تیگر ۱

پانتسرکمپف‌واگن ۶  معروف به تایگر ۱ ، یک تانک سنگین آلمانی و به اعتقاد بسیاری بهترین تانک سنگین در دوره جنگ جهانی دوم بود که از سال ۱۹۴۲ در جبهات آفریقا و اروپا معمولاً در گردان‌های مستقل تانک‌های سنگین به کار گرفته شد. تانک تایگر ۱ نخستین تانک آلمانی با توپ ۸۸میلیمتری KwK36 بود. مجموعاً ۱۳۴۷ عراده از این تانک بین ماه‌های اوت ۱۹۴۲ تا اوت ۱۹۴۴ تولید شد. ساخت این تانک در نهایت پس از اوت ۱۹۴۴ جای خود را به تانک پیشرفته تر تایگر ۲ داد، ولی تانک تایگر ۲ به دلیل غیرقابل اطمینان بودن، سختی و هزینه تولید، تعداد تولید پایین و دیر عرضه شدن به نیروهای مسلح، به هیچ وجه نتوانست جایگزین کامل تایگر ۱ باشد.

 طراحی و تولید 
نام تایگر را فردیناند پورشه بر روی آن گذاشت و عدد رومی در نام آلمانی آن هم بعد از ساخت تانک تایگر ۲ بر روی این سری تانک افزوده شد. البته طراحی ناموفقی که فردیناند پورشه از تایگر ۱ کرد، با طرح نهایی اندکی متفاوت بود. در نهایت در رقابت شرکت‌های پورشه و هنشل، ورماخت طرح هنشل را مناسب تر دید و تانک تایگر ۱ توسط شرکت هنشل وارد خط تولید شد. به دلیل وجود دو نمونه اولیه از تایگر ۱، طرح ناموفق پورشه را «تایگر پی» و طرح نهایی تایگر ۱ هنشل را «تایگر اِچ » نامیدند. عمده تفاوت این دو نمونه در محل قرارگیری برجک و شکل آن بود که در تایگر پی متمایل به جلوی تانک قرار گرفته بود اما در اصلاحات بعدی بنا به درخواست فرماندهان و سفارش دهندگان، برجک دقیقاً به وسط بدنه انتقال یافت. تانک تایگری که پورشه طراحی کرد از یک موتور الکتریک-دیزل بهره می‌برد که نه تنها بسیار بیچیده بود بلکه به دلیل وجود توربین‌های مولد برق بسیار جاگیر و غیرقابل اطمینان بود و به راحتی آتش می‌گرفت.

نخستین مدل تانک تایگر ۱ موسوم به مدل اِچ (Ausf. H1)، از سیستم تعلیق مشابه تانک پنتر استفاده می‌کرد. این سیستم تعلیق شامل ۸ چرخ جاده ای بزرگ هم‌پوشان در هر طرف بر روی تعلیق میله پیچشی دوگانه می‌شد. چرخ زنجیر در جلو و هرزگرد در عقب قرار داشت. بدنه تا روی شنی‌ها کشیده شده بود تا فضا برای حلقه پهن و برجک نعلی‌شکل آن فراهم شود. یک توپ ۸۸ میلی‌میتری KwK36 L/56 و یک مسلسل هم‌محور با توپ اصلی ام‌گه ۳۴ در این برجک قرار داشت. مجموعاً ۹۲ گلوله برای توپ حمل می‌شد.

تولیدات اولیه از توان اندکی برخوردار بودند. از این رو از ماه مارس سال ۱۹۴۳ موتور ۶۰۰ اسب بخاری با موتور ۷۰۰ اسب بخاری مورد استفاده در تانک پنتر، جایگزین گشت. تعداد دیگری از جزئیات در هنگام تولید بهبود یافت. از آن جمله می‌توان تعبیه یک دریچه فرار در سمت راست برجک و جایگزینی کلاهک دارای چشمی فرمانده با نمونه دارای پریسکوپ اشاره نمود.

مجموعاً ۸۱ عراده از تانک تایگر ۱ به عنوان خودروی فرماندهی تولید شد. در این مدل ذخیره مهمات به ۶۶ گلوله کاهش یافت تا جا برای دستگاه رادیو باز شود.

