نبرد باکو

نبرد باکو نبردی است که از ۲۶ اوت ۱۹۱۸م تا ۱۴ سپتامبر ۱۹۱۸م به طول انجامید. این جنگ میان نیروهای ائتلاف امپراتوری عثمانی-جمهوری دمکراتیک آذربایجان یا موسوم به اردوی اسلام قفقازMissen, Leslie (1984). Dunsterforce. Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I, vol ix. Marshall Cavendish Corporation. pp. 2766–2772. . و گروه‌هایی از داغستان به فرماندهی نوری پاشا و مورسل بِی با نیروهای ائتلاف بلشویک به فرماندهی :گریگوری کورگانوف - ارتش باکو که (از افسرها و سربازان ارمنی تشکیل شده بود) به فرماندهی ژنرال داکوچایف و سرهنگ آوتیسوف و نیروهایی که در طول جنگ به آنان اضافه شد (نیروهای امپراتوری بریتانیا (که از سربازان نیوزیلندی، کانادایی و استرالیایی تشکیل شده بود) به فرماندهی :لیونل دانسترویل و ارتش سفید) انجام گرفت و در نهایت موجب شکست نیروهای نوری پاشا شد.

این نبرد به عنوان بخشی از یک رشته عملیات جنگی در قفقاز که به مدت چهار سال به طول انجامید و آغاز :جنگ ارمنستان–جمهوری آذربایجان که به مدت دو سال به طول انجامید می‌باشد.Yale, William (1968) Near East: A Modern History p. 247Dadyan, Khatchatur(2006) Armenians and Baku, p. 118

هدف از جنگ، اشغال باکو و پاکسازی مسیحیان و رسیدن به آرمان پان‌تورانیسم توسط دولتمردان عثمانی و نیروهای تحت امر آنان، اردوی اسلام قفقاز بود.Edward J. Erickson, Order to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War, Greenwoodpress, 2001, , p. 189.

 سقوط باکو 
در دوران اولیه دفاع باکو، پس از نبردهای سختی که در روزهای ۲۷–۳۰ ژوئن نزدیک شهرستان گوی‌چای روی داد، ارتش باکو در «نبرد کاراماران» (۱۶–۱۷ ژوئن) که از افسرها و سربازان ارمنی تشکیل شده بود، به دلیل اشتباهات فرمانده قوا در عملیات جنگی و همچنین ضد حملات ارتش عثمانی به رغم ادامه نبردهای تدافعی مجبور به عقب‌نشینی به باکو شد. این امر تأثیر سویی در عملیات آتی گذاشت و موجب عدم موفقیت برنامه‌های تدافعی شد. با عقب‌نشینی ارتش باکو، ارمنیان ساکن بخش‌های گوی‌چای و شهرستان شماخی نیز کوچ و به باکو مهاجرت کردند.

در اوایل سپتامبر، قشون عثمانی با پیشروی به سوی باکو، روستاهای پیشرو خود را یکی پس از دیگری تصرف کرد. بدین ترتیب باکو از طرف خشکی به‌طور کامل محاصره شد و ارتباط خود را با دنیای خارج فقط از طریق دریای خزر حفظ کرد.ایشخانیان، وحشت‌های بزرگ باکو، تفلیس،1920

بندانگشتی|240px|چپ|نیروهای انگلیس در بندر باکو. (۱٬۰۰۰ نفر پیاده‌نظام، ۱ یگان توپخانه، ۱ عدد مسلسل، ۳ عدد خودرو زره‌پوش جنگی، ۲ فروند هواپیما

روزهای پایانی دفاع از شهر نزدیک می‌شد (۱۴ سپتامبر)، زمانی که همانند مسئله دفاع از شهر، سرنوشت آینده صد هزار ارمنی ساکن در شهر نیز باید حل و فصل می‌شد.
بندانگشتی|240px|چپ|سربازان ارمنی در حال تمرین نظامی. (۶٬۰۰۰ نفر پیاده‌نظام و ۴۰ عدد توپ (جنگ‌افزار))

