اسپیرولینا

اسپیرولینا (انگلیسی: Spirulina؛ معمولاً به‌عنوان نام تجاری برای گونه‌های 'آرتروسپیرا شناخته می‌شود) گروهی از سیانوباکتری‌های رشته‌ای (جلبک‌های سبز–آبی) هستند که به‌دلیل ترکیب غذایی غنی، محتوای پروتئینی بالا و حضور رنگدانه‌ها و ترکیبات زیست‌فعال (مثل فیکوسیانین) کاربرد گسترده‌ای در تغذیه و زیست‌فناوری یافته‌اند. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

 نام و رده‌بندی 
نام عام «اسپیرولینا» تاریخی است؛ در منابع تخصصی جدیدتر گونه‌های تجاری معمولاً تحت نام جنس Arthrospira آورده می‌شوند و اخیراً پیشنهاد شده برخی گونه‌های وابسته به جنس Limnospira منتقل شوند — بنابراین در متون تاکسونومیک اختلاف نام و طبقه‌بندی دیده می‌شود. :contentReference[oaicite:1]{index=1}

 تاریخچه و مصرف سنتی 
مصرف اسپیرولینا سابقهٔ دیرینه در برخی جوامع دارد: مردم اطراف دریاچهٔ چاد (آفریقا) و گروه‌هایی در منطقهٔ مرکزی مکزیک از آن به‌عنوان منبع غذایی سنتی استفاده می‌کرده‌اند. توجه علمی و صنعتی به‌عنوان مکمل غذایی از دهه‌های میانی قرن بیستم شدت گرفت و از دههٔ ۱۹۶۰–۱۹۷۰ کشت و بازار صنعتی آن توسعه یافت. :contentReference[oaicite:2]{index=2}

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که تمدن آزتک‌ها در آمریکای مرکزی و برخی قبایل شرق آفریقا از اسپیرولینا به‌عنوان منبع غذایی استفاده می‌کرده‌اند. گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز به نقش این سیانوباکتری در امنیت غذایی مناطق کم‌منبع اشاره کرده و آن را یکی از گزینه‌های آینده‌نگر در تولید پایدار پروتئین معرفی کرده است.

 زیست‌شناسی و طبقه‌بندی 
اسپیرولینا نام عمومی چند گونه از سیانوباکتری‌های رشته‌ای فتوسنتزکننده است که در آب‌های قلیایی رشد می‌کنند. برخلاف تصور رایج که آن را «جلبک» می‌نامد، از نظر رده‌بندی زیستی در شاخهٔ باکتری‌ها قرار می‌گیرد و دارای ساختار پروکاریوتی با کلروفیل a، فیکوسیانین و تیلاکوئیدهای منظم است. مطالعات میکروسکوپی نشان داده‌اند که Spirulina و Arthrospira دارای تفاوت‌های ریخت‌شناختی و ژنتیکی قابل‌توجهی هستند و بسیاری از محصولات تجاری در واقع از گونه Arthrospira platensis تهیه می‌شوند.

 ترکیبات و ویژگی‌های تغذیه‌ای 
زیست‌تودهٔ اسپیرولینا به‌طور معمول شامل ۵۵ تا ۷۰ درصد پروتئین، اسیدهای آمینه ضروری، ویتامین‌های گروه B، مقدار قابل‌توجهی آهن، پتاسیم، منیزیم و رنگ‌دانه‌هایی مانند فیکوسیانین است. پژوهش‌های آزمایشگاهی نشان داده‌اند که فیکوسیانین دارای خاصیت آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی بوده و در مسیرهای سلولی مرتبط با استرس اکسیداتیو نقش دارد.

 تولید و کشت صنعتی 
اسپیرولینا در مقیاس صنعتی در دو نوع سیستم کشت می‌شود: استخرهای روباز Raceway و فوتوبایوراکتورهای بسته. کنترل دما، شدت نور، غلظت نمک، pH، و تراکم زیست‌توده برای جلوگیری از رشد آلاینده‌ها ضروری است. سیستم‌های بسته راندمان بالاتری ارائه می‌دهند اما هزینهٔ تولید آن‌ها بیشتر است. مطالعات تولید صنعتی نشان داده‌اند که بازده زیست‌توده اسپیرولینا نسبت به بسیاری از منابع گیاهی پروتئینی بالاتر است.

 اشکال مصرف و مکمل‌ها 
اسپیرولینا به‌صورت پودر، کپسول و قرص مصرف می‌شود. قرص اسپیرولینا یکی از اشکال متداول مکمل‌سازی است که از پودر خشک‌شدهٔ زیست‌توده تهیه می‌شود و بسته به محصول ممکن است دارای دوزهای متفاوتی باشد.