 زره  
تانک تایگر ۱ دارای زره جلوی بدنه به ضخامت حدود ۱۰۰ میلی‌متر و زره جلوی برجک هم همینقدر ضخامت داشت. ضخامت زره Mantlet (قسمت جلوی توپ) بین ۱۲۰ تا ۲۰۰ میلی‌متر متغیر بود. ضخامت صفحات کناری بدنه حدود ۶۰ میلی‌متر و بخش‌های کناری و عقبی برجک نیز ۸۰ میلی‌متر بود. زره سقف و کف تانک ۲۵ میلی‌متر ضخامت داشت که از مارس ۱۹۴۴، سقف برجک تا ۴۰ میلی‌متر افزایش یافت. زره‌ها عمدتاً صاف و دارای ساختار قفل‌شونده بودند که به زاویه‌دار نگه داشتن تانک بین ۳۰ تا ۴۵ درجه هنگام شلیک کمک می‌کرد تا ضخامت مؤثر زره افزایش یابد. 

 برجک 
برجک هیدرولیکی و سیستم کنترل سرعت Boehringer-Sturm L4 به توپچی اجازه می‌داد با دقت بالا و سرعت قابل تنظیم، هدف را نشانه‌گیری و شلیک کند. کنترل توسط پدال پا انجام می‌شد که میزان فشار پدال، سرعت چرخش برجک را تعیین می‌کرد. این سیستم، به ویژه در شلیک‌های طولانی و دقیق، نسبت به تانک‌های هم‌دوره مزیت داشت.

 توپ                                                                    
تانک تایگر ۱ به توپ ۸٫۸ سانتی‌متری KwK 36 L/56 مجهز بود که از نسخهٔ ضدهوایی ۸٫۸ Flak اقتباس شده بود.این توپ یکی از مؤثرترین توپ‌های ضدتانک در جنگ جهانی دوم به شمار می‌رفت و توانایی نفوذ در زره های سنگین دشمن را در فواصل طولانی داشت.  بندانگشتی|دوربین نشانه‌گیری توپ Turmzielfernrohr TZF 9c مورد استفاده در تانک تایگر ۱این توپ دارای لوله‌ای به طول ۵۶ کالیبر بود که با ایجاد سرعت دهانه بالا، به گلوله‌ها مسیر پروازی تخت و دقت قابل توجهی می‌بخشید و امکان نفوذ مؤثر در زره اهداف سنگین را فراهم می‌کرد. سرعت دهانه گلوله‌های ضدزره استاندارد این توپ حدود ۷۷۳ متر بر ثانیه و در مهمات پرسرعت‌تر از نوع APCR تا حدود ۹۳۰ متر بر ثانیه می‌رسید.
بندانگشتی|زره تانک تایگر ۱ در بخش ماسک توپ تا ۲۰۰ میلی‌متر ضخامت داشت.
توپ KwK 36 توانایی شلیک انواع مهمات ضدزره (AP) و انفجاری (HE) را داشت و در شرایط رزمی و آزمایش‌های جنگی، موفق به اجرای شلیک‌های پیاپی با دقت بالا به اهداف زره‌پوش در فواصل طولانی شده بود.

 ویژگی‌ها 
تایگر ۱ در زمان معرفی خود یکی از پیشرفته‌ترین تانک‌های سنگین جهان به‌شمار می‌رفت و از نظر حفاظت زرهی، کیفیت ساخت و تجهیزات داخلی، در سطح بالایی قرار داشت. با این حال، این برتری‌های فنی با پیچیدگی صنعتی، هزینهٔ بالا و نیازهای لجستیکی قابل توجه همراه بود.

طراحی تایگر ۱ بازتاب‌دهندهٔ رویکرد مهندسی دقیق و محافظه‌کارانهٔ آلمان در دوران جنگ جهانی دوم بود. استفاده از زره ضخیم و با کیفیت بالا، به‌ویژه در بخش‌های جلویی، سطح بالایی از حفاظت را برای خدمه فراهم می‌کرد و در برابر بسیاری از تهدیدهای هم‌دوره مؤثر بود. کیفیت متالورژیکی زره و دقت ساخت قطعات از نقاط قوت این تانک به‌شمار می‌رفت.

در مقابل، تایگر ۱ به‌دلیل بیش‌مهندسی (بیش از حد مهندسی شده) و استفاده از قطعات پیچیده، به زمان، نیروی کار متخصص و مواد اولیهٔ گران‌قیمت نیاز داشت. این موضوع باعث شد تولید آن در مقیاس انبوه دشوار باشد و هزینهٔ ساخت و نگهداری آن نسبت به بسیاری از تانک‌های متفقین بالاتر قرار گیرد. با این وجود، همین پیچیدگی فنی منجر به دوام بالا و عملکرد پایدار سامانه‌های اصلی در صورت نگهداری مناسب می‌شد.

