نبرد سوم خارکوف

نبرد سوم خارکف مجموعه‌ای از نبردها در جبهه شرقی جنگ جهانی دوم بود که توسط گروه ارتش جنوب آلمان نازی علیه ارتش سرخ اتحاد جماهیر شوروی، در اطراف شهر خارکف، در فاصلهٔ زمانی ۱۹ فوریه تا ۱۵ مارس ۱۹۴۳ انجام شد. این نبرد در طرف آلمانی با عنوان «کارزار دونتس» شناخته می‌شد و در اتحاد جماهیر شوروی از آن با نام «عملیات‌های دونباس و خارکف» یاد می‌کردند. ضدحملهٔ آلمان در این عملیات در نهایت به بازپس‌گیری شهرهای خارکف و بلگورود انجامید.

در حالی که ارتش ششم آلمان در نبرد استالینگراد به محاصره درآمده بود، ارتش سرخ مجموعه‌ای از حملات گسترده‌تر را علیه سایر اجزای گروه ارتش جنوب آغاز کرد. این حملات در ۲ ژانویهٔ ۱۹۴۳ به اوج خود رسید؛ زمانی که ارتش سرخ عملیات ستاره  و عملیات گالوپ  را آغاز کرد. این عملیات‌ها طی بازهٔ زمانی ژانویه تا اوایل فوریه، خطوط دفاعی آلمان را درهم شکستند و به بازپس‌گیری شهرهای خارکف، بلگورود، کورسک، و همچنین وروشیلوفگراد و ایزیوم توسط شوروی انجامیدند.
این پیروزی‌ها موجب شدند یگان‌های شورویِ شرکت‌کننده بیش از حد توان خود پیشروی کنند و دچار کش‌آمدگی عملیاتی شوند. پس از آن‌که در ۲ فوریه با تسلیم ارتش ششم آلمان، بخشی از فشار عملیاتی از ارتش سرخ برداشته شد، جبههٔ مرکزی ارتش سرخ توجه خود را به سمت غرب معطوف کرد و در ۲۵ فوریه تهاجم خود را هم‌زمان علیه گروه ارتش جنوب و گروه ارتش مرکز گسترش داد. ماه‌ها عملیات پیوسته، تلفات سنگینی بر نیروهای شوروی وارد کرده بود و برخی لشکرها به تنها ۱٬۰۰۰ تا ۲٬۰۰۰ سرباز مؤثر رزمی کاهش یافته بودند. در ۱۹ فوریه، فیلدمارشال اریش فون مانشتاین ضدحملهٔ خارکف را آغاز کرد و در این عملیات از سپاه دوم زرهی اس‌اس که به‌تازگی تجدید قوا شده بود، به‌همراه دو ارتش زرهی استفاده کرد.
 ورماخت با اجرای مانورهای جناحی، نوک پیکان‌های زرهی ارتش سرخ را در جنوب خارکف دور زد، محاصره کرد و شکست داد. این موفقیت به مانشتاین امکان داد تا در ۷ مارس تهاجم خود را مستقیماً علیه شهر خارکف از سر بگیرد. با وجود صدور دستور برای محاصرهٔ خارکف از سمت شمال، سپاه زرهی اس‌اس تصمیم گرفت در ۱۱ مارس مستقیماً وارد نبرد با شهر شود. این تصمیم به چهار روز نبرد سنگین خانه‌به‌خانه انجامید تا این‌که سرانجام در ۱۵ مارس، خارکف توسط لشکر اس‌اس لایب‌اشتاندارته آدولف هیتلر بازپس گرفته شد.
نیروهای آلمانی دو روز بعد موفق به بازپس‌گیری بلگورود شدند و بدین‌ترتیب برجستگی  سالینت ای را ایجاد کردند که در ژوئیهٔ ۱۹۴۳ به نبرد کورسک انجامید. تهاجم آلمان حدود ۹۰٬۰۰۰ تلفات به ارتش سرخ وارد کرد. نبرد خانه‌به‌خانه در خارکف برای سپاه زرهی اس‌اس آلمان نیز به‌ویژه خونین بود، به‌گونه‌ای که این سپاه تا پایان عملیات در اواسط مارس حدود ۴٬۳۰۰ کشته و زخمی متحمل شد.

 پیش‌زمینه 

در آغاز سال ۱۹۴۳، ورماخت آلمان با بحرانی جدی مواجه بود، زیرا نیروهای شوروی ارتش ششم آلمان را در نبرد استالینگراد  محاصره و منهدم کرده و کارزار زمستانی خود را تا سوی رود دن  گسترش داده بودند.

در ۲ فوریهٔ ۱۹۴۳ افسران فرماندهی ارتش ششم تسلیم شدند و تخمین زده می‌شود حدود ۹۰٬۰۰۰ نفر از نیروهای آلمان توسط ارتش سرخ اسیر شدند.

کل تلفات نیروهای آلمان در نبرد استالینگراد ، بدون احتساب اسیرشدگان، بین ۱۲۰٬۰۰۰ تا ۱۵۰٬۰۰۰ نفر برآورد شده است.

در سراسر سال ۱۹۴۲ مجموع تلفات آلمان حدود ۱٬۹۰۰٬۰۰۰ نفر بوده است و تا آغاز سال ۱۹۴۳ ورماخت در جبهه شرقی حدود ۴۷۰٬۰۰۰ نفر کمتر از نیروی کامل خود داشت.

در آغاز عملیات بارباروسا ، ورماخت با حدود ۳٬۳۰۰ تانک تجهیز شده بود؛ اما تا ۲۳ ژانویه تنها ۴۹۵ تانک عملیاتی باقی مانده بود که بیشتر آن‌ها از انواع قدیمی بودند در سراسر طول جبههٔ شوروی–آلمان فعال بودند.

هم‌زمان که نیروهای جبهه دن  نیروهای آلمان در استالینگراد را منهدم می‌کردند، استاوکا  (فرماندهی عالی نیروهای شوروی) دستور داد تا نیروهای شوروی یک تهاجم جدید را انجام دهند که تمام بال جنوبی جبههٔ شوروی–آلمان را از وورونژ تا روستوف  دربر می‌گرفت.


