دوران پس از زایمان

دوره پس از زایمان (یا پس از زایمان) پس از انجام زایمان آغاز می‌گردد و معمولاً به مدت شش تا هشت هفته در نظر گرفته می‌شود. این دوره به سه مرحله مجزا تقسیم می‌شود: مرحله حاد که به مدت شش تا دوازده ساعت پس از زایمان طول می‌کشد؛ مرحله زیر حاد که شش هفته به طول می‌انجامد؛ و مرحله تأخیری که تا شش ماه ادامه دارد. در طول مرحله تأخیری، برخی تغییرات در سیستم ادراری تناسلی مدت بیشتری می‌برد تا بهبود پیدا کند و ممکن است منجر به شرایطی مانند بی‌اختیاری ادراری شود. سازمان بهداشت جهانی (WHO) دوره پس از زایمان را به عنوان بحرانی‌ترین و در عین حال نادیده گرفته‌شده‌ترین مرحله در زندگی مادران و نوزادان توصیف می‌کند. بیشتر مرگ‌های مادران و نوزادان در این دوره اتفاق می‌افتد.

در متون علمی، این اصطلاح معمولاً به صورت اختصاری Px نوشته می‌شود، که در آن x یک عدد است؛ برای مثال، "روز P5" به عنوان "پنجمین روز پس از زایمان" خوانده شود. این نباید با نامگذاری پزشکی که از GP برای تعداد و پیامدهای بارداری (بارمندی و زایمندی) استفاده می‌کند، اشتباه گرفته شود.

زنی که زایمان می‌کند می‌تواند به محض اینکه از نظر پزشکی پایدار شود، بیمارستان را ترک کند، این زمان می‌تواند چند ساعت پس از زایمان باشد، اگرچه میانگین مدت بستری پس از زایمان طبیعی یک تا دو روز است. میانگین مدت بستری پس از زایمان سزارین سه تا چهار روز است. در این مدت، مادر از نظر خونریزی، عملکرد روده و مثانه و مراقبت از نوزاد تحت نظر قرار می‌گیرد. سلامت نوزاد نیز تحت نظر است. ترخیص زودهنگام پس از زایمان معمولاً به عنوان ترخیص مادر و نوزاد از بیمارستان ظرف ۴۸ ساعت پس از تولد تعریف می‌شود.

دوره پس از زایمان را می‌توان به سه مرحله مجزا تقسیم کرد؛ مرحله اولیه یا حاد، ۸ تا ۱۹ ساعت پس از زایمان؛ دوره پس از زایمان تحت حاد، که دو تا شش هفته طول می‌کشد، و دوره پس از زایمان تأخیری، که می‌تواند تا شش ماه به طول انجامد. در دوره پس از زایمان تحت حاد، ۸۷ تا ۹۴ درصد از زنان حداقل یک مشکل سلامتی را گزارش می‌کنند. مشکلات سلامتی طولانی مدت (که پس از دوره پس از زایمان تأخیری ادامه دارند) توسط ۳۱ درصد از زنان گزارش شده است.

سازمان‌های مختلف، ارزیابی روتین پس از زایمان را در فواصل زمانی مشخص در دوره پس از زایمان توصیه می‌نمایند.

 مرحله حاد 
بندانگشتی|نوزاد پس از زایمان مستقیماً روی سینه قرار داده می‌شود
بندانگشتی|ماساژ رحم پس از زایمان به انقباض رحم پس از خروج جفت در مرحله حاد کمک می‌کند.
۶ تا ۱۲ ساعت اول پس از زایمان، مرحله اولیه یا حاد دوره پس از زایمان است. در این زمان، مادر معمولاً توسط پرستاران یا ماماها تحت نظر قرار می‌گیرد زیرا ممکن است عوارضی بروز کند.