 کاربردهای پژوهشی و بالینی 
مطالعات محدود انسانی و حیوانی بررسی کرده‌اند که اسپیرولینا ممکن است در برخی شرایط باعث بهبود شاخص‌های چربی خون، کاهش التهاب و بهبود وضعیت آنتی‌اکسیدانی شود. نتایج چند متاآنالیز نشان می‌دهد که مصرف روزانهٔ ۲ تا ۶ گرم اسپیرولینا می‌تواند در کاهش تری‌گلیسرید و LDL نقش محدودی داشته باشد، اما شواهد موجود قطعی نیستند و نیازمند کارآزمایی‌های بزرگ‌مقیاس‌اند.

 تداخلات، هشدارها و ایمنی 
سازمان جهانی بهداشت و EFSA تأکید می‌کنند که اسپیرولینا باید تحت شرایط کنترل‌شده تولید شود، زیرا امکان آلودگی به «میکروسیستین» یا فلزات سنگین در محصولات غیر استاندارد وجود دارد. برای بیماران مبتلا به بیماری‌های خودایمنی و افراد دریافت‌کننده داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، مصرف اسپیرولینا باید با احتیاط باشد. موارد آلرژی یا واکنش‌های حساسیتی نادر اما گزارش شده‌اند.

 کاربردهای صنعتی 
علاوه بر مصرف انسانی، اسپیرولینا در صنایع مختلف کاربرد دارد. فیکوسیانین استخراج‌شده از اسپیرولینا به‌عنوان رنگ‌دانه طبیعی در صنایع غذایی (با کد رنگ E18) استفاده می‌شود. همچنین اسپیرولینا در خوراک دام، آبزی‌پروری و صنایع آرایشی به‌عنوان منبع پروتئین و آنتی‌اکسیدان مصرف می‌شود.

 مقایسه با سایر میکروالگاها 
اسپیرولینا اغلب با کلرلا مقایسه می‌شود. کلرلا دارای کلروفیل بالاتر و دیواره سلولی سخت‌تر است، در حالی‌که اسپیرولینا پروتئین بیشتری دارد و هضم‌پذیری آن بالاتر است. از نظر بازده تولید زیست‌توده نیز اسپیرولینا در شرایط قلیایی رشد سریع‌تری نشان می‌دهد.

 دیدگاه‌ها و بحث‌های علمی 
در برخی رسانه‌ها از اسپیرولینا به‌عنوان «ابرغذا» یاد شده است، اما گزارش‌های EFSA و WHO تأکید می‌کنند که بسیاری از ادعاهای تقویتی و درمانی به شواهد قطعی نیاز دارند. در نتیجه، بخش قابل‌توجهی از ادعاهای بازاری پیرامون اسپیرولینا هنوز از نظر علمی تأیید نشده‌اند و باید با رویکرد محتاطانه ارزیابی شوند.

 وصف زیستی و مورفولوژی 
اسپیرولینا به‌صورت رشته‌های مارپیچ یا فیلامنت (filamentous) رشد می‌کند. مانند دیگر سیانوباکتری‌ها، پروکاریوت است (بدون هستهٔ سلولی) و فتوسنتز انجام می‌دهد. برخلاف بسیاری از گیاهان، دیوارهٔ سلولی آن فاقد سلولز سختی است که هضم و جذب ترکیبات غذایی را در انسان تسهیل می‌کند. زیستگاه‌های برتر آن آب‌های قلیایی با دمای نسبتاً گرم هستند. :contentReference[oaicite:3]{index=3}

 ترکیب شیمیایی و ارزش غذایی 
اسپیرولینا به‌عنوان «سوپرفود» شناخته می‌شود زیرا ترکیبات زیر را در خود دارد:

 پروتئین — معمولاً بین ۵۵٪ تا ۷۰٪ وزن خشک (بسته به گونه و شرایط کشت) و شامل اسیدهای آمینهٔ ضروری. :contentReference[oaicite:4]{index=4}  
 چربی — معمولاً ۵–۸٪ وزن خشک؛ شامل اسیدهای چرب ضروری مانند گاما-لینولئیک اسید (GLA). :contentReference[oaicite:5]{index=5}  
 کربوهیدرات — بخش قابل‌توجهی از وزن خشک (متغیر، معمولاً حدود ۲۰–۳۰٪). :contentReference[oaicite:6]{index=6}  
 ویتامین‌ها — گروه ویتامین‌های B (B1، B2، B3 و غیره)، بتاکاروتن (پیش‌مادهٔ ویتامین A)، ویتامین K و مقادیر متفاوت B12 (البته اغلب B12 موجود در اسپیرولینا شکل‌های آنالوگ دارد که زیست‌فراهمی برای انسان محدود است). :contentReference[oaicite:7]{index=7}  
 مواد معدنی — آهن، منیزیم، کلسیم، پتاسیم، فسفر و عناصر ریز (مقادیر بستگی به منبع و شرایط کشت دارد). :contentReference[oaicite:8]{index=8}  
 رنگدانه‌ها و ترکیبات زیست‌فعال — فیکوسیانین (phycocyanin) که آنتی‌اکسیدانی قوی است، کلروفیل، کاروتنوئیدها (از جمله بتاکاروتن) و پلی‌ساکاریدها با فعالیت زیستی. :contentReference[oaicite:9]{index=9}