در ۲ فوریه، ارتش سرخ عملیات ستاره را آغاز کرد که شهرهای بلگورود، خارکف و کورسک را تهدید می‌کرد.

یک پیشروی شوروی که نوک پیکان آن را چهار سپاه تانک تحت سازماندهی سرلشکر مارکیان پوپوف  تشکیل می‌داد، با عبور از رود دونتس  جبههٔ آلمان را شکافت و به عمق مواضع عقبهٔ آلمان نفوذ کرد.

در ۱۵ فوریه، دو سپاه تانک تازه‌نفس شوروی شهر زاپروژیا  در کنار رود دنیپر  را تهدید کردند؛ شهری که کنترل آخرین مسیر اصلی به سوی روستوف  را در دست داشت و محل استقرار ستاد گروه ارتش جنوب و لوفت‌فلوتِه ۴ (ناوگان هوایی چهارم) بود.

با وجود دستورهای آدولف هیتلر مبنی بر حفظ شهر، خارکف توسط نیروهای آلمانی تخلیه شد و در ۱۶ فوریه بار دیگر به دست ارتش سرخ افتاد.

هیتلر بلافاصله با هواپیما به مقر مانشتاین در زاپروژیا پرواز کرد. مانشتاین به او توضیح داد که ضدحملهٔ فوری برای بازپس‌گیری خارکف بی‌ثمر خواهد بود، اما می‌تواند با استفاده از پنج سپاه زرهی خود، به جناح بیش‌ازحد کشیده‌شدهٔ شوروی حمله کرده و شهر را در مرحله‌ای بعدی بازپس گیرد.

در ۱۹ فوریه، یگان‌های زرهی شوروی خطوط آلمان را درهم شکستند و به نزدیکی شهر رسیدند. با توجه به وخامت سریع اوضاع، هیتلر به مانشتاین اختیار عملیاتی کامل اعطا کرد. زمانی که هیتلر محل را ترک کرد، نیروهای شوروی تنها حدود ۳۰ کیلومتر (۱۹ مایل) با فرودگاه فاصله داشتند.


هم‌زمان با عملیات ستاره، ارتش سرخ عملیات گالوپ را نیز در جنوب منطقهٔ عملیاتی ستاره آغاز کرد. این عملیات با عقب راندن ورماخت از رود دونتس، به تصرف شهرهای وروشیلوف‌گراد و ایزیوم انجامید و وضعیت آلمان را بیش از پیش وخیم کرد. در این مقطع، استاوکا معتقد بود که می‌تواند سرنوشت جنگ را در جنوب‌غرب جمهوری فدراتیو سوسیالیستی شوروی روسیه و شرق جمهوری سوسیالیستی شوروی اوکراین تعیین کند و انتظار پیروزی کامل داشت.

تسلیم ارتش ششم آلمان در استالینگراد موجب آزاد شدن شش ارتش شوروی تحت فرماندهی کنستانتین روکوسوفسکی شد که با ارتش دوم تانک و ارتش هفتادم بازسازی و تقویت شدند. این نیروها در محل اتصال گروه ارتش مرکز و گروه ارتش جنوب آلمان مستقر شدند.

این تهاجم که در منابع شوروی با نام عملیات‌های خارکف و دونباس شناخته می‌شود، هدفش محاصره و انهدام نیروهای آلمانی در برجستگی اورل، عبور از رود دسنا و محاصره و نابودی گروه ارتش مرکز آلمان بود.

در ابتدا قرار بود این عملیات بین ۱۲ تا ۱۵ فوریه آغاز شود، اما مشکلات استقرار و جابه‌جایی نیروها باعث شد استاوکا تاریخ آغاز را به ۲۵ فوریه موکول کند.

در همین زمان، ارتش شصتم شوروی لشکر چهارم زرهی ارتش دوم آلمان را از کورسک عقب راند، در حالی که ارتش سیزدهم شوروی ارتش دوم زرهی آلمان را وادار کرد جناح خود را تغییر دهد. این تحولات شکافی به عرض ۶۰ کیلومتر (۳۷ مایل) میان دو نیروی آلمانی ایجاد کرد که به‌زودی توسط تهاجم روکوسوفسکی مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

در حالی که ارتش‌های چهاردهم و چهل‌وهشتم شوروی به جناح راست ارتش دوم زرهی آلمان حمله کرده و تنها دستاوردهای محدودی کسب کردند، روکوسوفسکی تهاجم اصلی خود را در ۲۵ فوریه آغاز نمود. این حمله با شکستن خطوط آلمان، تهدیدی جدی برای محاصره و قطع ارتباط ارتش دوم زرهی و ارتش دوم آلمان از سمت جنوب ایجاد کرد.

با این حال، مقاومت غیرمنتظرهٔ آلمان روند عملیات را به‌طور قابل‌توجهی کند کرد و تنها دستاوردهای محدودی در جناح چپ و مرکز حمله برای نیروهای شوروی به همراه داشت.

در سایر مناطق، ارتش دوم تانک شوروی موفق شد در امتداد جناح چپ تهاجم شوروی، تا عمق ۱۶۰ کیلومتر (۹۹ مایل) در پشت خطوط آلمان نفوذ کند و طول جناح این ارتش را حدود ۱۰۰ کیلومتر (۶۲ مایل) افزایش دهد.

در حالی که تهاجم شوروی ادامه داشت، فیلدمارشال فون مانشتاین توانست سپاه زرهی اس‌اس را – که اکنون با لشکر سوم زرهی اس‌اس تقویت شده بود – تحت فرماندهی ارتش چهارم زرهی قرار دهد. هم‌زمان، هیتلر با آزادسازی هفت لشکر زرهی و موتوریزهٔ تضعیف‌شده برای ضدحملهٔ پیش‌رو موافقت کرد.