ایشخانیان می‌نویسد: 

بندانگشتی|240px|چپ|نیروهای روس (ارتش سفید) با ۶۰۰ سرباز
صبح روز ۱۳ سپتامبر، پیاده‌نظام عثمانی که جوخه‌هایی از داغستان نیز به آن‌ها پیوسته بودند در منطقه سوراخانی دست به حمله زدند و تا نیمه شب سعی داشتند خط دفاع باکو را بشکنند. نبرد تا ساعت ۳ بامداد روز ۱۴ سپتامبر ادامه یافت. اگر چه نیروهای باکو از شهر دفاع می‌کردند و سعی داشتند مانع از پیشروی تٌرک‌ها شوند، ولی با این وجود به دلیل برتری نیروهای دشمن از نظر نفرات موفق به متوقف کردن حملات دشمن نشدند و با مبارزه‌ای بی‌امان شروع به عقب‌نشینی کردند.

شرایط هنگامی بغرنج شد که ساعت ۲ بعدازظهر در لحظه‌های اوج جنگ در جناح راست، جوخه‌های بیچراخوف و جوخه‌های انگلیسی که از شمال ایراندر ژانویه ۱۹۱۸ ارتش انگلیس به فرماندهی ژنرال دانسترویل پس از گذر از بین‌النهرین به ایران رفته و به قصد ساخت پایگاهی برای ورود به باکو و نفوذ به ماوراء قفقاز این منطقه را متصرف شدند. در ژوئیه ۱۹۱۸ انگلیسی‌ها رشت را و در ماه آگوست انزلی را به تصرف خود درآوردند و این منطقه به پایگاهی دریایی در منطقه خزر تبدیل شد. برای کمک به نیروهای باکو آمده بودند (به فرماندهی کاپیتان بولینگتن) به فرمان سرهنگ استوکس فرمانده ستاد ارتش باکو بدون اطلاع قبلی، سنگرهای خود را رها و به قصد ترک باکو به سمت بندر حرکت کردند. این اقدام غیرمنتظره و غیرقابل توجیه تأثیر سویی بر روحیه رزمندگان مستقر در سنگرها گذاشت.

در دفاع از شهر باکو فرماندهی انگلیس در پی رسیدن به اهداف سیاسی و منافع اقتصادی خود بود و در وهله اول نگران مسئله تأمین سوخت ارتش انگلیس در میان رودان، از طریق بندر انزلی بود. موفقیت‌های موقتی حاصل از نبردهای چهاردهم سپتامبر موجب گردید تا مدافعان موفق شوند تصرف باکو را متوقف کنند و آن ساعات گرانبها و ضروری را برای خروج ساکنان ارمنی از شهر فراهم آوردند.

هنگامی که جوخه‌های انگلیسی که از ایران برای کمک به مدافعان باکو آمده بودند و ژنرال بیچراخوف سنگرها را ترک کردند و ساعت ۵ به قصد ایران سوار کشتی شدند، اضطراب و هراس بر ساکنان ارمنی مستولی شد. ارمنیان برای نجات از کشتار ناگهانی، شتابزده برای سوار شدن به کشتی به قصد مهاجرت به کشورهای همجوار به سوی بندرگاه حرکت کردند. کشیش ارمنیان باکو یغیشه گغامیانس می‌نویسد: 

 مهاجرت ارمنیان باکو 
بندانگشتی|240px|چپ|مهاجرت ارمنیان به ایران
در جلسه هیئت مدیره خزر مرکزی و استپان زوریان از فدراسیون انقلابی ارمنی تصمیم متوقف کردن عملیات دفاعی و تسلیم شهر به نیروهای دشمن اتخاذ گردید. اعضای کمیته ایلیوچگین و لئونتویچ موظف شدند به همراه سفرای ایران و سوئد مستقر در باکو با نماینده دشمن ملاقات کرده و در مورد شرایط تسلیم شهر به نیروهای دشمن مذاکره کنند. هم‌زمان تصمیم تخلیه شهر از مردم و سربازان گرفته شد و به این منظور ۶۰ کشتی بخار در اختیار آنان قرار گرفت که ۲۰ فروند آن را به سربازان و ۴۰ فروند به مردم اختصاص یافت.