 کشت، تولید و پردازش 
پرورش صنعتی اسپیرولینا در استخرهای باز (shallow ponds) یا در سیستم‌های بستهٔ فتوبیوراکتور انجام می‌شود. عوامل کلیدی موفقیت تولید عبارت‌اند از: کنترل pH (معمولاً قلیایی)، دما، نور، مواد مغذی (نیتروژن، فسفر، آهن) و جلوگیری از آلودگی‌های دیگر جلبکی یا میکروبی. برداشت با روش‌های فیلتراسیون یا سانتریفیوژ و سپس خشک‌سازی (خشک کردن در دمای کنترل‌شده یا اسپری-دریای) انجام می‌شود تا به‌صورت پودر یا قرص عرضه شود. مسائل اقتصادی شامل هزینهٔ انرژی، تجهیزات، استانداردسازی کیفیت و مدیریت آلودگی است. :contentReference[oaicite:10]{index=10}

 کاربردها 
 مصرف انسانی: مکمل غذایی (پودر، قرص، کپسول) برای افزایش دریافت پروتئین، ویتامین و مواد معدنی؛ مصرف در اسموتی‌ها و غذاها. :contentReference[oaicite:11]{index=11}  
 تغذیه دام و آبزیان: افزودن به خوراک ماهی، میگو، طیور برای بهبود رشد و کیفیت گوشت/شکل تولید. :contentReference[oaicite:12]{index=12}  
 صنعتی و زیست‌فناوری: استخراج فیکوسیانین (رنگدانهٔ باارزش)، استفاده‌های دارویی تحقیقاتی، تولید بیومواد و مطالعهٔ کاربردها در تصفیهٔ آب. :contentReference[oaicite:13]{index=13}  
 برنامه‌های تغذیه‌ای عمومی: در برخی پروژه‌های امنیت غذایی و مبارزه با سوءتغذیه استفاده شده است (به‌خصوص در مقیاس کوچک یا پروژه‌های جامعه‌محور). :contentReference[oaicite:14]{index=14}

 اثرات بالقوهٔ سلامت و شواهد بالینی 
 آنتی‌اکسیدان و ضدالتهاب: فیکوسیانین و کاروتنوئیدها خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارند و در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی اثر ضدالتهابی نشان داده‌اند. :contentReference[oaicite:15]{index=15}  
 اثرات متابولیک و قلبی‌عروقی: بررسی‌ها و متاآنالیزها نشان داده‌اند مصرف اسپیرولینا ممکن است به کاهش کلسترول، بهبود پروفایل لیپیدی و کاهش فشار خون متوسط منجر شود، اما کیفیت و ثبات نتایج بین مطالعات متفاوت است و هنوز نیاز به شواهد بلندمدت و کارآزمایی‌های بزرگ‌تر وجود دارد. :contentReference[oaicite:16]{index=16}  
 کنترل التهاب سیستمی (CRP) و سایر نشانگرها: متاآنالیزهای اخیر نشان داده‌اند برخی نشانگرهای التهابی ممکن است کاهش یابند اما نتایج وابسته به دوز و مدت مصرف است. :contentReference[oaicite:17]{index=17}  
 سایر کاربردهای پیشنهادی: مطالعات مقدماتی اثرات احتمالی عصبی‌محافظت‌کننده، بهبود آلرژی‌های فصلی، کاهش علائم ریزالتهابات دهانی و کمک در مدیریت وزن را بررسی کرده‌اند؛ اما شواهد کافی و قطعی در انسان برای بسیاری از این ادعاها موجود نیست. :contentReference[oaicite:18]{index=18}

