تحریک عمقی مغز

تحریک عمقی مغز  نوعی روش درمانی (جراحی) در پزشکی است که در طی آن الکترودهایی در داخل مغز بیمار قرار داده می‌شوند. این الکترودها پس از کاشته شدن در مغز به یک دستگاه مولد پالس الکتریکی  متصل می‌شوند. پالس الکتریکی تولید شده توسط دستگاه پالس ژنراتور از طریق الکترودهای کاشته شده در مغز به بافت‌های عمقی مغز انتقال یافته و از این طریق اثر درمانی خود را اعمال می‌نماید.
روش درمانی تحریک عمقی مغز برای اولین بار در انسان در سال ۱۹۸۷ توسط جراح مغز و اعصاب فرانسوی علیم-لویی بن عبید (Alim-Louis Benabid) به کار گرفته شد. در حال حاضر از این روش درمانی جهت معالجه بیمار پارکینسون و تعدادی از بیماری‌های عصبی و روانی استفاده می‌گردد.http://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMp1408779?query=featured_home

سیستم DBS سه بخش دارد که درون بدن نصب می شوند:

 تحریک کننده عصبی. دستگاهی ضربان ساز و قابل برنامه ریزی است که با باتری کار میکند و باعث تولید پالس های الکتریکی می شود. این دستگاه زیر پوست قفسه سینه یا شکم قرار میگیرد.
 لید. یک سیم با تعدادی الکترود در نوک آن است که پالس های الکتریکی را به بافت مغزی منتقل می کند. الکترود ها درون مغز قرار میگیرند و از یک سوراخ کوچک در جمجمه به سیم ها متصل شده اند.
 سیم های انتقال جریان. سیم هادی که لید ها را به تحریک کننده متصل میکنند. این سیم معمولاً در زیر پوست جایگذاری میشود و از جمجمه به پشت گوش و گردن و نهایتا به سینه میرسد.
 تاریخچه 
ایدهٔ تعدیل فعالیت مغز با استفاده از الکتریسیته ریشه‌های تاریخی عمیقی دارد، اما DBS مدرن بر پایه تکنیک‌های استریوتاکتیک و درک بهتر مدارهای عصبی مغز در اواسط قرن بیستم توسعه یافت. در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، جراحان با ایجاد ضایعات در نواحی خاصی از مغز مانند تالاموس و گلوبوس پالیدوس، به درمان اختلالات حرکتی می‌پرداختند.Lozano, A. M., & Lipsman, N. (2013). Probing and regulating dysfunctional circuits using deep brain stimulation. Neuron, 77(3), 406–424. Retrieved September 18, 2025, from https://www.cell.com/neuron/fulltext/S0896-6273(13)00028-1 در سال ۱۹۸۷، پروفسور علیم-لوئیس بن‌عبید و همکارانش در فرانسه برای اولین بار از تحریک الکتریکی با فرکانس بالا در تالاموس برای کنترل لرزش در بیماران پارکینسون استفاده کردند. این روش که اثراتی مشابه اما برگشت‌پذیرتر از ایجاد ضایعه داشت، به عنوان نقطه عطفی در تاریخ DBS شناخته می‌شود و راه را برای استفاده گسترده از این تکنولوژی هموار کرد.Benabid, A. L. (2003). Deep brain stimulation for Parkinson's disease. Current Opinion in Neurobiology, 13(6), 696-706. Retrieved September 18, 2025, from https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14662371/ این روش در سال ۱۹۹۷ توسط سازمان غذا و داروی آمریکا برای درمان لرزش اساسی و در سال ۲۰۰۲ برای بیماری پارکینسون تأیید شد.
 نحوهٔ عملکرد و اجزای سیستم 
یک سیستم DBS از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
 الکترود: یک سیم نازک و عایق‌بندی شده است که از طریق یک سوراخ کوچک در جمجمه، در ناحیه هدف در عمق مغز کاشته می‌شود. نوک این الکترود دارای چندین نقطه تماس فلزی است که پالس‌های الکتریکی را به بافت مغز منتقل می‌کند.
 مولد پالس قابل کاشت: یک دستگاه کوچک و باتری‌دار، شبیه به ضربان‌ساز قلب، که معمولاً زیر پوست در ناحیه قفسه سینه یا شکم کاشته می‌شود. این دستگاه پالس‌های الکتریکی را تولید می‌کند.
 سیم رابط: سیمی است که زیر پوست از سر، گردن و شانه عبور کرده و الکترود را به IPG متصل می‌کند.National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS). (2023, August 15). Deep Brain Stimulation. Retrieved September 18, 2025, from https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/deep-brain-stimulation
مکانیسم دقیق عملکرد DBS هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما تصور می‌شود که پالس‌های الکتریکی با فرکانس بالا، سیگنال‌های غیرطبیعی و ناهماهنگی را که باعث ایجاد علائم بیماری می‌شوند، مسدود یا مختل می‌کنند. این تحریک، فعالیت مدارهای عصبی را تغییر داده و به بازگرداندن عملکرد طبیعی‌تر آن‌ها کمک می‌کند، بدون آنکه به بافت مغز آسیب دائمی وارد کند.Krauss, J. K., et al. (2021). Deep Brain Stimulation: From Mechanism to Clinical Application. Physiological Reviews, 101(2), 721-767. Retrieved September 18, 2025, from https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00016.2020