 ناوگان هوایی چهارم به فرماندهی فیلدمارشال ولفرام فون ریختهوفن نیز توانست تجدید سازمان داده شود و تعداد سورتی های روزانه را از میانگین ۳۵۰ پرواز در ژانویه به حدود ۱٬۰۰۰ پرواز در فوریه افزایش دهد؛ امری که برتری هوایی راهبردی را برای آلمان فراهم کرد.

در ۲۰ فوریه، نیروهای ارتش سرخ به شکلی خطرناک به زاپروژیا نزدیک شدند؛ رخدادی که آغاز ضدحملهٔ آلمان را رقم زد. این عملیات در میان نیروهای آلمانی با نام کارزار دونتس شناخته می‌شد.

مقایسهٔ نیروها
بین ۱۳ ژانویه تا ۳ آوریل ۱۹۴۳، حدود ۲۱۰٬۰۰۰ سرباز ارتش سرخ در عملیاتی که با عنوان تهاجم وورونژ– خارکف شناخته می‌شود شرکت داشتند. در مجموع، تخمین زده می‌شود که حدود ۶٬۱۰۰٬۰۰۰ سرباز شوروی در سراسر جبههٔ شرقی به کار گرفته شده بودند، در حالی که ۶۵۹٬۰۰۰ نفر دیگر به دلیل جراحات از چرخهٔ عملیاتی خارج شده بودند.

در مقایسه، نیروهای آلمانی در جبههٔ شرقی مجموعاً ۲٬۹۸۸٬۰۰۰ نفر پرسنل در اختیار داشتند. در نتیجه، ارتش سرخ در اوایل فوریه حدود دو برابر نیروی انسانی بیشتری نسبت به ورماخت در جبههٔ شرقی مستقر کرده بود.

با این حال، به دلیل کش‌آمدن بیش‌ازحد نیروهای شوروی و تلفات سنگینی که در جریان تهاجم متحمل شده بودند، در آغاز ضدحملهٔ مانشتاین، آلمان‌ها توانستند به برتری عددی تاکتیکی در نقاط تماس دست یابند؛ از جمله در تعداد تانک‌های حاضر در میدان نبرد. برای نمونه، ۳۵۰ تانک آلمانی تحت فرمان مانشتاین در نقطهٔ تماس، تقریباً هفت برابر زره شوروی را پشت سر گذاشتند و همچنین از نظر سوخت و تدارکات نیز در وضعیت بسیار بهتری قرار داشتند.

نیرو های آلمانی

در زمان آغاز ضدحمله، مانشتاین می‌توانست بر ارتش چهارم زرهی تکیه کند که از سپاه ۴۸ زرهی،سپاه زرهی اس‌اس  و ارتش یکم زرهی شامل سپاه‌های ۴۰ زرهی و ۵۷ زرهی تشکیل می‌شد.

سپاه ۴۸ زرهی متشکل از لشکرهای ششم، یازدهم و هفدهم زرهی بود، در حالی که سپاه زرهی اس‌اس از لشکرهای زرهی اس‌اس ۱، ۲ و ۳ تشکیل شده بود. در اوایل فوریه، توان ترکیبی سپاه زرهی اس‌اس حدود ۲۰٬۰۰۰ سرباز برآورد می‌شد.

 ارتش چهارم زرهی و ارتش یکم زرهی در جنوب برآمدگی (بولج) نیروهای ارتش سرخ در خطوط آلمان مستقر بودند، به‌گونه‌ای که ارتش یکم زرهی در شرق ارتش چهارم زرهی قرار داشت. سپاه زرهی اس‌اس نیز در امتداد لبهٔ شمالی این برآمدگی و در جناح شمالی گروه ارتش جنوب استقرار یافته بود.

آلمانی‌ها توانستند حدود ۱۶۰٬۰۰۰ نفر را در برابر ۲۱۰٬۰۰۰ سرباز ارتش سرخ بسیج کنند. ورماخت آلمان با کمبود نیرو مواجه بود، به‌ویژه پس از عملیات‌های پی‌درپی بین ژوئن ۱۹۴۲ و فوریه ۱۹۴۳، تا حدی که هیتلر کمیته‌ای متشکل از فیلدمارشال ویلهلم کایتل، مارتین بورمان و  هانس لامرز برای جذب ۸۰۰٬۰۰۰ مرد توانمند تشکیل داد – نیمی از آن‌ها از «صنایع غیرضروری» تأمین می‌شدند. اثرات این جذب نیرو تا حدود مه ۱۹۴۳ دیده نشد، زمانی که نیروهای مسلح آلمان به بالاترین سطح از آغاز جنگ با ۹٫۵ میلیون نفر رسیدند.

تا آغاز سال ۱۹۴۳، نیروهای زرهی آلمان تلفات سنگینی متحمل شده بودند. غیرمعمول بود که یک لشکر زرهی بیش از ۱۰۰ تانک را در میدان جنگ داشته باشد، و بیشتر آن‌ها در هر زمان به طور میانگین فقط ۷۰ تا ۸۰ تانک قابل‌استفاده داشتند.

پس از درگیری‌ها در اطراف خارکف ، هاینتس گودریان برنامه‌ای را برای بازگرداندن توان نیروهای مکانیزهٔ آلمان آغاز کرد. با وجود تلاش‌های او، یک لشکر زرهی آلمان تنها می‌توانست روی حدود ۱۰٬۰۰۰–۱۱٬۰۰۰ نفر پرسنل حساب کند، در حالی که ظرفیت رسمی آن ۱۳٬۰۰۰–۱۷٬۰۰۰ نفر بود.

تنها تا ماه ژوئن بود که یک لشکر زرهی توانست بین ۱۰۰ تا ۱۳۰ تانک را در میدان داشته باشد.

لشکرهای اس‌اس معمولاً بهتر تجهیز شده بودند، با حدود ۱۵۰ تانک، یک گردان تانک‌های خودکششی و تعداد کافی نیم‌تریل برای موتوریزه کردن بیشتر پیاده‌نظام و نیروهای شناسایی خود. این یگان‌ها ظرفیت رسمی تقریباً ۱۹٬۰۰۰ نفر پرسنل داشتند.

