگري تصمیم‌گیري نماید. 

نکته‌ای که در بند 37 بدان اشاره شده است این است که در صورتیکه مکانیزم ماشه فعال گردد، این مفاد در خصوص قراردادهایی که بین هر طرف و ایران یا افراد و نهادهاي ایرانی قبل از تاریخ اعمال آنها امضا شده باشد، داراي اثر عطف به ماسبق نیست. مشروط به اینکه فعالیت‌هاي صورت گرفته، وفق اجراي این قراردادها، منطبق با این برجام و قطعنامه‌هاي قبلی و فعلی شوراي امنیت باشد. در این خصوص شوراي امنیت سازمان ملل متحد، با ابراز نیت خود براي جلوگیري از اجراي دوباره مفاد در صورتی که موضوعی که منجر به ابلاغ شده در مدت مقرر حل و فصل گردیده باشد، دیدگاه‌هاي طرف‌هاي اختلاف و هرگونه نظریه صادره توسط هیات مشورتی را ملحوظ خواهد داشت. ایران نیز در این خصوص بیان داشته است که چنانچه تحریم‌ها جزئا یا کلا مجددا اعمال شوند، ایران این امر را به منزله زمینه‌اي براي توقف کلی یا جزئی تعهدات خود وفق این برجام قلمداد خواهد نمود.

بدین‌ترتیب، ساز و کار حل و فصل اختلافات در برجام، مجموعاً 65 روز زمان لازم دارد تا به نتیجه برسد. این بدان معناست که بر اساس بندهای 36 و 37 برجام، کشورها، حداکثر تا 24 مرداد 1404 (65 روز پیش از غروب برجام در 26 مهر 1404) زمان دارند تا مکانیزم ماشه را فعال سازند، بنابراین پس از تاریخ مذکور (24 مرداد 1404) دیگر امکان استفاده از مکانیزم ماشه وجود ندارد. 

شایان ذکر است که برخی بر این عقیده‌اند که کشورهای عضو برجام، با کاهش یا متوقف‌سازی تعهدات برجامی خود، از فرآیند 35 روزه مندرج در بند 36 عبور کرده و صرفا فرآیند 30 روزه بند 37ام یعنی ارجاع به شورای امنیت باقی مانده است که البته این تفسیر به هیچ‌وجه تفسیر قابل قبول و نظر ج.ا.ایران و کشورهای چین و روسیه نیست، زیرا فرآیند مصرح و مندرج در برجام طی نشده است.
خاتمه
ایران، روسیه و چین در نامه‌ای مشترک درباره خاتمه قطعنامه ۲۲۳۱ اعلام کردند که بر اساس بند عملیاتی ۸ قطعنامه ۲۲۳۱، تمامی مفاد آن پس از ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ (۲۶ مهر ۱۴۰۴) خاتمه یافته است.
 جستارهای وابسته 

 تحریم‌ها علیه ایران
 برنامه جامع اقدام مشترک
 قطعنامه های شورا امنیت و آمریکا مرتبط با تسلیحات ایران

 منابع 

رده:ایران در ۲۰۱۵ (میلادی)
رده:بحران ۲۰۱۹–۲۰۲۰ خلیج فارس
رده:برنامه هسته‌ای ایران
رده:جنگ نیابتی ایران و عربستان سعودی
رده:روابط بین‌الملل در ۲۰۲۰ (میلادی)
رده:ژوئیه ۲۰۱۵ (میلادی)
رده:قطعنامه‌های شورای امنیت
رده:قطعنامه‌های شورای امنیت در سال ۲۰۱۵
رده:قطعنامه‌های شورای امنیت در مورد فناوری هسته‌ای ایران