نمایش در ایران (کتاب)

نمایش در ایران کتابِ بهرام بیضایی در تاریخِ نمایشِ ایران است که معتبرترین پژوهش دربارهٔ نمایشِ سنّتیِ ایرانی شناخته شده است. این را صادق کیا همچون موضوعِ «رسالهٔ ختمِ تحصیلی» ِ لیسانسِ ادبیاتِ فارسیِ بیضایی در دانشگاهِ تهران نپذیرفت، بیضایی در ۱۳۳۸ دانشگاه را ترک کرد، از ۱۳۴۱ انتشارِ سلسلهٔ مقالاتِ «نمایش در ایران» را آغاز کرد، و در ۱۳۴۴ مجموعش را به صورتِ این کتاب منتشر کرد − که، به قولی، شد «پایهٔ استوار تاریخ‌نویسی نمایش در ایران» و به قولی دیگر «بوطیقای کتاب نمایش در ایران».

یک لغت‌نامهٔ مصطلحاتِ نمایشی هم ضمیمهٔ کتاب است.

 متن 
عبّاس جوانمرد به یاد آورده که «با اصرار و تأکید و سفارش» ِ فرّخ غفّاری بود که سلسلهٔ چهارده‌گانهٔ مقالاتِ «نمایش در ایران» در دورهٔ سوّمِ مجلّه موسیقی (از شمارهٔ ۶۲ تا ۷۷ به سال‌های ۱۳۴۱ و ۱۳۴۲) منتشر شد؛http://ensani.ir/fa/mags/art-moosigh/magazines.aspx و سپس‌تر، در مهرِ ۱۳۴۴، مجموعِ این مقاله‌ها در کتابی به نامِ نمایش در ایران: با شصت تصویر و طرح و یک واژه‌نامه در چاپخانهٔ کاویان به سفارشِ نویسنده طبع شد. نکته‌هایی دربارهٔ مارافسایی و معرکه‌گیری در مقالات بود که در کتاب نیامد. این کتاب سال‌ها نایاب بود و به طورِ غیرقانونی تکثیر می‌شد، تا سرانجام در سالِ ۱۳۷۹ انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان با اجازهٔ اکراه‌آمیزِ بیضایی، که می‌خواست کتابش را بازبنویسد و به صورتِ جدیدی منتشر کند، چاپِ نویی ازش منتشر کرد.

محمّدحسین ناصربخت در برنامهٔ مستند فرهنگِ رادیو فرهنگ در نیمروزِ ۱۹ بهمنِ ۱۴۰۴ گفت که بخشِ تختِ حوضیِ این کتاب به کمکِ اسنادی نوشته شده که حسین کسبیان فراهم کرده بوده است.https://player.iranseda.ir/epg-player/?VALID=TRUE&e=153478812

 مندرجات 
 «مقدمات» 
در این بخش بیضایی شش یا هفت علّتِ «کم‌رشدی» ِ نمایش در ایران را برمی‌شمارد.

 «نمایش‌های پیش از اسلام» 
اساس نمایش‌های پیش از اسلام بر آیین‌هایی بوده است که در نزد اقوام به شکل دست جمعی و عمومی گرداگرد سنن و آداب روزگارانشان می‌گذشته است. متن مشخصی به عنوان نوشته‌ای نمایشی از آن روزگار باقی نیست. نمایشگران از سنت‌های شفاهی استفاده کرده و سینه به سینه این آیین‌های نمایشی را منتقل می‌کردند.

 «نمایش‌های پس از اسلام» 
 «نقالی» 
نقالی عبارت است از نقل یک واقعه یا قصه، به شعر یا به نثر، با حرکات و حالات و بیان مناسب در برابر جمع. نقالی از آن جهت که قصد القا اندیشه خاصی را با توسل به استدلال ندارد و از آنرو که با داستان‌های قهرمانی سر و کار دارد با خطابه متفاوت است.

 «نمایشهای عروسکی» 
نمایشهای عروسکی را ما امروزه با به کار بردن دو عنوان یکی سایه بازی و یکی خیمه‌شب‌بازی از یکدیگر جدا می‌کنیم. اما در قدیم این دو گونه به دلیل شباهت‌های ظاهری مجموعهٔ واحدی بشمار می‌رفته است.
در سایه بازی عروسک‌ها در برابر یک منبع نور حرکت می‌کنند و ما سایه آنها را می‌بینیم اما در خیمه شب بازی تماشاگر مستقیماً عروسک‌های متحرک را با بعد و رنگ بر صحنه می‌دید نه سایه آنها را.

 «تعزیه» 
«شبیه گردانی» یا «شبیه‌خوانی» یا «تعزیه» نمایشی بوده است در اصل بر پایهٔ قصه‌ها و روایات مربوط به زندگی و مصائب خاندان پیامبر اسلام و خصوصاً وقایع و فجایعی که در محرم سال ۶۱ هجری در کربلا برای امام حسین و خاندانش پیش آمد، ولی بزودی گسترش یافت و همه جنبه‌های داستانی و تفننی فرهنگ توده مردم را شامل شد.