بزرگ‌ترین خطر برای سلامتی در مرحله حاد ، خونریزی بعد از زایمان است. پس از زایمان، ناحیه‌ای که جفت به دیواره رحم متصل بوده خونریزی می‌کند و رحم باید برای جلوگیری از خونریزی منقبض شود. پس از انقباض، می‌توان فوندوس (بالای) رحم را به صورت یک توده سفت در سطح ناف لمس کرد. سفت ماندن رحم بسیار مهم است و پرستار یا ماما به دفعات فوندوس و میزان خونریزی را ارزیابی می‌کند. ماساژ رحم معمولاً برای کمک به انقباض رحم انجام می‌شود.

پس از زایمان، اگر مادر اپیزیوتومی داشته باشد یا در ناحیه واژن دچار پارگی شده باشد، این ناحیه بخیه زده می‌شود. در گذشته، اپیزیوتومی به عنوان یک رویه معمول در نظر گرفته می‌شد. با این حال، تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که اپیزیوتومی روتین، زمانی که زایمان طبیعی بدون عوارض یا ابزار پزشکی پیش‌بینی می‌شود، در کاهش آسیب به ناحیه پرینه یا واژن اثر و فایده ای ندارد. استفاده انتخابی از اپیزیوتومی منجر به آسیب کمتر به ناحیه پرینه می‌شود. یک متخصص بهداشت می‌تواند تدابیر راحتی را برای کمک به کاهش درد پرینه توصیه کند.

 مراقبت از نوزاد در مرحله حاد 
بندانگشتی|شیر خوردن نوزاد کمی پس از تولد
بندانگشتی|زنی دوقلوها را شش روز پس از تولد پرستاری می‌کند. لینا نیگرا هنوز قابل مشاهده است
حدود ۱۰ ثانیه پس از زایمان، نوزاد اولین نفس خود را می‌کشد و مراقب، نوزاد او را بر روی سینه مادر قرار می‌دهد. وضعیت نوزاد با استفاده از مقیاس آپگار ارزیابی می‌شود. نمره آپگار با ارزیابی نوزاد بر اساس پنج معیار تعیین می‌گردد که با استفاده از کلماتی که برای تشکیل یک مخفف انتخاب شده‌اند (ظاهر، نبض، حالت چهره، فعالیت، تنفس) خلاصه می‌شود. تا همین اواخر، نوزادان به‌طور روتین پس از زایمان از مادرانشان جدا می‌شدند. اما از حدود سال ۲۰۰۰، برخی مقامات این پیشنهاد را مطرح کردند که تماس زودهنگام پوست به پوست (قرار دادن نوزاد برهنه بر روی سینه مادر) برای مادر و نوزاد مفید است. از سال ۲۰۱۴، تماس زودهنگام پوست به پوست، که به آن مراقبت کانگورویی نیز گفته می‌شود، توسط تمام سازمان‌های اصلی مسئول تندرستی نوزادان تأیید شده است؛ بنابراین، برای کمک به ایجاد پیوند و شیردهی موفق، مراقب بلافاصله ارزیابی‌های مادر و نوزاد را در حالی که نوزاد بر روی سینه مادر قرار دارد، انجام می‌دهد. بسته به ترجیح مادر، مراقب تنها پس از اولین شیردهی، نوزاد را برای معاینات بیشتر از مادر جدا می‌کند. سازمان بهداشت جهانی (WHO) نیز تماس پوست به پوست را برای ۲۴ ساعت اول پس از زایمان را توصیه می‌نماید که به تنظیم دمای نوزاد کمک کند.

 دوره پس از زایمان تحت حاد 
دوره تحت حاد پس از زایمان پس از پایان دوره حاد پس از زایمان شروع می‌شود و می‌تواند دو تا شش هفته به طول بینجامد.

 بهبودی جسمی در دوره تحت حاد پس از زایمان 
در چند روز اول پس از زایمان، خطر ترومبوز ورید عمقی (DVT) نسبتاً زیاد است زیرا انعقاد پذیری بیش از حد در دوران بارداری افزایش می‌یابد و در دوره پس از زایمان به حداکثر می‌رسد، به ویژه برای زنانی که سزارین شده‌اند و تحرک کمی دارند. ممکن است در بیمارستان از داروهای ضد انعقاد یا روش‌های فیزیکی مانند فشرده‌سازی استفاده شود، به خصوص اگر زن دارای عوامل خطر مانند چاقی، بی‌حرکتی طولانی مدت، سزارین اخیر یا سابقه ترومبوز در بستگان درجه یک باشد. برای زنانی که سابقه ترومبوز در دوران بارداری یا قبل از بارداری دارند، معمولاً ضد انعقاد توصیه می‌شود.