 ایمنی، آلودگی‌ها و مخاطرات 
 آلودگی با توکسین‌های سیانوباکتریایی: یک نگرانی مهم محصولاتی است که در شرایط نامناسب کشت یا مخلوط با گونه‌های دیگر سیانوباکتری برداشت شده‌اند؛ در برخی مطالعات، مقادیر میکروسیتین (microcystin) و سایر توکسین‌ها در محصولات تجاری گزارش شده است که می‌تواند برای مصرف‌کنندگان خطرناک باشد. انتخاب محصولات دارای استانداردهای کنترل کیفیت و آزمون‌های مستقل توصیه می‌شود. :contentReference[oaicite:19]{index=19}  
 فلزات سنگین و آلاینده‌ها: بسته به منبع آب و شیوهٔ تولید، محصول نهایی ممکن است حاوی مقادیری از فلزات سنگین (مثل کادمیم، جیوه) یا سایر آلاینده‌ها باشد؛ بررسی و گواهی‌های تحلیل محتوا مهم است. :contentReference[oaicite:20]{index=20}  
 موارد منع یا احتیاط: افراد مبتلا به بیماری‌های خودایمنی ممکن است واکنش کند (به‌دلیل تحریک ایمنی)، بیماران با اختلالات متابولیسم آمینواسید خاص (مثلاً فنیل‌کتونوری) باید احتیاط کنند، و زنان باردار/شیرده و کودکان باید پیش از مصرف با پزشک مشورت نمایند. همچنین تداخل احتمالی با داروهای ضدانعقاد و کنترل‌کنندهٔ قند وجود دارد که نیاز به مشورت پزشکی دارد. :contentReference[oaicite:21]{index=21}

 دوز پیشنهادی و الگوهای مصرف 
مطالعات بالینی از دوزهای بسیار متنوعی استفاده کرده‌اند (بازهٔ معمول ۱ تا ۸ گرم در روز؛ در برخی مطالعات بالاتر نیز گزارش شده است). دوز مؤثر و ایمن بستگی به هدف مصرف، نوع محصول و وضعیت سلامت فرد دارد؛ بنابراین توصیهٔ عمومی این است که از مقدار توصیه‌شدهٔ سازنده پیروی شود و در مصرف طولانی‌مدت با پزشک مشورت شود. :contentReference[oaicite:22]{index=22}

 استانداردسازی، بازار و اقتصاد 
 بازار اسپیرولینا در سطح جهانی رشد کرده و چین، هند، ایالات متحده و برخی کشورهای دیگر تولیدکنندگان بزرگ هستند؛ اما استانداردسازی کیفیت، گواهی‌های آزمایشی و مقررات محلی متفاوت است و این موضوع بر اعتماد مصرف‌کننده و قیمت تأثیر می‌گذارد. بررسی‌های اقتصاد-فنی نشان می‌دهد تولید تجاری نیازمند سرمایه‌گذاری در کنترل کیفیت و مدیریت مصرف انرژی است. :contentReference[oaicite:23]{index=23}

 تحقیقات جاری و مسائل باز 
مسائل پژوهشی شامل تعیین سازوکارهای دقیق اثرات زیست‌فعال، اثبات اثربخشی در کارآزمایی‌های بزرگ و بلندمدت، استانداردسازی روش‌های استخراج و کنترل کیفیت (به‌خصوص حذف یا جلوگیری از آلودگی با توکسین‌ها)، و بازنگری‌های تاکسونومیک (جنس Limnospira vs Arthrospira) هستند. مطالعات ژنومی اخیر نقش مهمی در روشن‌سازی طبقه‌بندی و شناسایی گونه‌ها داشته‌اند. :contentReference[oaicite:24]{index=24}

 منابع 

 منابع منتخب (برای درج در بخش منابع) 
 FAO. A review on culture, production and use of Spirulina (FAO Fisheries and Aquaculture Circular / گزارش FAO). :contentReference[oaicite:25]{index=25}  
 Podgórska-Kryszczuk I., et al., Spirulina—An Invaluable Source of Macro- and Micro-Nutrients, review (PMC). :contentReference[oaicite:26]{index=26}  
 Karkos P. D., et al., Spirulina in Clinical Practice: Evidence-Based Human Applications, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine (2010). :contentReference[oaicite:27]{index=27}  
 Rhoades J., et al., Microbiota and Cyanotoxin Content of Retail Spirulina Products'' (2023, PMC) — بررسی آلودگی‌های میکروسیستین و مسائل ایمنی. :contentReference[oaicite:28]{index=28}  
 Pinchart P. E., et al., مقالات ۲۰۲۳–۲۰۲۴ دربارهٔ بازنگری‌های تاکسونومی و حضور جنس Limnospira. :contentReference[oaicite:29]{index=29}  
 MDPI / Applied Sciences reviews (2023–2024) دربارهٔ ترکیب شیمیایی، فیکوسیانین و کاربردهای صنعتی. :contentReference[oaicite:30]{index=30}  
 MedicalNewsToday / Harvard Health / منابع مروری برای بخش ایمنی و دوز. :contentReference[oaicite:31]{index=31}

رده:سرده‌های سیانوباکتر