در این زمان، بخش عمدهٔ زرهی آلمان هنوز از تانک‌های و تشکیل شده بود، هرچند لشکر زرهی اس‌اس داس‌رایش تعدادی تانک تایگر ۱ نیز در اختیار داشت.

ارتش چهارم زرهی تحت فرماندهی ژنرال هرمان هوت بود، در حالی که ارتش یکم زرهی زیر نظر ژنرال ابرهارد فن مکنزن قرار داشت.  

لشکرهای ۶م، ۱۱ام و ۱۷ام زرهی به‌ترتیب توسط ژنرال والتر فون هونرسدورف ،هرمان بالک و فریدولین فون سنگر و اتترلین فرماندهی می‌شدند.  

سپاه زرهی اس‌اس تحت فرماندهی ژنرال پاول هاوسر بود، که لشکر زرهی اس‌اس توتن‌کوپف نیز زیر فرمان او قرار داشت.

نیرو های شوروی

از آغاز بهره‌برداری ارتش سرخ از دفاعیات گروه ارتش جنوب آلمان در اواخر ژانویه و اوایل فوریه، جبهه‌های درگیر شامل جبهه بریانسک ،جبهه وورونژ و جبهه جنوب غربی  بودند. این جبهه‌ها به‌ترتیب تحت فرماندهی ژنرال ام. آ. رایتر ، فیلیپ گولیکوف و نیکولای واتوتین قرار داشتند.  

در ۲۵ فوریه، جبهه مرکزی به فرمان مارشال روکوسوفسکی نیز وارد نبرد شد.  

این جبهه‌ها به گونه‌ای مستقر شده بودند که جبهه بریانسک رایتر در جناح شمالی گروه ارتش جنوب قرار داشت، در حالی که جبهه وورونژ مستقیماً مقابل کورسک بود و جبهه جنوب غربی در مقابل نیروهای دشمن مستقر شده بود.  

جبهه مرکزی بین جبهه‌های بریانسک و وورونژ  مستقر شد تا موفقیت این دو یگان شوروی را بهره‌برداری کند، که یک شکاف در دفاعیات ارتش دوم زرهی آلمان ایجاد کرده بودند.  

در این عملیات، حدود ۵۰۰٬۰۰۰ سرباز درگیر بودند، در حالی که پس از آغاز ضدحملهٔ آلمان، حدود ۳۴۶٬۰۰۰ نفر در دفاع از خارکف شرکت داشتند.

مانند همتایان آلمانی‌شان، لشکر های شوروی نیز به شدت کم‌نیروده بودند. برای نمونه، لشکر های ارتش ۴۰ به طور متوسط بین ۳٬۵۰۰ تا ۴٬۰۰۰ نفر داشتند، در حالی که برخی لشکر های ارتش ۶۹  تنها قادر به شمارش ۱٬۰۰۰ تا ۱٬۵۰۰ سرباز بودند. برخی لشکر ها تنها ۲۰ تا ۵۰ خمپاره برای پشتیبانی آتش داشتند.  

این کمبود نیرو و تجهیزات باعث شد که جبهه جنوب غربی به فرماندهی  واتوتین درخواست بیش از ۱۹٬۰۰۰ سرباز و ۳۰۰ تانک کرد، در حالی که گزارش شد جبهه وورونژ از ابتدای عملیات‌های ۱۹۴۳ تنها ۱٬۶۰۰ نفر جایگزین دریافت کرده بود.  

تا زمان آغاز ضدحملهٔ مانشتاین ، جبهه وورونژ چنان نیروی انسانی خود را از دست داده و به شدت گسترش یافته بود که دیگر قادر به کمک به جبهه جنوب غربی در جنوب خود نبود.  

همچنین گردان مستقل میدانی چکسلواکی اول به فرماندهی لودویک سوبودا به نیروهای شوروی ملحق شد و در ادامه در نبرد در کنار نیروهای شوروی در ساکولوف شرکت کرد.

ضد حملهٔ مانشتاین

نبردی که از سوی آلمانی‌ها با عنوان عملیات دونتس شناخته می‌شد، بین ۱۹ فوریه تا ۱۵ مارس ۱۹۴۳ رخ داد.

در ابتدا، مانشتاین یک تهاجم سه‌مرحله‌ای را پیش‌بینی کرده بود. مرحلهٔ نخست شامل انهدام نوک حملهٔ نیروهای شوروی بود که در جریان تهاجم خود بیش‌از حد پیش‌روی کرده بودند. مرحلهٔ دوم شامل بازپس‌گیری خارکف می‌شد، در حالی که مرحلهٔ سوم طراحی شده بود تا با همکاری گروه ارتش مرکز به نیروهای شوروی در کورسک حمله کند؛ این مرحلهٔ نهایی در نهایت به دلیل شروع فصل بهار و گل‌بازی موسوم به راسپوتیتسا و امتناع گروه ارتش مرکز از مشارکت در آن لغو شد.

مرحله اول: ۱۹ فوریه - ۶ مارس

در ۱۹ فوریه، به سپاه زرهی اس‌اس هاوسر دستور داده شد که به سمت جنوب حمله کند تا حفاظتی برای حملهٔ ارتش چهارم زرهی  فراهم کند. هم‌زمان، یگان ارتش هولیدت موظف شد تا تلاش‌های مداوم شوروی برای شکستن خطوط آلمان را مهار کند.  

ارتش یکم زرهی مأمور شد تا به سمت شمال پیشروی کند تا گروه متحرک پوپوف را قطع و منهدم کند، این تصمیم بر اساس اطلاعات دقیق دربارهٔ قدرت شوروی اتخاذ شد که به ورماخت اجازه می‌داد درگیری‌های خود را انتخاب کند و به برتری عددی تاکتیکی دست یابد.  

ارتش‌های اول و چهارم زرهی نیز مأمور شدند تا به ارتش ششم شوروی و ارتش یکم گارد شوروی که بیش‌ازحد کشیده شده بودند حمله کنند.  