افزایش عروق (جریان خون) و ادم (تورم) واژن زن به تدریج در حدود سه هفته برطرف می‌شود. دهانه رحم به تدریج در طول چند هفته باریک و دراز می‌شود. عفونت‌های پس از زایمان می‌تواند منجر به سپسیس و در صورت عدم درمان، مرگ شود. بی‌اختیاری ادرار پس از زایمان را حدود ۳۳٪ از کل زنان تجربه می‌کند؛ زنانی که به صورت طبیعی زایمان می‌کنند، حدود دو برابر زنانی که از طریق سزارین زایمان می‌نمایند، دچار بی‌اختیاری ادرار می‌شوند. بی‌اختیاری ادرار در این دوره، خطر بی‌اختیاری طولانی مدت را افزایش می‌دهد. در دوره نیمه حاد پس از زایمان، ۸۷٪ تا ۹۴٪ از زنان حداقل یک مشکل سلامتی را گزارش می‌کنند. تمرینات کیگل برای تقویت عضلات کف لگن و کنترل بی‌اختیاری ادرار توصیه می‌شود.

بندانگشتی|پوشک بزرگسالان ممکن است در دوره پس از زایمان تحت حاد برای نفاس و همچنین بی‌اختیاری ادرار و مدفوع استفاده شود.
ترشحات رحم که لوشیا نامیده می‌شود، به تدریج کاهش می‌یابد و از قرمز روشن به قهوه‌ای و سپس به زرد تغییر می‌کند و پس از حدود پنج یا شش هفته متوقف می‌شود. به زنان در این دوره توصیه می‌شود از پوشک یا پوشک بزرگسال، شورت بارداری یکبار مصرف، پد یا حوله بارداری یا نوار بهداشتی استفاده کنند. استفاده از تامپون یا کاپ قاعدگی منع مصرف دارد زیرا ممکن است باکتری‌ها را وارد بدن کرده و خطر عفونت را افزایش دهد. افزایش نفاس بین ۷ تا ۱۴ روز پس از زایمان ممکن است نشان دهنده خونریزی پس از زایمان با تأخیر باشد.

بواسیر و یبوست در این دوره شایع است و به‌طور معمول ملین تجویز می‌شود. اگر اپیزیوتومی یا پارگی پرینه نیاز به بخیه داشته باشد، استفاده از بالش دونات به زن اجازه می‌دهد بدون درد یا حداقل با درد کمتر بنشیند.

برخی از زنان در چند روز اول پس از زایمان، انقباضات رحمی، به نام پس‌درد، را احساس می‌کنند. این انقباضات شبیه به گرفتگی‌های قاعدگی توصیف شده‌اند و به دلیل آزاد شدن اکسی‌توسین، در دوران شیردهی شایع‌تر هستند. این گرفتگی‌ها به فشرده شدن عروق خونی در رحم برای جلوگیری از خونریزی مربوط می‌شود.

 مراقبت از نوزاد در دوره تحت حاد 
معمولاً در دو تا چهار روز پس از زایمان، شیر مادر یک زن تولید می‌شود. در گذشته، زنانی که شیردهی نمی‌کردند (به نوزادان خود شیر نمی‌دادند) داروهایی برای سرکوب شیردهی داده می‌شد، اما این کار دیگر از نظر پزشکی توصیه نمی‌شود. در این دوره، ممکن است مشکلاتی در شیردهی ایجاد شود. خواب مادر اغلب مختل می‌گردد زیرا بیدار شدن در شب در مرحله نوزادی طبیعی است و نوزادان باید هر دو تا سه ساعت، از جمله در طول شب، تغذیه شوند. مشاور شیردهی، مراقب سلامت، پرستار ماهانه، همراه زایمان پس از زایمان یا کرامورزورگستر ممکن است در این زمان مفید باشند.