از نظر مکانیکی، تایگر ۱ در شرایط مطلوب و با سرویس منظم، عملکردی نسبتاً قابل اعتماد داشت و خدمه از فضای داخلی مناسب، ارگونومی قابل قبول و تجهیزات دید با کیفیت بهره‌مند بودند. با این حال، وزن زیاد تانک فشار زیادی بر موتور و سیستم انتقال قدرت و تعلیق وارد می‌کرد و در شرایط عملیاتی سخت، خرابی‌های فنی افزایش می‌یافت.
بندانگشتی|265x265پیکسل|روشن کردن موتور تانک تایگر ۱۳۱ به کمک یک اهرم که فلای‌ویل را میچرخاند.
در زمستان‌های بسیار سرد شوروی که دمای هوا تا ۴۰ درجه سلسیوس به زیر صفر می‌رسید، موتور تانک تایگر با مشکلات روشن شدن و استارت مواجه می‌شد زیرا باتری‌ها در دماهای پایین کارایی خود را از دست می‌دادند و روغن موتور غلیظ می‌شد. برای حل این مشکل، خدمه از روش‌های مختلفی استفاده می‌کردند تا موتور را قبل از استارت گرم کنند یا آن را به گردش درآورند. 

یکی از روش‌های معمول استفاده از استارتر دستی (Hand Crank Starter) بود که با چرخاندن یک هندل، چرخ‌ فلای‌ویل را به سرعت می‌چرخاند تا موتور روشن شود. همچنین برخی تانک‌ها از کارتریج‌های مخصوص استارت موتور بهره می‌بردند که با گاز داغ به راه‌اندازی کمک می‌کردند. در شرایط عملیاتی دشوار و در صورت نبود این تجهیزات، خدمه گاهی اقدام به روشن‌کردن منابع حرارتی خارج از تانک، مانند آتش کوچک زیر یا اطراف بخش موتور می‌کردند تا موتور و روغن را گرم کنند و امکان استارت فراهم شود.
در زمین‌های ناهموار و مسیرهای سربالایی، وزن زیاد تایگر ۱ فشار قابل توجهی بر موتور وارد می‌کرد. در چنین شرایطی، موتور اغلب تحت بار بالا و با حداکثر دور خود کار می‌کرد که این موضوع موجب افزایش دمای موتور و تسریع استهلاک قطعات مکانیکی می‌شد.

سامانهٔ شنی و زنجیر چرخ‌های روی‌هم‌رفتهٔ تایگر ۱ موجب توزیع بهتر وزن و پایداری مناسب در برخی زمین‌ها می‌شد، اما این طراحی در شرایط گل‌آلود، یخبندان و برفی مشکلاتی ایجاد می‌کرد. تجمع گل، یخ یا برف میان چرخ‌ها می‌توانست حرکت تانک را مختل کرده یا حتی آن را از کار بیندازد؛ مسئله‌ای که به‌ویژه در زمستان های سرد جبهه شرقی گزارش شده است.

مصرف سوخت تایگر ۱ بالا بود. این تانک در شرایط جاده‌ای حدود ۴۸۰ تا ۵۰۰ لیتر و در مسیرهای خارج از جاده بین ۷۰۰ تا ۹۰۰ لیتر بنزین در هر ۱۰۰ کیلومتر مصرف می‌کرد. این ویژگی برد عملیاتی آن را محدود و وابستگی‌اش به تدارکات را افزایش می‌داد، هرچند موتور آن توان کافی برای جابه‌جایی یک تانک سنگین با این سطح از حفاظت را فراهم می‌کرد.

 آمادگی رزمی و مقایسه با سایر تانک‌ها 
طبق گزارش های تاریخی،اگرچه تولید تانک تایگر ۱ نسبت به تانک های متفقین بسیار کمتر بود، اما زره و قدرت آتش ان باعث شد تا در بسیاری از مواجهات در مقابل تانک هایی مثل ام۴ شرمن، تی-۳۴، چرچیل و کی‌وی-۱ برتری نسبی داشته باشد. 