بین ۲۰ تا ۲۳ فوریه، لشکر اول اس‌اس «لایب‌اشتاندارته آدولف هیتلر از جناح ارتش ششم شوروی عبور کرد، تهدید شوروی به رود دنیپر را از بین برد و تعداد قابل‌توجهی از یگان‌های ارتش سرخ را در جنوب رود سامارا محاصره و منهدم کرد.  

لشکر اس‌اس داس‌رایش در جهت شمال‌شرق پیشروی کرد، در حالی که لشکر اس‌اس توتن‌کوپف در ۲۲ فوریه وارد عمل شد و به‌طور موازی با داس‌رایش حرکت کرد. این دو لشکر موفق شدند خطوط تدارکاتی نوک‌های حملهٔ شوروی را قطع کنند.  

تا ۲۴ فوریه، ارتش یکم زرهی توانست گروه متحرک پوپوف را احاطه و محاصره کند، اگرچه تعداد قابل‌توجهی از نیروهای شوروی توانستند به سمت شمال فرار کنند.  

در ۲۲ فوریه، به‌واسطهٔ پیشروی موفقیت‌آمیز ضدحملهٔ آلمانی، استاوکا شوروی با نگرانی، به جبههٔ وورونژ فرمان داد تا ارتش سوم تانک و ارتش ۶۹ را به سمت جنوب انتقال دهد، به‌منظور کاهش فشار روی جبههٔ جنوب غربی و نابودی نیروهای آلمانی در منطقهٔ کراسنوگراد 

ارتش سرخ، ارتش سوم تانک را حرکت داد تا یگان‌های آلمانی را در جنوب خارکف درگیر کند و در حالی که ضدحملهٔ مانشتاین ادامه داشت، یک عملیات نگه‌دارنده انجام دهد.[62]  

تا ۲۴ فوریه، ورماخت لشکر گروس‌دویچلند را از خط مقدم خارج کرده بود و لشکرهای پیاده‌نظام ۱۶۷ و ۳۲۰، یک هنگ از لشکر اس‌اس توتن‌کوپف و عناصری از لشکر اس‌اس لایب‌اشتاندارته را برای دفاع از لبهٔ غربی برآمدگی ایجادشده توسط تهاجم شوروی باقی گذاشته بود.[63]  

بین ۲۴ تا ۲۷ فوریه، ارتش سوم تانک و ارتش ۶۹ به حمله به این بخش از خطوط آلمانی ادامه دادند، اما بدون موفقیت قابل‌توجه. با توجه به اینکه یگان‌های پشتیبانی شوروی بیش از حد کشیده شده بودند، این حمله به‌تدریج توان خود را از دست داد.[64]  

در ۲۵ فوریه، جبههٔ مرکزی به فرماندهی روکوسوفسکی تهاجم خود را در فاصلهٔ میان ارتش دوم آلمان و ارتش دوم زرهی آلمان آغاز کرد؛ این تهاجم در جناح‌های آلمانی نتایج امیدوارکننده‌ای به همراه داشت، اما در مرکز حمله در حفظ همان سرعت با مشکل مواجه شد. با ادامهٔ عملیات، حمله به جناح راست آلمان در برابر افزایش مقاومت دچار رکود شد، در حالی که حمله در جناح چپ شوروی شروع به بیش‌ازحد کشیده‌شدن کرد.[65]

در مواجهه با موفقیت‌های آلمان علیه جبههٔ جنوب‌غربی، از جمله تلاش‌های ارتش ششم شوروی برای شکستن محاصره،استاوکا شوروی دستور داد که جبههٔ وورونژ کنترل ارتش سوم تانک را به جبههٔ جنوب‌غربی واگذار کند. برای تسهیل این انتقال، ارتش سوم تانک دو لشکر تفنگی را به ارتش ۶۹ واگذار کرد و به سمت جنوب حمله کرد تا سپاه زرهی اس‌اس را نابود کند. اما به‌دلیل کمبود سوخت و مهمات پس از پیشروی به سمت جنوب، حملهٔ ارتش سوم تانک تا ۳ مارس به تأخیر افتاد.

ارتش سوم تانک توسط حمله‌های مکرر هوایی آلمان با بمب‌افکن‌های شیرجه‌رو اشتوکا مورد آزار و آسیب شدید قرار گرفت.  

با آغاز تهاجم در ۳ مارس، سپاه تانک ۱۵ام شوروی وارد درگیری با یگان‌های در حال پیشروی لشکر سوم زرهی اس‌اس شد و فوراً وارد حالت دفاعی گردید. در نهایت، لشکر سوم زرهی اس‌اس توانست خطوط سپاه تانک ۱۵ام را بشکند و با سایر یگان‌های همان لشکر که به سمت شمال پیشروی می‌کردند، ارتباط برقرار کند و سپاه تانک شوروی را محاصره نماید.

سپاه تانک ۱۲ام شوروی نیز بلافاصله مجبور به دفاع شد، پس از آن‌که لشکرهای اس‌اس لایب‌اشتاندارته و داس‌رایش تهدید کردند که خط تدارکاتی ارتش سوم تانک را قطع کنند.

تا ۵ مارس، ارتش سوم تانک که در حمله بود بشدت آسیب دیده بود و تنها تعداد کمی از نیروهای آن توانستند به سمت شمال فرار کنند، و به‌همین دلیل مجبور شد یک خط دفاعی جدید شکل دهد.

نابودی گروه متحرک پوپوف و ارتش ششم شوروی در مراحل اولیهٔ ضدحملهٔ آلمان، شکاف بزرگی میان خطوط نیروهای شوروی ایجاد کرد. مانشتاین با بهره‌گیری از تلاش‌های ناهماهنگ و پراکندهٔ شوروی برای پر کردن این شکاف، دستور ادامهٔ تهاجم به‌سوی خارکوف را صادر کرد.

در فاصلهٔ ۱ تا ۵ مارس، ارتش چهارم زرهی آلمان شامل سپاه زرهی اس‌اس، مسافتی در حدود ۸۰ کیلومتر را طی کرد و در نهایت تنها در حدود ۱۶ کیلومتری جنوب خارکوف مستقر شد.