 اختلالات روانی 
در طول دوره تحت‌حاد پس از زایمان، اختلالات روانی ممکن است بروز کنند. از جمله این موارد می‌توان به افسردگی پس از زایمان، اختلال استرس پس از زایمان و در موارد نادر، روان‌پریشی پس از زایمان اشاره کرد. بیماری‌های روانی پس از زایمان می‌تواند هم مادران و هم پدران را تحت تأثیر قرار دهد و این امر غیرمعمول نیست. تشخیص زودهنگام و درمان کافی مورد نیاز است. تقریباً ۷۰ تا ۸۰ درصد از زنان پس از زایمان برای چند روز «افسردگی پس از زایمان» را تجربه می‌کنند. بین ۱۰ تا ۲۰ درصد ممکن است افسردگی بالینی را تجربه کنند و خطر ابتلا در بین زنانی که سابقه افسردگی پس از زایمان، افسردگی بالینی، اضطراب یا سایر اختلالات خلقی دارند، بیشتر است. شیوع PTSD پس از زایمان طبیعی (به جز سقط جنین یا عوارض عمده) در شش هفته پس از زایمان بین ۲٫۸ تا ۵٫۶ درصد تخمین زده می‌شود.

 ارزیابی مادر و نوزاد پس از زایمان 
سازمان‌های مختلف در سراسر جهان ارزیابی روتین پس از زایمان را در دوره پس از زایمان توصیه می‌کنند. کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان (ACOG) دوره پس از زایمان (که به آن «سه‌ماهه چهارم» گفته می‌شود) را برای زنان و نوزادان حیاتی می‌داند. به جای ویزیت سنتی چهار تا شش هفته‌ای پس از زایمان، ACOG از سال ۲۰۱۸ توصیه می‌کند که مراقبت پس از زایمان یک فرایند مداوم باشد. آنها پیشنهاد می‌کنند که تمام زنان در طی سه هفته اول پس از زایمان با ارائه‌دهنده خدمات زایمان خود (به‌صورت حضوری یا تلفنی) تماس داشته باشند تا مسائل حاد را بررسی کنند و مراقبت‌های بعدی به‌صورت موردی انجام شود. یک ویزیت جامع‌تر پس از زایمان باید در چهار تا دوازده هفته پس از زایمان انجام شود. این ویزیت به وضعیت روحی و عاطفی مادر، بهبودی جسمی پس از زایمان، تغذیه نوزاد، فاصله‌گذاری بین بارداری و روش‌های پیشگیری از بارداری، مدیریت بیماری‌های مزمن و مراقبت‌های بهداشتی پیشگیرانه و حفظ سلامت می‌پردازد. نتایج یک مرور سیستماتیک در سال ۲۰۲۳ نشان می‌دهد که بین داشتن بیمه درمانی کافی و حضور در ویزیت‌های مراقبت‌های پس از زایمان که ممکن است نیازهای اضافی برای مراقبت‌های قابل پیشگیری را جلوگیری کند، رابطه‌ای وجود دارد. در ایالات متحده، تفاوت‌های قابل توجهی در نتایج سلامتی بین افراد پس از زایمان از گروه‌های نژادی مختلف وجود دارد؛ بنابراین، داده‌های جداگانه برای زیرگروه‌های مختلف جمعیت برای تصمیم‌گیرندگان ضروری است تا مزایا و خطرات استراتژی‌های ارائه مراقبت پس از زایمان را ارزیابی کنند.