در برابر تانک ام۴ شرمن، که ستون فقرات نیروهای زرهی متفقین غربی را تشکیل می‌داد، تایگر از نظر زره جلویی و برد درگیری در موقعیت بالاتری قرار می‌گرفت.به طوری که توپ این تانک توان نفوذ در زره تایگر از جلو را نداشت مگر در فواصل بسیار نزدیک یا زوایای خاص. در حالی که شرمن بر پایه تولید انبوه، تحرک مناسب و سهولت نگهداری طراحی شده بود، تایگر به‌عنوان یک تانک سنگین برای نبردهای مستقیم و دفاعی توسعه یافته بود و در چنین شرایطی اغلب دست بالا را داشت.بندانگشتی|277x277پیکسل|تایگر در کنار گروهی از سربازان آلمانی، زمستان ۱۹۴۴، شورویدر جبهه شرقی، تایگر ۱ در برابر تانک‌های شوروی مانند تی-۳۴-۷۶ و کی‌وی-۱، از نظر حفاظت و توان درگیری مستقیم برتری نشان می‌داد. زره این تانک‌ها در بسیاری از موارد توان مقابله مؤثر از روبه‌رو با تیگر را نداشت و این مسئله باعث می‌شد خدمه تایگر بتوانند درگیری را از فاصله‌ای امن‌تر مدیریت کنند. با این حال، برتری عددی تانک‌های شوروی و استفاده از تاکتیک‌های گروهی نقش مهمی در کاهش تأثیر این مزیت تایگر داشت.

با معرفی مدل‌های پیشرفته‌تر مانند تی-۳۴-۸۵ و همچنین نسخه‌های ارتقایافته شرمن با توپ‌های قوی‌تر، توازن قوا تا حدی تغییر کرد و امکان مقابله مؤثرتر با تیگر افزایش یافت. در این مرحله، برتری تایگر بیش از پیش به شرایط تاکتیکی، مهارت خدمه و پشتیبانی واحدهای دیگر وابسته شد و دیگر به‌صورت مطلق قابل اتکا نبود.

در مقایسه با سایر تانک‌های آلمانی مانند پنزر ۴، تایگر ۱ از نظر حفاظت و قدرت رزمی در سطح بالاتری قرار داشت، اما هزینه تولید و نگهداری آن به‌مراتب بیشتر بود. در نتیجه، نقش تایگر بیشتر به‌عنوان یک تانک سنگین پشتیبان یا نیروی ضربتی محدود تعریف می‌شد، در حالی که تانک‌های سبک‌تر و متوسط مسئولیت عملیات‌های گسترده‌تر را بر عهده داشتند. در مجموع، تایگر ۱ در مقایسه با همتایان خود نمونه‌ای از برتری کیفی در برابر برتری کمی بود؛ برتری‌ای که در نبردهای خاص مؤثر بود اما در مقیاس کلی جنگ تأثیر محدودتری داشت.

 عملکرد رزمی و تاکتیکی 
تانک تایگر ۱ در میدان نبرد جنگ جهانی دوم از همان آغاز حضورش در جبهه‌ها توجه فرماندهان را به خود جلب کرد. به دلیل زره جلوی بسیار مقاوم و توپ قدرتمند ۸۸ میلی‌متری، این تانک در مواجهه با بسیاری از وسایل زره‌پوش دشمن، به‌ویژه در نبردهای اولیه، برتری قابل توجهی داشت. توپ KwK 36 این تانک می‌توانست اهداف زره‌پوش را در فواصل بلندتر از برد مؤثر بسیاری از تانک‌های هم‌دوره مورد هدف قرار دهد و درگیری‌های رو در رو را به نفع آلمان رقم زند.بندانگشتی|259x259پیکسل|تایگر ۱ در کنار یک شرمن آمریکایی که از کنار مورد اصابت قرار گرفته، ایتالیا، ۱۹۴۴در عمل، تایگر ۱ اغلب در گردان‌های مستقل زرهی سنگین (Heavy Tank Battalions) به خدمت گرفته می‌شد و برای شکافتن خطوط دفاعی یا مقابله با تجمع تانک‌های دشمن به‌کار می‌رفت. به دلیل تعداد محدود تولید، فرماندهان آلمانی معمولاً تلاش می‌کردند تانک تایگر را در موقعیت‌های حساس و از پیش آماده‌شده به کار برند تا بیشترین اثر را در لحظهٔ مناسب داشته باشند. تحلیل‌های تاریخی نشان می‌دهد که در بسیاری از نبردها، نسبت نابودی به تلفات برای واحدهای تایگر نسبتاً بالا بود، هرچند این آمار شامل تلفات غیررزمی نیز می‌شود و نشان‌دهندهٔ توان آتش و زره بالا است.
در نبردها، خدمهٔ آموزش‌دیده توانایی‌های تاکتیکی مهمی را نشان دادند. مثلاً توپچی‌ها در بسیاری از مواقع می‌توانستند اهداف زره‌پوش دشمن را پیش از اینکه توان پاسخ‌گویی داشته باشند منهدم کنند، به‌ویژه در موقعیت‌هایی که از ارتفاع یا پوشش مناسب بهره می‌بردند. این امر نشان‌دهندهٔ اهمیت هماهنگی بین خدمهٔ تانک، فرمانده و واحدهای پشتیبانی در موفقیت نبردهای تاکتیکی بود.