تا ۶ مارس، لشکر زرهی اس‌اس لایب‌اشتاندارته موفق شد بر روی رود موش یک سرپل ایجاد کند و بدین ترتیب مسیر پیشروی به‌سوی خارکوف را بگشاید.

موفقیت ضدحملهٔ مانشتاین، استاوکا شوروی را وادار کرد تا تهاجم روکوسوفسکی را متوقف سازد.

پیشروی به‌سوی خارکوف: ۷ تا ۱۰ مارس

در مواجهه با ادامهٔ حملهٔ جبههٔ مرکزی تحت فرماندهی روکوسوسکی علیه ارتش دوم آلمان ، که تا این زمان با لشکرهای تازه نفس تقویت شده بود، تهاجم تازهٔ آلمان به سمت خارکوف آن‌ها را غافلگیر کرد.  

در ۷ مارس، مانشتاین تصمیم گرفت حمله به سمت خارکوف را ادامه دهد، با وجود فرا رسیدن خلاصی بهاری،به جای حمله از شرق خارکوف ، مانشتاین تصمیم گرفت تا حمله را از سمت غرب خارکوف انجام دهد و سپس آن را از شمال محاصره کند.  

لشکر زرهی–تفنگداران بزرگ آلمان نیز به جبهه بازگشته و سهم قابل توجهی در حمله ایفا کرد و تهدیدی برای شکستن ارتش ۶۹ شوروی و باقیمانده‌های ارتش سوم تانک ایجاد نمود.  

بین ۸ تا ۹ مارس، سپاه زرهی اس‌اس پیشروی به سمت شمال را کامل کرد و باعث جدایی ارتش‌های ۶۹ و ۴۰ شوروی شد و در ۹ مارس برای تکمیل محاصره، به سمت شرق پیچید. با وجود تلاش‌های استاوکا شوروی برای محدود کردن پیشروی آلمان‌ها با ورود لشکر تازه آزادشدهٔ ۱۹ و تیپ تانک ۱۸۶، پیشروی آلمان‌ها ادامه یافت.

در ۹ مارس، ارتش ۴۰ شوروی حملهٔ متقابل علیه لشکر گروس‌دویچلند انجام داد تا در آخرین تلاش، ارتباط با ارتش سوم تانک شوروی را بازگرداند. این حملهٔ متقابل توسط گسترش تهاجم آلمان به سمت خارکوف در ۱۰ مارس غافلگیر شد.  

در همان روز، ارتش زرهی چهارم آلمان دستور داد که سپاه زرهی اس‌اس هرچه سریع‌تر خارکوف را تصرف کند و این باعث شد پل هاوسر حملهٔ فوری سه لشکر زرهی اس‌اس به شهر را آغاز کند. داس‌رایش از غرب، لایب‌اشتاندارته از شمال و توتن‌کوپف به‌عنوان محافظ در طول جناح‌های شمال و شمال‌غربی عمل می‌کردند.  

با وجود تلاش‌های ژنرال هرمان هوت برای واداشتن هاوسر به پیروی از نقشهٔ اولیه، فرماندهٔ سپاه زرهی اس‌اس تصمیم گرفت تا حملهٔ خود به شهر را ادامه دهد، اگرچه دفاع‌های شوروی او را مجبور کرد تا حمله را تا روز بعد به تعویق بیندازد.  

مانشتاین دستور داد که حمله برای دور زدن شهر ادامه یابد، در حالی که فضایی برای حمله احتمالی به خارکوف در صورت مقاومت کم شوروی باقی گذاشت، اما هاوسر تصمیم گرفت دستور را نادیده گرفته و حملهٔ خود را ادامه دهد.

«مبارزه برای شهر: ۱۱–۱۵ مارس»

صبح زود ۱۱ مارس، لشکر زرهی اس‌اس لایب‌اشتاندارته حمله‌ای دوشاخه‌ای به شمال خارکوف انجام داد. گردان دوم پانزرگرنادیه که از شمال‌غرب پیشروی می‌کرد، به دو ستون تقسیم شد و از دو طرف راه‌آهن بلگورود –خارکوف به سمت شمال شهر پیش رفت. گردان دوم که در سمت راست راه‌آهن قرار داشت، به محلهٔ سِوِرنی پُست شهر حمله کرد، با مقاومت شدید مواجه شد و تا پایان روز تنها به انبار راه‌آهن سورنی رسید. در سمت دیگر راه‌آهن، گردان اول به محلهٔ الکسِیِفکا حمله کرد و با ضدحمله‌ای شوروی به رهبری تانک‌های تی-۳۴ روبه‌رو شد که بخشی از گردان اول را مجبور به عقب‌نشینی از شهر کرد. تنها با پشتیبانی هوایی و توپخانه‌ای که توسط بمب‌افکن‌های شیرجه‌رو اشتوکا و توپ‌های خودکششی اشتوگ فراهم شد، پیاده‌نظام آلمان توانست وارد شهر شود. حمله‌ای جناحی از پشت سر نهایتاً به نیروهای آلمانی اجازه داد در آن بخش از شهر یک جای پا ایجاد کنند.

همزمان، گردان اول پانزرگرنادیه اس‌اس با پیوست زرهی از یک واحد جداگانه، از جادهٔ اصلی بلگورود حمله کرد و با ضدحمله فوری شوروی بر فراز فرودگاه خارکوف روبه‌رو شد که از جناح چپ آن‌ها بود. با عبور از تانک‌های تی-۳۴ شوروی، این یگان آلمانی توانست خود را در حومهٔ شمالی خارکوف مستقر کند. از شمال‌شرق، یگان دیگری از پیاده‌نظام، زرهی و توپخانهٔ خودکششی آلمان تلاش کرد کنترل خروجی‌های جاده‌ای به شهرهای روگانوچوهیورا به دست گیرد. این حمله عمیق‌تر به داخل خارکوف نفوذ کرد، اما به دلیل کمبود سوخت، زرهی مجبور شد سنگر بگیرد و وارد حالت دفاعی شود.