به منظور استفاده بهینه از ساعات باقی‌مانده برای ترک شهر و فرار، قبل از شروع بمباران دشمن به دستور هیئت مدیره خزر مرکزی کشتی‌ها می‌بایست تا سحر باکو را به قصد باتومی و ایران ترک کنند.

شاهدان عینی این مهاجرت چنین می‌نویسند: 

ساعت ۶ بامداد ۱۵ سپتامبر تمامی ۶۰ کشتی به سوی مقاصد پیش تعیین شده حرکت کردند. از ۱۰۰ هزار ارمنی ساکن در باکو، امکان جابجایی تنها ۵۰ هزار نفر میسر شد. ۷۰ هزار نفر نیز از ساکنان روس همچنان در باکو باقی ماندند.

چهار کشتی ای که راهی بندر انزلی شده بودند، در سپیده دم روز ۱۶ سپتامبر به نزدیکی بندرگاه رسیدند. اما این بار نیز فرماندهی نظامی انگلیس مستقر در شهر موانعی ایجاد کرد و با شلیک توپ به سوی کشتی‌ها به آن‌ها اجازه ورود به بندرگاه را نداد. اعضای شورای ملی ارمنیان به قصد اخذ مجوز ورود به شهر با قایق رهسپار بندرگاه شدند. پس از مذاکره با ژنرال دانسترویل به شرط خلع سلاح نظامیان ارمنی به ۱۰ هزار نفر از مهاجران اجازه ورود به شهر داده شد.

 قتل‌عام ارمنی‌های باکو 

بندانگشتی|240px|چپ|اجساد ارمنی‌های باکو در کلیسا
انور پاشا به فرمانده نیروهای عثمانی نوری پاشا دستور داد به منظور دست یافتن به پیوستگی و یکدستی اقلیمی جمهوری آذربایجان را از روس‌ها و ارمنیان پاک کند.landau,pan-turkism,pp.52-53
در پانزده سپتامبر باکو سقوط کرد. ارتش عثمانی تحت فرماندهی نوری پاشا، برادر زاده (اسماعیل انور) قرار داشت. انور از سازمان دهندگان نسل‌کشی ارمنیان بود. این نیروها در ۱۵ سپتامبر ۱۹۱۸ وارد شهر باکو شدند و در پی آن به مدت سه روز پیاپی قتل‌عام ارمنی‌های این شهر به مورد اجرا گذاشته شد که منجر به کشتار حدود سی هزار نفر از ارمنیان گردید.Hovannisian. Armenia on the Road to Independence, p. 227Human Rights Watch,New York: Human Rights Watch, 1995.Croissant, Michael P. (1998). The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications. London: Praeger. p. 15. .Andreopoulos, George (1997). Genocide: Conceptual and Historical Dimensions. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, ISBN 0-8122-1616-4, p. 236.

سرگئی رافالوویچ، نویسنده و از شاهدان این قتل‌عام، در مقاله (حقیقت دربارهٔ حوادث باکو) نوشته‌است: 

 ارمنی‌های باکو در ایران 
کمیته مهاجران ابتدا به سازماندهی وضع جا و مکان و خوراک ۶۰۰ نفر از کودکان بی سرپرست مشغول شد. ۱٬۰۰۰ نفر از مهاجران به همراه کودکان بی سرپرست در مقر ماهیگیران، متعلق به یکی از خانواده‌های ارمنی اسکان داده شدند. برای ۲٬۵۰۰ نفر ۴۰ اتاقک موقتی ساخته شد. ۲٬۰۰۰ نفر از مهاجران در کلبه‌های ساحلی اسکان داده شدند و بقیه مهاجران در ساختمان‌های مدرسه، کلیسا و آمفی تئاتر ارمنیان در رشت اسکان یافتند.