تاکتیک‌های رزمی تایگر معمولاً شامل استفاده از پوشش زمین، موقعیت‌های دفاعی و انتخاب موقعیت‌های مناسب برای شلیک بلند‌برد بود. در جبههٔ شرقی، به ویژه، هنگامی که تایگرها در خطوط دفاعی قرار می‌گرفتند و از پشتیبانی پیاده‌نظام و آتش پشتیبانی انبوه بهره می‌بردند، قادر بودند میزان تأثیر خود را به‌طور مؤثر افزایش دهند. این روش با توجه به تحرک نه‌چندان بالا در زمین‌های دشوار، عملی‌تر از تلاش برای استفادهٔ مستقل در حملات گسترده بود.بندانگشتی|یک تانک تایگر ۱ از کار افتاده در روسیه که در حال بکسل شدن است.|280x280پیکسلبا گذشت زمان و افزایش قدرت آتش و کمیت تانک‌های دشمن، تاکتیک‌های مقابله با تایگر نیز تکامل یافت. واحدهای متفقین آموختند که از پوشش مناسب، تمرکز آتش و بهره‌گیری از توپ‌های ضدتانک مؤثرتر برای مقابله با زره سنگین استفاده کنند، و در برخی موارد حتی از تاکتیک‌های کمین و پشتیبانی آتش پیاده‌نظام برای غلبه بر تایگر بهره بردند. این تغییرات در تاکتیک دشمن نشان داد که باوجود توان بالای آتش و زره، تایگر نیز با روش‌های مناسب قابل مهار و حتی شکست است.

در مجموع، تایگر ۱ در میدان نبرد به عنوان نمادی از قدرت زرهی آلمان شناخته شد، اما نتایج عملیاتی آن نشان داد که موفقیت‌های تاکتیکی محدود به موقعیت‌ها و شرایط خاص است، و توانایی برتری در میدان نبرد به تنهایی تضمین‌کنندهٔ موفقیت در سطح راهبردی نبود. محدودیت‌های لجستیکی، مصرف سوخت و پیچیدگی مکانیکی همراه با فشار کمیت نیروهای متفقین باعث شد تاثیر عملیاتی تایگر در طول کل جنگ محدودتر از آن‌چه تصور می‌شد باقی بماند.  

 تبلیغات نازی‌ها 
تانک تایگر در دوران جنگ جهانی دوم یک نماد تبلیغاتی نازی‌ها بودو اغلب به عنوان «رمباکس غیرقابل نفوذ» و «ضامن زندگی خدمه» معرفی می‌شد. این تبلیغات گاهی باعث می‌شد واحدهای تایگر وظایفی غیرواقعی دریافت کنند که از توان آنها فراتر بود. همچنین خدمه برخی تانک‌ها به دلیل زره قوی اعتماد به نفس زیادی پیدا می‌کردند و در نتیجه خطرات بالایی را به جان می‌خریدند.
بندانگشتی|تانک تایگر ۱ در تونس، ژانویه ۱۹۴۳|265x265پیکسل
در تبلیغات دشمن نیز اغراق دیده می‌شد؛ مثلاً روس‌ها پس از نبرد کورسک مدعی شدند بیش از ۷۰۰ تایگر را منهدم کرده‌اند، در حالی که تا آن زمان تنها حدود نیمی از این تعداد تولید شده بود.همین الگو در میان غربی‌ها نیز دیده می‌شد.   