زنان مبتلا به اختلالات فشار خون بالا باید ظرف سه تا ده روز پس از زایمان، فشار خون خود را بررسی کنند. یک بررسی سیستماتیک در سال ۲۰۲۳ از مقالات نشان می‌دهد که نظارت بر فشار خون در خانه زنان در دوره پس از زایمان به نظر می‌رسد که به بهبود اندازه‌گیری‌های کلی فشار خون کمک کرده و رضایت کلی بیماران را افزایش می‌دهد. نظارت بر فشار خون در خانه ممکن است به کاهش نابرابری‌های مربوط به نژاد در مراقبت که ممکن است در طول ویزیت‌های پیگیری برای مدیریت فشار خون بالا رخ دهد، کمک کند. با تشخیص زودهنگام فشار خون بالا، می‌توان از عوارض اختلال فشار خون بالا در دوره پس از زایمان بیشتر جلوگیری کرد. بیش از نیمی از سکته‌های مغزی پس از زایمان در عرض ده روز پس از ترخیص رخ می‌دهند. زنان مبتلا به بیماری‌های مزمن پزشکی (مانند اختلالات فشار خون بالا، دیابت، بیماری کلیوی، بیماری تیروئید) و روانی باید برای مدیریت مداوم بیماری، همچنان با پزشک زنان یا ارائه دهنده مراقبت‌های اولیه خود در ارتباط باشند. زنان مبتلا به بارداری‌های پیچیده با فشار خون بالا، دیابت بارداری یا زایمان زودرس باید تحت مشاوره و ارزیابی برای بیماری قلبی عروقی قرار گیرند، زیرا خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی عروقی در طول عمر، در این زنان بیشتر است.

به همین ترتیب، سازمان بهداشت جهانی ارزیابی پس از زایمان مادر و نوزاد را در سه روز، یک تا دو هفته و شش هفته پس از زایمان توصیه می‌کند.

 دوره پس از زایمان با تأخیر 
دوره پس از زایمان تأخیری، پس از دوره پس از زایمان تحت‌حاد شروع می‌شود و تا شش ماه ادامه می‌یابد. در این مدت، عضلات و بافت همبند به حالت قبل از بارداری بازمی‌گردند. بهبودی از عوارض زایمان در این دوره، مانند بی‌اختیاری ادرار و مدفوع، مقاربت دردناک و افتادگی لگن، معمولاً بسیار کند است و در برخی موارد ممکن است برطرف نشود. علائم PTSD اغلب در این دوره فروکش می‌کند و از ۲٫۸٪ و ۵٫۶٪ در شش هفته پس از زایمان به ۱٫۵٪ در شش ماه پس از زایمان کاهش می‌یابد. در این دوره، خواب نوزاد در طول شب به تدریج افزایش می‌یابد و خواب مادر به‌طور کلی بهبود می‌یابد.

تقریباً سه ماه پس از زایمان (معمولاً بین دو تا پنج ماه)، سطح استروژن کاهش می‌یابد و ریزش موی زیاد، به ویژه در ناحیه گیجگاه (آلوپسی پس از زایمان) شایع است. موها معمولاً به‌طور طبیعی دوباره رشد می‌کنند و نیازی به درمان نیست.

عوامل زیادی در احتمال بروز مشکلات پس از زایمان نقش دارند، از جمله اندازه نوزاد؛ روش زایمان، مانند سزارین یا فورسپس؛ آسیب پرینه ناشی از اپیزیوتومی یا پارگی طبیعی و وضعیت جسمی مادر. شرایطی که ممکن است در اثر زایمان ایجاد شود شامل افتادگی رحم، سیستوسل، رکتوسل، بی‌اختیاری مدفوع و بی‌اختیاری ادرار است. سایر شرایطی که ممکن است در این دوره ایجاد شوند شامل تیروئیدیت پس از زایمان است. مشکلات سلامتی طولانی مدت (که پس از دوره تأخیر پس از زایمان ادامه دارند) توسط ۳۱٪ از زنان گزارش شده است.

ارزیابی مداوم سلامت جسمی و روانی، شناسایی عوامل خطر و مراقبت‌های بهداشتی پیشگیرانه باید ارائه شود.