به دلیل شرایط ناشی از جا به جایی، تراکم جمعیت و کمبود امکانات ضد عفونی در انزلی و رشت در مناطق مسکونی مهاجران، شیوع بیماری‌های مسری ۱۸۱۸ نفر فوت کردند.ایران نامه، مجله پژوهشی ایران شناسان و خاورشناسان جمهوری ارمنستان شماره 2000،35

 بازگشت مهاجران به باکو 
در ۲۳ اکتبر ۱۹۱۸م. پیشوای کلیسای باکو، «جاثلیق باگرات وارطانیان» گزارشی برای رئیس دولت موقت در باکو «فتحعلی خان خویسکی» فرستاد و با توصیف شرایط بسیار سخت و نامساعد ارمنیان مهاجر در انزلی خواستار تهیه امکاناتی برای ساماندهی بازگشت فوری مهاجران به باکو شد.

بازگشت مهاجران به باکو تنها پس از جنگ میسر گردید، وقتی که نظامیان مغلوب ترکیه، قفقاز جنوبی را ترک کردند.

رفتار انگلیسی‌ها در مقابل مهاجران ارمنی هنگام بازگشت به باکو نیز همچنان ناجوانمردانه بود، به‌طوری‌که از آنان خواسته شد تا در ازای سوار شدن به کشتی، پول بپردازند. بیمارانی که در بیمارستان انزلی تحت مداوا بودند و کودکان بی سرپرست اولین گروه مهاجرانی بودند که از انزلی به باکو بازگشتند.

 جستارهای وابسته 
 تاریخ ارمنستان
 اولین جمهوری ارمنستان
 نسل‌کشی ارمنی‌ها
 ارمنی‌های جمهوری آذربایجان
 ارمنی‌ستیزی در جمهوری آذربایجان
 فهرست کلیساهای ارمنی در جمهوری آذربایجان
 نیروی دانستر

 توضیحات 

 پانویس 

 فهرست منابع 
 هراند پاسدرماجیان. تاریخ ارمنستان. تهران: انتشارات زرین، ۱۳۷۷. .
 اسناد دولتی تاریخ جمهوری ارمنستان
 کتاب اولین جمهوری ارمنستان،نویسنده:ریچارد هووانسیان
 سقوط باکو و مهاجرت ارمنیان به ایران، نویسنده:گئورگ استپان ترجمه:هرمیک آقاکیان. شمارهٔ۲۲، زمستان ۱۳۸۱ فصلنامه فرهنگی پیمان

 Missen, Leslie (1984). Dunsterforce. Marshall Cavendish Illustrated Encyclopedia of World War I, vol ix. Marshall Cavendish Corporation. pp. 2766–2772. 
 Yale, William (1968) Near East: A Modern History
 The Armenians and Baku (in Russian), 2007, by Khachatur Dadaian
 Edward J. Erickson, Order to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War
 Croissant, Michael P. (1998). The Armenia-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications. London
 Andreopoulos, George (1997). Genocide: Conceptual and Historical Dimensions. Philadelphia: University of Pennsylvania Press

رده:ارمنستان در ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:امپراتوری عثمانی در ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:باکو در سده ۲۰ (میلادی)
رده:تاریخ ارمنستان
رده:تاریخ جمهوری آذربایجان
رده:جدال‌های استرالیا در جنگ جهانی اول
رده:جدال‌های امپراتوری عثمانی در جنگ جهانی اول
رده:جدال‌های بریتانیا در جنگ جهانی اول
رده:جدال‌های روسیه در جنگ جهانی اول
رده:جدال‌های نیوزیلند در جنگ جهانی اول
رده:جمهوری آذربایجان در ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:جنگ ارمنستان–جمهوری آذربایجان
رده:درگیری‌ها در ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:اوت ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:سپتامبر ۱۹۱۸ (میلادی)
رده:ویکی‌سازی رباتیک