 «نمایشهای شادی‌آور» 
 «سرانجام» 
 «ضمیمه: واژه‌نامه‌ی نمایشی» 
یک واژه‌نامهٔ مختصرِ نمایش‌های ایرانی است در هفده صفحه.

 در نظرِ دیگران 

صاحب‌نظرانی نمایش در ایران را پیش از انتشارش به صورتِ کتاب هم بررسیده بودند: مثلاً یحیی ذکاء در تنقیحش مقاله منتشر کرده بود. پس از انتشارِ کتاب مجلّهٔ راهنمای کتاب آن را «محتوی بر اطلاعات مستند و مفیدی» وصف کرد. سپس‌تر درباره‌اش بسیار گفته شد. فرّخ غفّاری این کتاب را «بهترین تحقیق در بر گیرندهٔ تحول انواع نمایش‌های ایرانی از آغاز تا سال‌های ۱۳۳۰ شمسی» گفت و امیدوار بود ویراست «کاملتری» ازش فراهم و منتشر شود. مصطفی اسکویی آن را «گام دوم» (پس از بنیاد نمایش در ایرانِ ابوالقاسم جنّتی عطایی) در تاریخ‌نگاریِ نمایشِ ایران می‌دانست.البتّه نمایش در ایران دوّمین کتاب در تاریخِ نمایشِ ایرانی نیست و پیش‌تر دیگرانی چون آدولف تالاسو و مجید رضوانی و مهدی فروغ و ایشان که ابراهیم مکلّا در مقالهٔ «نمایش در ایران» () نام برده نوشته‌هایی در این باره داشتند. به نظرِ یدالله آقا عبّاسی «در واقع مقاله‌های برخی نویسندگان و پژوهشگران که از اواخر دوره قاجار و حول مفهوم «بازگشت به خویشتن» در تعدادی از نشریات آن دوره از جمله «هنر و مردم» به انتشار رسید، بعد از دهه‌ها در تلاش‌های بهرام بیضایی متبلور می‌شود.» (https://theater.ir/fa/124102) احمد شاملو نیز «ارجمند»ش شناخت و در تحقیقاتِ خود ازش بهره برد.

نمایش در ایران بسیارانی را تحتِ تأثیر قرار داد. بیضایی به جعلِ تاریخ و دزدیِ ادبی متّهم شد. این اثر سپس‌تر کتابِ درسیِ دانشگاهی شد و سالیانِ درازی به طورِ غیررسمی منتشر شد و دزدی‌های ادبی فراوانی ازش شد.

در صحنه‌ای از سریالِ آکتور این کتاب به دستِ علی همّتی (با بازیِ نوید محمّدزاده) دیده می‌شود.

 ادامهٔ کار 
پژوهشِ بیضایی در نمایشِ ایرانی و تاریخش پس از این کتاب هم ادامه یافت، ولی کمتر منتشر شد.مثلاً در دههٔ ۱۳۴۰ در جستجوی اسناد یا اطّلاعاتی خانوادگی، به کمکِ خلیل ملکی، با علی امینی دیدار و گفتگو کرد؛ که حسّاسیتِ ساواک را هم برانگیخت. () تا پایانِ قرنِ چهاردهمِ هجریِ خورشیدی هم از دریغ‌های بیضایی فرصت نیافتن برای تکمیلِ نمایش در ایران بوده است.

 به ایتالیایی 

 Beyzaì, Bahram. Storia del teatro in Iran. tr. Mani Naimi. Seattle. 2020. 

 جستارهای وابسته 
 طرازالاخبار
 ادبیّات نمایشی در ایران
 دانشنامهٔ نمایش ایرانی

 پانویس 
 توضیحات 

 ارجاعات 

 منابع 



























 پیوند به بیرون 


 https://archive.org/details/20220324_20220324_1849/mode/2up
 اجرای نمایشِ نمایش در ایران
 گره زدن آموزش، پژوهش و آفرینش در خوانش نمایشی کتاب نمایش در ایران| خندیدن به آنچه سراسر درد است

رده:آثاری که نخست در مجله موسیقی منتشر شدند
رده:کتاب‌های ۱۳۴۴
رده:مجموعه‌های مقالات بهرام بیضایی
رده:کتاب‌های انتشارات روشنگران و مطالعات زنان
رده:کتاب‌های درباره ایران
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۲۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۴ (قمری)
رده:کتاب‌های غیرداستانی ۱۹۶۵ (میلادی)
رده:کتاب‌های غیرداستانی درباره نمایش
رده:نوشتارهای نخستین بار منتشرشده به صورت سریالی