 بازگشت به کار 
کالج آمریکایی متخصصان زنان و زایمان به زنان توصیه می‌کند که پس از زایمان حداقل شش هفته مرخصی بگیرند. در ایالات متحده، تنها قانون مرخصی زایمان ملی تحت پوشش قانون مرخصی خانوادگی و پزشکی (FMLA) است که به والدین جدید حق می‌دهد تا ۱۲ هفته مرخصی بدون حقوق بگیرند. با این حال، ۶۰ درصد از والدین جدید قادر به پرداخت هزینه مرخصی بدون حقوق به مدت شش هفته نیستند. بر اساس آمار وزارت کار ایالات متحده، تنها ۱۷٪ از والدین به مرخصی با حقوق دسترسی دارند.

سازمان مشارکت ملی زنان و خانواده‌ها، سازمانی که برای ارتقای تندرستی زنان و خانواده‌ها تلاش می‌کند، می‌گوید: «مزایای مرخصی خانوادگی با حقوق در ایالت‌هایی که آن را معرفی کرده‌اند شامل بهبود روحیه کارکنان، زمان برای والدین برای پیوند با فرزندانشان، افزایش شیردهی، واکسیناسیون به موقع بیشتر کودکان، کاهش بستری شدن کودکان در بیمارستان و کاهش احتمال ابتلا به ADHD و مشکلات شنوایی است.»

ایالات متحده تنها کشور در سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) است که مرخصی زایمان، مرخصی پدر شدن و مرخصی والدین با حقوق ارائه نمی‌دهد. سیزده کشور، از جمله هشت کشور اروپایی و کلمبیا، کاستاریکا، شیلی، آرژانتین و مکزیک، حداقل سه ماه معادل حقوق را ارائه می‌دهند.

 فرهنگ‌ها 
بندانگشتی|مادری در فلورانس، در حالی که در یک سینی تولد نقاشی شده مربوط به حدود سال ۱۴۱۰ میلادی، دراز کشیده است. در حالی که زنان از کودک مراقبت می‌کنند، مهمانان زن با لباس‌های گران‌قیمت از قبل از راه رسیده‌اند.
بستری پس از زایمان به سیستمی برای بهبودی پس از زایمان اشاره دارد. این دوره بلافاصله پس از تولد نوزاد آغاز می‌شود و از نظر فرهنگی مدت زمان متغیری دارد: معمولاً یک ماه یا ۳۰ روز، تا ۴۰ روز، دو ماه یا ۱۰۰ روز. این بهبودی پس از زایمان می‌تواند شامل «باورهای سنتی سلامت، تابوها، آیین‌ها و ممنوعیت‌ها» باشد. این عمل قبلاً به عنوان " دراز کشیدن " شناخته می‌شد که همان‌طور که از نامش پیداست، حول استراحت در رختخواب می‌چرخد. (بیمارستان‌های زایمان قبلاً از این عبارت استفاده می‌کردند، مانند بیمارستان عمومی دراز کشیدن) آداب و رسوم بستری پس از زایمان در چین به خوبی انجام می‌شود، جایی که به عنوان "نشستن در ماه" شناخته می‌شود، و آداب مشابهی در سرتاسر جهان وجود دارد. یک نسخه مدرن از این دوره استراحت تکامل یافته است تا حداکثر حمایت را از مادر جدید فراهم کند.

 جستارهای وابسته 
 مرخصی زایمان
 افسردگی پس از زایمان
 رابطه جنسی پس از بارداری

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 پزشکی الکترونیکی: دوره نفاس طبیعی و غیرطبیعی
 بیمار انگلستان: مراقبت پس از زایمان (Puerperium)
 سرویس سلامت همگانی (NHS): اختلال استرس پس از سانحه پس از زایمان
 مراقبت‌های پس از زایمان از مادر و نوزاد: سازمان بهداشت جهانی
 دوره پس از زایمان: ۶ هفته اول پس از زایمان: Uofmhealth

رده:بارداری انسان
رده:پزشکی زایمان
رده:زایمان
رده:سلامت زنان
رده:سلامت مادران
رده:فرهنگ زنان
رده:مامایی