لشکر داس‌رایش در همان روز، از سمت غرب خارکوف حمله کرد. پس از نفوذ به منطقهٔ زالیوتینو شهر، پیشروی توسط یک خندق ضد تانک عمیق متوقف شد که با مدافعان شوروی، شامل توپ‌های ضد تانک، محافظت می‌شد. یک ضدحملهٔ شوروی پس از یک درگیری خونین دفع شد. یک گروه جداشده از لشکر مسیر خود را تا محدودهٔ جنوبی شهر ادامه داد و جاده به سمت مارفا را قطع کرد. حدود ساعت ۱۵:۰۰،هرمان هوت دستور داد که پل هاوسر فوراً با لشکر اس‌اس داس رایش از درگیری خارج شود و به جای آن، مجدداً برای قطع مسیر فرار نیروهای شوروی مستقر شود. به جای این دستور، هاسر یک گروه از لشکر اس اس توتن کوپف را برای این مأموریت فرستاد و به هوت اطلاع داد که خطر خروج با اس اس داس رایش بسیار زیاد است.  

در شب ۱۱–۱۲ مارس، یک گروه شکاف‌دهنده از خندق ضد تانک عبور کرد و مدافعان شوروی را غافلگیر نمود، و مسیر عبور تانک‌ها را باز کرد. این امکان را برای داس‌رایش فراهم کرد تا به ایستگاه راه‌آهن اصلی شهر برسد، که بیشترین میزان پیشروی این لشکر در شهر بود. هوت دستور خود را دوباره در ساعت ۰۰:۱۵، ۱۲ مارس تکرار کرد و هاوسر همان پاسخ را داد که در ۱۱ مارس داده بود. تلاش سوم هوت اطاعت شد و داس‌رایش از درگیری خارج شد و با استفاده از راهرویی که لشکر لایب‌اشتاندارته باز کرده بود، از شمال خارکوف عبور کرده و دوباره در شرق شهر مستقر شد.

در ۱۲ مارس، لشکر لایب‌اشتاندارته پیشروی خود را به مرکز شهر آغاز کرد، با شکستن دفاع‌های سرسخت شوروی در حومهٔ شمالی و شروع به نبرد خانه به خانه به سمت مرکز شهر نمود. تا پایان روز، لشکر به موقعیتی تنها دو بلوک شمالی میدان ژرژینسکی رسید.  

تیپ دوم هنگ پانزرگرنادیر،گردان دوم، موفق شد میدان را محاصره کند، پس از آنکه از تیراندازی تک‌تیراندازها و مدافعان شوروی خسارات سنگینی متحمل شد، تا عصر همان روز. پس از تصرف، میدان به نام مکان لایب‌اشتاندارته تغییر نام یافت.  

در همان شب، گردان سوم تیپ دوم هنگ پانزرگرنادیر تحت فرمان یواخیم پایپر با گردان دوم در میدان ژرژینسکی ارتباط برقرار کرد و به سمت جنوب حمله نمود، از رودخانه خارکوف عبور کرده و یک سرپل ایجاد کرد، و مسیر خیابان مسکو را باز نمود. همزمان، بال چپ لشکر به تقاطع جاده‌های خروجی ولچانسک و چوهیو رسید و وارد دفاع شد و تعدادی ضدحمله شوروی را دفع کرد.

روز بعد، لشکر لایب‌اشتاندارته از سرپل پیپر به سمت رودخانه خارکوف پیشروی کرد و مقاومت شوروی را بلوک به بلوک پاکسازی نمود. در تلاش برای به دام انداختن مدافعان شهر در مرکز، گردان اول تیپ اول لشکر پانزرگرنادیر اس‌اس با استفاده از جاده خروجی ولچانسک دوباره وارد شهر شد.  

همزمان، نیروهای پیپر توانستند به سمت جنوب پیشروی کنند، با مقاومت شدید شوروی مواجه شدند و سرانجام با بال چپ لشکر در تقاطع جاده‌های ولچانسک و چوهیو ارتباط برقرار کردند. اگرچه اکثر نیروهای داس‌رایش تا این زمان از شهر خارج شده بودند، یک تیپ پانزرگرنادیر برای پاکسازی گوشه جنوب‌غربی شهر باقی ماند و تا پایان روز مقاومت شوروی را از بین برد.  

این امر عملاً دو سوم شهر را تحت کنترل آلمان‌ها قرار داد.

جنگ در شهر روز ۱۴ مارس آرام گرفت. این روز با پاکسازی بقایای مقاومت شوروی توسط لشکر لایب‌اشتاندارته سپری شد، که به سمت شرق و در یک جبهه گسترده پیشروی می‌کرد.  

تا پایان روز، کل شهر دوباره تحت کنترل آلمان‌ها اعلام شد.  

با وجود اعلام سقوط شهر، مبارزه در دو روز بعد ادامه یافت، چرا که یگان‌های آلمانی بقایای مقاومت را در مجتمع کارخانه‌های تراکتورسازی در حومه جنوبی شهر پاکسازی کردند.

پیامد ها

در جریان کمپین دونتس گروه ارتش جنوب آلمان، ارتش سرخ شوروی بیش از ۸۰٬۰۰۰ نفر تلفات انسانی متحمل شد. از این نیروهای از دست رفته، تقریباً ۴۵٬۲۰۰ نفر کشته یا مفقود شدند و ۴۱٬۲۰۰ نفر دیگر زخمی شدند.  

بین آوریل تا جولای ۱۹۴۳، ارتش سرخ زمان صرف بازسازی نیروهای خود در منطقه و آماده‌سازی برای حملهٔ مجدد آلمان، که بعدها به نبرد کورسک معروف شد، کرد.  