در گزارش‌ها و تبلیغات متفقین، به‌ویژه پس از نبرد نرماندی، بارها ادعا شد که شمار زیادی از تانک‌های پیشرفته آلمانی مانند تایگر و پانتر نابود شده‌اند، در حالی که بررسی‌های بعدی نشان داد بخشی از این آمارها حاصل بزرگ‌نمایی، دوباره‌شماری اهداف آسیب‌دیده، یا نسبت‌دادن انهدام‌ها به واحدهای مختلف بوده است. حتی نیروی هوایی متفقین نیز در گزارش‌های عملیاتی خود گاهی نابودی ستون‌های زرهی را بیش از واقع اعلام می‌کرد، در حالی که بسیاری از تانک‌ها صرفاً آسیب دیده یا رها شده بودند و بعدها تعمیر می‌شدند. 

با وجود محدودیت تولید و مشکلات مکانیکی، تایگر به تانکی تبدیل شد که دشمنان بیشترین احترام را برای  آن قائل بودند و اغلب تانک‌های دشمن در مواجهه با آن عقب‌نشینی می‌کردند.       

 تأثیر بر متفقین  
تجربه مقابله با تایگر ۱ باعث شد متفقین توپ های ضدتانک با سرعت دهانه بالا طراحی کنند،مانند توپ ۱۷ پوندی بریتانیا و توپ ۷۶ میلی‌متریM1 ایالات متحده آمریکا،تا مقابله مؤثرتری با تانک‌های سنگین آلمانی داشته باشند.این موضوع نمونه ای از تأثیر گذاری مستقیم فناوری و طراحی آلمانی بر توسعه تسلیحات متفقین بود. علاوه بر توسعه توپ‌های ضدتانک، تجربه مواجهه با تایگر ۱ موجب شد متفقین در طراحی و زره‌پوشی تانک‌های خود بازنگری کنند تا تعادل بهتری میان تحرک، حفاظت و آتش برقرار شود.
بندانگشتی|برجک T-23 با توپ ۷۶ میلی‌متری، مورد استفاده در تانک ام۴ شرمن
مهندسان متفقین به بررسی ساختار و ضعف‌های تایگر پرداختند و از این تحلیل‌ها برای بهبود دقت و نفوذ مهمات تانک‌های خود بهره بردند.

این تجربیات همچنین انگیزه‌ای برای تسریع توسعه تانک‌های میان‌وزن و سنگین متفقین شد که بتوانند در میدان نبرد با تانک‌های آلمانی مقابله کنند. 

آزمایش‌ها و تمرین‌های گسترده خدمه‌ها بر اساس سناریوهای واقعی برخورد با تایگر طراحی شد تا آماده‌سازی عملیاتی افزایش یابد. 

به این ترتیب، تأثیر طراحی و فناوری تانک‌های سنگین آلمان نه تنها بر سلاح‌ها، بلکه بر استراتژی، آموزش و نوآوری‌های صنعتی متفقین کاملاً مشهود شد. 

 دستگاه‌های باقیمانده 
تنها تعداد انگشت شماری از این تانک باقی مانده‌است که در موزه‌ها و نمایشگاه‌ها به نمایش داده می‌شود. تایگر شماره ۱۳۱ که در موزهٔ بووینگتن بریتانیا نگهداری می‌شود، تنها مدلی است که بازیابی شده و می‌تواند حرکت کند. این تانک در جریان جنگ جهانی دوم در شمال آفریقا به غنیمت گرفته شد و پس از پایان جنگ به بریتانیا منتقل شد.
بندانگشتی|تانک تایگر  ۱۳۱ مدل Ausf. E در موزه بووینگتون، انگلستان، سال ۲۰۱۷
تایگر ۱۳۱  به‌طور کامل بازسازی شده و موتور، تسلیحات و سیستم‌های آن به حالت عملیاتی بازگردانده شده‌اند.

امروزه این تانک به بازدیدکنندگان اجازه می‌دهد تا تجربه‌ای زنده از طراحی و عملکرد یکی از مشهورترین تانک‌های سنگین آلمان را داشته باشند.  







  نگارخانه 





 منابع 

 پانویس 

رده:تاریخ تانک
رده:تانک‌های آلمان در جنگ جهانی دوم
رده:تانک‌های سنگین آلمان
رده:تانک‌های سنگین جنگ جهانی دوم
رده:خودروهای نظامی از ۱۹۴۰–۱۹۴۴ (میلادی)
رده:تانک‌های آلمان در جنگ جهانی دوم
رده:تانک‌های نیمه‌سنگین آلمان
رده:خودروهای نظامی از ۱۹۴۰–۱۹۴۴ (میلادی)
رده:تانک‌های متوسط جنگ جهانی دوم