هشتمین سفر سندباد

هشتمین سفر سندباد نمایشنامه‌ای است از بهرام بیضایی، نوشته به سالِ ۱۳۴۳، دربارهٔ سندبادِ بحری.

 چکیدهٔ داستان 
سندباد با ملّاحانش از هفتمین سفر به زادگاهش بازمی‌گردد؛ ولی اهالیِ شهر نمی‌شناسندشان و ایشان را بازیگر و مطرب می‌گیرند. هزار سال از واپسین سفرِ سندباد گذشته و سفرهایش یک‌یک مجسّم می‌شود و کم‌کم حکایتِ سفرهای سندباد را می‌بینیم: سندباد تصادفاً نوفلِ بازرگان را از چنگِ دزدان رهانده و نوفل او را، که جوانی درمانده ولی نیرومند است، چون پسری در خانهٔ خویش برده. نوفل داراییِ خود را به سندباد می‌بخشد تا بر کشتی نشسته و کالا به بازرگانی برد. سندباد در سفرِ نخست دل به دخترِ خاقانِ چین می‌بازد. سفرِ دوّم را به خواستگاریِ دختر می‌رود، که اینک از بیماریِ ناگهانی مرده. در سفرهای بعدی گردِ جهان در پیِ خوشبختی، که موضوعِ پرسشِ دخترِ خاقان بود، می‌گردد تا به وطنِ جنگ‌زده به ارمغان آورد. در این سفرها کسی را سایه‌به‌سایه در تعقیبِ خویش می‌بیند. سفرِ هفتم را به تبعید می‌رود. و سفرِ هشتمِ سندباد سفرِ مرگ است.

 متن 

این نمایشنامه تابستانِ ۱۳۴۳ به سفارشِ جعفر والی بر اساسِ تک‌پرده‌ایِ کوتاهی به نامِ «سفر هشتم سندباد»چاپِ دیِ ۱۳۳۱ در مجلّهٔ سخن با امضای مستعارِ «ا. ب.» از پرویز ناتل خانلری (برگرفته از سرگذشتِ سندباد در کتابِ هزارویک شب) نوشته شد.http://www.iranicaonline.org/articles/khanlari-parviz (آن زمان نتوانستند پی‌برند که «سفر هشتم سندباد» کارِ کیست.) نمایشنامه در پاییزِ ۱۳۴۳ به صورتِ پلی‌کپی در شصت نسخه تکثیر شد تا در دسترسِ اهلِ نمایش باشد و احیاناً به نمایش درآید. ولی نمایشش دست نداد. کتابِ هشتمین سفر سندباد سالِ ۱۳۵۰ با افزوده‌هایی به وسیلهٔ انتشاراتِ جوانه در تهران به چاپ رسید. سالِ ۱۳۵۷ نسخهٔ بهتری را انتشاراتِ روزبهان منتشر کرد. سال‌ها گذشت تا خانلری فاش کرد که نویسندهٔ «سفر هشتم سندباد» بوده است. او در گفتگویی که متنش اندکی پس از مرگش منتشر شد ناخرسندیِ خود را از کسی که بی نام بردن ازش نمایشنامه را «به اسم خودش چاپ کرد» به زبان آورد – بی آن که نامی از بیضایی برد.

نسخهٔ بازنگریسته‌ای از هشتمین سفر سندباد به سالِ ۱۳۸۲ در جلدِ یکُمِ دیوان نمایش چاپ شد.بیضایی، بهرام. دیوان نمایش/۱. صفحه چهار iv. تهران: روشنگران و مطالعات زنان. ۱۳۸۲. این نسخه سرانجام در زمستانِ ۱۳۹۸ باز به صورتِ کتابی جداگانه منتشر شد − به وسیلهٔ انتشاراتِ روشنگران و مطالعات زنان.