 کاربردهای درمانی 
DBS به عنوان یک گزینه درمانی برای بیمارانی که علائمشان با داروها به خوبی کنترل نمی‌شود یا دچار عوارض جانبی شدید دارویی شده‌اند، در نظر گرفته می‌شود.
 بیماری پارکینسون: DBS به طور قابل توجهی به بهبود علائم حرکتی مانند لرزش، سفتی عضلات، کندی حرکات و مشکلات راه رفتن کمک می‌کند. این روش همچنین می‌تواند میزان مصرف داروهای ضد پارکینسون را کاهش دهد.
 لرزش اساسی: این روش در کنترل لرزش‌های شدید دست‌ها و سایر اعضای بدن در بیمارانی که به درمان‌های دارویی پاسخ نداده‌اند، بسیار مؤثر است.
 دیستونی: DBS برای درمان دیستونی اولیه که باعث انقباضات عضلانی غیرارادی و وضعیت‌های بدنی غیرطبیعی می‌شود، تأیید شده و می‌تواند کیفیت زندگی بیماران را به شکل چشمگیری بهبود بخشد.Johns Hopkins Medicine. Deep Brain Stimulation for Dystonia. Retrieved September 18, 2025, from https://www.hopkinsmedicine.org/health/treatment-tests-and-therapies/deep-brain-stimulation-for-dystonia
 صرع: در سال ۲۰۱۸، FDA استفاده از DBS را برای درمان بیماران مبتلا به صرع کانونی مقاوم به درمان که تشنج آن‌ها با دارو کنترل نمی‌شود، تأیید کرد.Fisher, R. S., et al. (2010). Electrical stimulation of the anterior nucleus of thalamus for treatment of refractory epilepsy. Epilepsia, 51(5), 899-908. Retrieved September 18, 2025, from https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/j.1528-1167.2010.02536.x
 اختلال وسواس فکری-عملی: برای موارد بسیار شدید و مقاوم به درمان OCD، استفاده از DBS تحت شرایط خاصی (Humanitarian Device Exemption) توسط FDA تأیید شده است.Goodman, W. K., et al. (2010). Deep brain stimulation for intractable obsessive-compulsive disorder: pilot study using a blinded, staggered-onset design. Biological Psychiatry, 67(6), 535-542. Retrieved September 18, 2025, from https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2827552/
تحقیقات برای استفاده از DBS در درمان بیماری‌های دیگری مانند افسردگی مقاوم به درمان، سندرم توره، درد مزمن و بهبود حافظه در بیماری آلزایمر نیز در حال انجام است.
 فرآیند جراحی و تنظیمات 
جراحی DBS در دو مرحله انجام می‌شود. در مرحله اول، جراح مغز و اعصاب با استفاده از روش‌های تصویربرداری دقیق مانند ام‌آرآی یا سی‌تی اسکن، محل دقیق کاشت الکترود را در مغز مشخص می‌کند. بیمار معمولاً در این مرحله بیدار است (با بی‌حسی موضعی) تا بتواند با جراح همکاری کرده و بهترین محل برای قرارگیری الکترود از طریق ثبت فعالیت عصبی و ارزیابی پاسخ بیمار به تحریک، مشخص شود. در مرحله دوم که می‌تواند در همان روز یا روزی دیگر انجام شود، دستگاه IPG در زیر پوست قفسه سینه کاشته شده و سیم رابط به الکترود مغزی متصل می‌شود.
چند هفته پس از جراحی، متخصص مغز و اعصاب با استفاده از یک دستگاه کنترل‌گر خارجی، IPG را برنامه‌ریزی و فعال می‌کند. تنظیم پارامترهای تحریک (مانند ولتاژ، فرکانس و پهنای پالس) یک فرآیند تدریجی است که ممکن است چندین ماه طول بکشد تا بهترین نتیجه درمانی با کمترین عوارض جانبی حاصل شود.
 خطرات و عوارض جانبی 
DBS مانند هر جراحی مغزی دیگری با خطراتی همراه است. خطرات مرتبط با خود عمل جراحی شامل خونریزی مغزی، سکته مغزی، عفونت، و مشکلات تنفسی است. این عوارض جدی نسبتاً نادر هستند.Hamani, C., & Lozano, A. M. (2006). Hardware-related complications of deep brain stimulation. Stereotactic and Functional Neurosurgery, 84(5-6), 238-242. Retrieved September 18, 2025, from https://www.karger.com/Article/Abstract/97072
عوارض جانبی ناشی از تحریک الکتریکی نیز ممکن است رخ دهد که معمولاً با تنظیم مجدد دستگاه قابل کنترل و برگشت‌پذیر هستند. این عوارض بسته به محل الکترود و پارامترهای تحریک می‌تواند شامل مشکلات گفتاری، بی‌حسی یا گزگز، عدم تعادل، ضعف عضلانی یا تغییرات خلقی و شناختی باشد. همچنین مشکلات مربوط به خود دستگاه مانند شکستن سیم، جابجایی الکترود یا تمام شدن باتری نیز ممکن است نیازمند جراحی مجدد باشد.

 جستارهای وابسته 
 جراحی مغز و اعصاب
 جراحی روانی
 درمان با ضربه الکتریکی تشنج‌آور

 منابع 

رده:برق‌درمانی
رده:پروتزهای عصبی
رده:دستگاه‌های پزشکی
رده:جراحی مغز و اعصاب
رده:رویه‌های جراحی مغز و اعصاب
رده:فناوری مغز و اعصاب
رده:معرفی‌شده‌های ۱۹۸۷ (میلادی)
رده:نشانگان توره