تلفات کلی آلمان سخت‌تر قابل برآورد است، اما می‌توان با بررسی تلفات سپاه زرهی اس‌اس، که معمولاً در نقاطی که انتظار می‌رفت شدیدترین نبردها رخ دهد به‌کار گرفته می‌شد، به اعداد تقریبی رسید. تا ۱۷ مارس تخمین زده می‌شود که سپاه زرهی اس‌اس حدود ۴۴٪ از توان رزمی خود را از دست داده بود، شامل تقریباً ۱۶۰ افسر و حدود ۴٬۳۰۰ نفر سرباز وظیفه.

با آغاز خروج سپاه زرهی اس‌اس از شهر، این نیروها با یگان‌های شوروی مستقر در جنوب‌غربی شهر، از جمله تیپ ۱۷ ان‌کا‌و‌ده، لشکر تفنگی ۱۹ و لشکر گارد ۲۵ وارد نبرد شدند. تلاش‌های ارتش سرخ برای برقراری دوباره ارتباط با بقایای ارتش سوم تانک ادامه یافت، اما بی‌نتیجه بود. در ۱۴–۱۵ مارس، این نیروها اجازه یافتند که به سمت شمال رودخانه دونتس عقب‌نشینی کنند.  

ارتش‌های ۴۰ و ۶۹ شوروی از ۱۳ مارس درگیر لشکر زرهی گروس‌دویچلند شده بودند و توسط پیشروی آلمانی‌ها از هم جدا شده بودند.  

پس از سقوط خارکوف، دفاع شوروی در دونتس فروپاشید، که اجازه داد نیروهای مانشتاین در ۱۷ مارس به بلگورود پیشروی کنند و آن را روز بعد به تصرف درآورند.  

شرایط گِل‌آلود هوا و خستگی نیروها باعث شد تا ضربهٔ متقابل مانشتاین به زودی پایان یابد.

تاریخ‌نگار نظامی بووین الکساندر نوشته است که نبرد سوم خارکوف «آخرین پیروزی بزرگ نیروهای آلمان در جبهه شرقی » بود، در حالی که تاریخ‌نگار نظامی رابرت سیتینو این عملیات را «اصلاً پیروزی ندانست». با استفاده از عنوان فصلی از کتاب مانشتاین نوشته مانگو ملوین، سیتینو این نبرد را «نگاهی کوتاه به پیروزی» توصیف کرده است. به گفته سیتینو، کارزار دونتس یک ضدحملهٔ موفق علیه دشمنی که بیش‌ازحد گسترده و مطمئن به خود بود بود و به یک پیروزی استراتژیک واقعی تبدیل نشد.

پس از موفقیت آلمان در خارکوف، هیتلر با دو گزینه مواجه شد. گزینهٔ اول، معروف به «روش پشت‌دستی»، این بود که صبر کند تا تجدید حملهٔ شوروی اجتناب‌ناپذیر شود و عملیاتی مشابه خارکوف انجام دهد – به ارتش سرخ اجازه دهد تا زمین به دست آورد، بیش‌ازحد گسترده شود و سپس با یک ضدحمله محاصره شود. گزینهٔ دوم، یا «روش جلو‌دستی»، شامل یک حملهٔ گسترده آلمان توسط گروه‌های ارتش جنوب و مرکز علیه برآمدگی کورسک بود. هیتلر روش جلو‌دستی را ترجیح داد که منجر به نبرد کورسک  شد.

همچنین ببینید

نبرد اول خارکوف (١٩۴١)
نبرد دوم خارکوف (١٩۴٢)
نبرد کورسک (١٩۴٣)

منابع

ارجاعات
Glantz, David M. (2014). From the Don to the Dnepr: Soviet Offensive Operations, December 1942 – August 1943. Routledge. p. 153. ISBN 9781135181307.
Keegan, John (1989). The Second World War. Penguin Books Ltd. p. 461. ISBN 0-14-303573-8.
Glantz, David M. (2014). From the Don to the Dnepr: Soviet Offensive Operations, December 1942 – August 1943. Routledge. p. 226. ISBN 9781135181307.
Glantz & House 1995, p. 296.
Reynolds (1997), p. 10
Cooper 1978, p. 451.
Glantz & House 1995, p. 141.
McCarthy & Syron 2002, pp. 177–178.
McCarthy & Syron 2002, p. 177.
Megargee 2000, p. 193.
Cooper 1978, pp. 451–452.
Cooper 1978, p. 270.
Cooper 1978, p. 452.
Glantz 2009, p. 110.
Glantz & House 1999, p. 10.
Glantz & House 1995, pp. 143–144.
Glantz & House 1995, p. 144.
McCarthy & Syron 2002, pp. 178–179.
McCarthy & Syron 2002, p. 179.
Krause & Phillips 2005, pp. 162–163.
Margry 2001, pp. 20–22.
Margry 2001, p. 22.
Margry 2001, p. 25.
Margry 2001, p. 27.
Margry 2001, p. 30.
Margry 2001, p. 35.
Margry 2001, p. 36.
Thompson (2000), p. 11
Margry 2001, p. 39.
McCarthy & Syron 2002, pp. 180–181.
Glantz & House 1999, p. 28.
Glantz 1991, p. 203.
Glantz 1991, pp. 203–205.
Margry 2001, p. 40.
Glantz 1996, pp. 135–136.
Glantz 1996, p. 137.
Alexander, Bevin. How Hitler Could Have Won World War II: The Fatal Errors That Led to Nazi Defeat (Three Rivers Press: 2001), p 168
Citino 2012, pp. 70–74.
BattleField: The Battle of Kursk
Cooper 1978, p. 456.

یادداشت ها

گردان مستقل میدان نبرد چکسلواکی اول (1st Czechoslovak Independent Field Battalion)، که توسط دولت چکسلواکی در لندن تشکیل شده بود، در جنگ در سوکولوف (Sokolovo) در مارس ۱۹۴۳ شرکت کرد. اگرچه این درگیری کوچک‌مقیاس بود، اما در سال‌های پس از جنگ در چکسلواکی کمونیستی اهمیت سیاسی قابل توجهی پیدا کرد.

این رقم شامل خسارات پرسنلی بین ۱۹ فوریه تا ۱۵ مارس ۱۹۴۳ نیز می‌شود.