محمّدعلی سپانلو و محمّد مختاری و محمّدرضا شفیعی کدکنی نیز کارهایی از تألیف و ترجمه دربارهٔ سندباد دارند که پس از هشتمین سفر سندباد نوشته شده است. «السندباد فی رحلته الثامنة» کارِ خلیل حاوی و «رحل النهار» و «شهر سندباد» از بدر شاکر السّیّاب نیز به افسانهٔ سندباد می‌پردازد.

اولریش مارزلف ریشه‌های مستقیمِ پارسیِ داستانِ سندبادِ بحری را تا کتابِ مجمل التّواریخ و القصص پی‌گرفته است.

 نمایش 
هشتمین سفر سندباد هیچ تمرین و اجرایی زیرِ نظرِ بیضایی نداشته است. در اسفندِ ۱۳۴۹ مجلّهٔ تماشا نوشت: «از بیضائی مدتها صحبت بود که «هشتمین سفر سندباد»ش را «رشیدی» و سپس «جوانمرد» می‌خواسته‌اند روی صحنه بیاورند و سرانجام هم نیاوردند.» نامه‌هایی از اسنادِ سالِ ۱۳۵۱ تالارِ ۲۵ شهریور هست که می‌گوید که این نمایش «توسط گروه هنر ملی» آمادهٔ نمایش شده است. ولی سرانجام این متن به نمایشی زیرِ نظرِ بیضایی درنیامد.بیضایی، بهرام. دیوان نمایش/۱. صفحه هفت vii. تهران: انتشارات روشنگران و مطالعات زنان. ۱۳۸۲. احتمالاً نخستین اجرای رسمیِ متن سه شب از ۱۶ تا ۲۸ آبانِ ۱۳۵۳ در مؤسّساتِ آموزشیِ فرح ذیلِ برنامه‌های جشنِ فرهنگ و هنر بوده است. سالِ ۱۳۵۷ هم یک نمایشِ تلویزیونی بر اساسش ضبط شد. بعدها، سالِ ۱۳۶۹، این نمایشنامه به زبانِ آلمانی در سوئیس به نمایش درآمد؛ و این نخستین اجرایش بیرون از ایران بود. بیش از ده سال بعد سودابه اسکویی آن را در تهران به طورِ خصوصی نمایش داد، چراکه اجازهٔ دولتی برای نمایشِ عمومی نیافت.

 به دیگر زبان‌ها 
هشتمین سفر سندباد به قلمِ احمد کامیابی مسک به فرانسوی ترجمه شده و سالِ ۱۹۹۰ میلادی در انتشاراتِ کامیابی مسک به چاپ رسیده و به پرویز ناتل خانلری، که همان سال درگذشت، پیشکش شده است:

  (Traduction: Kamyabi Mask, Ahmad)

این نمایشنامه به آلمانی نیز درآمده، به قلمِ ایزابل اشتومپل-حاتمی:

  (Übersetzung: Stümpel-Hatami, Isabel)

یک ترجمهٔ انگلیسی از این نمایشنامه نیز با نامِ The Eighth Voyage of Sindbad در آمریکا به نمایش درآمده، ولی به صورتِ کتاب منتشر نشده است.

 جستارهای وابسته 
 ادیسه
 «داستانِ سیاوخش»
 کوریولانوس
 موبی‌دیک
 بلندی‌های بادگیر
 روغن (نمایشنامه)
 اصحابِ کهف (نمایشنامه)
 اولیس (شعر)
 ژاندارک (نمایشنامه)
 سیاوش (نمایشنامه)
 «خوان هشتم»
 آژانس شیشه‌ای
 دن خوان
 عمو حاجی

 پانویس 

 منابع 
 اسناد تماشاخانه › برنامه‌های تماشاخانه سنگلج از مهر ماه ۱۳۵۱




















 پیوند به بیرون 



رده:آثار اقتباس‌شده از سندباد بحری
رده:کتاب‌های ۱۳۵۰
رده:کتاب‌های زبان فارسی سده ۲۰ (میلادی)
رده:کتاب‌های فارسی سده ۱۴ (قمری)
رده:نمایشنامه‌های ۱۹۶۴ (میلادی)
رده:نمایشنامه‌های بهرام بیضایی