آخرین سؤال

آخرین سوال داستان کوتاه علمی-تخیلی نوشته آیزاک آسیموف نویسنده آمریکایی‌ست. ابتدا در شماره نوامبر ۱۹۵۶ فصلنامه علمی-تخیلی، سپس در منتخباتی چون «نُه فردا» (۱۹۵۹)، «بهترین‌های آیزاک آسیموف» (۱۹۷۳)، «رویای رباتها» (۱۹۸۶)، «بهترین علمی-تخیلی‌های آیزاک آسیموف»، «اپوس ۱۰۰» (۱۹۶۹)صدمین کتاب آسیموف که بخش عمده‌اش خلاصه‌ی داستانها و رمانهای قبلی او است و در آن درباره‌ی ۹۹ کتاب قبلی‌اش نوشته است.، و در جلد اول «آیزاک آسیموف: مجموعه داستانها» (۱۹۹۰) چاپ شداین داستان با عنوان آخرین سؤال در کتاب المپیک کهکشانها (انتشارات شقایق) به ترجمه‌ی محمد قصاع؛ و با عنوان آخرین سئوال در کتاب رویای رباتها (انتشارات شقایق) به ترجمه‌ی حسن اصغری منتشر شده است.. داستان کوتاه مورد علاقه آسیموف در میان کارهای خودش است"FAQ". AsimovOnline.com. Retrieved January 2, 2010.
 Asimov, Isaac (1994). I, Asimov: A Memoir. United States: Bantam. p. 250. ISBN 055356997X.، ودر سری داستانهایی قرار دارد که مربوط به کامپیوتری خیالی به نام مولتی‌وک هستند. این داستان علمی-تخیلی، درباره خداشناسی و فلسفه نیز هست.

 تاریخچه 
پس از دیدن اجرای اقتباسی از کارش در آسمان‌نما، آسیموف «خصوصی» به این نتیجه رسید که داستانْ بهترین علمی-تخیلی‌ای‌ست که تا آن زمان نوشته است.در ابتدای خواندن داستان در کتاب صوتی، آسیموف می‌گوید: او آن را بالاتر از «پسرک زشت» (۱۹۵۸) و «مرد دویست ساله» (۱۹۷۶) قرار می‌دهد.I. Asimov: A Memoir pp. 250-251
 Asimov, I. In Joy Still Felt Avon (1980) pp. 601-602

«آخرین سوال» همراه با «شبانگاه» (۱۹۴۱) به عنوان یکی از شناخته شده‌ترین و تحسین شده‌ترین داستانهای کوتاه آسیموف رده‌بندی می‌شود. او در سال ۱۹۷۳ می‌نویسدAsimov, Isaac (1973). "Introduction". The Best of Isaac Asimov. Sphere Books. pp. ix–xiv. ISBN 0-385-05078-X. LCCN 74-2863.:

 خلاصه داستان 
داستان درباره‌ی سیر تکاملیِ یک سری از کامپیوترها، مولتی‌وک، و ارتباطش با بشریت است که در طی هفت صحنه‌ی تاریخی روی می‌دهد. آغاز ماجرا در سال ۲۰۶۱ است که زمین تمدنی سیاره‌ای می‌شود. در هر شش صحنه‌ی اولْ شخصیتی متفاوت کامپیوتر را با سوالی یکسان رو به رو می‌کند، چگونه تهدیدِ هستیِ بشریت را می‌توان مرتفع کرد (= چگونه می‌شود میزان آنتروپی عالم وجود را کاهش داد)؛ تنها جواب مولتی‌وک پس از فکر کردن بسیار این است: داده ناکافی برای جواب معنی‌دار.

داستان به جلو جهش می‌کند و در هر دوره شخصی «سوال آخر» غایی را می‌پرسد. هر بار که از نسلهای بعدی مولتی‌وک پرسیده می‌شود، قادر نیست راه مساله را بیابد: هنوز هم برای جواب معنی‌دار داده‌ی کافی وجود ندارد.

در صحنهٔ آخر، نسلِ خداگونهٔ بشریت؛ فرایند ذهنیِ یکپارچه‌ی تریلیون، تریلیون، تریلیون انسان که در کل عالم وجود منتشر است؛ شاهد سوسو زدن رو به نابودیِ ستاره‌ها (و همراهش فضا و زمان) است. بشریت از اِیْ‌سی (بازپسین نسل مولتی‌وک که در فرافضا قرار دارد) بار دیگر «سوال آخر» را می‌پرسد و سپس با آن یکی و ناپدید می‌شود. ماده و انرژی و همراهشان فضا و زمان به پایان رسیده‌اند، حتی اِیْ‌سی تنها به خاطر سوال آخری که جواب نداده همچنان وجود دارد. همه‌ی پرسش‌هایِ دیگر پاسخ داده شده‌اند، و تا زمانی که این پرسش آخر نیز پاسخ داده نشود، اِیْ‌سی نمی‌تواند هوشیاری‌اش را رها کند. همه‌ی داده‌های جمع‌آوری شده به پایانی نهایی رسیده‌اند، چیز دیگری باقی نمانده که جمع‌آوری شود. ولی تمامی روابط ممکنِ همه‌ی داده‌های جمع‌آوری شده هنوز باید پیدا شود. فاصله‌ای ناگذرا به این می‌گذرد. اِیْ‌سی فرا می‌گیرد که چگونه آنتروپی را معکوس کند. ولی اکنون انسانی وجود ندارد که اِیْ‌سی بتواند جوابِ سوال آخر را بدهد. ماده‌ای نیست. پاسخ -- با نشان دادن -- این را نیز انجام خواهد داد. در فاصله‌ی ناگذرای دیگری، اِیْ‌سی فکر می‌کند که چگونه به بهترین شکل انجامش دهد. اِیْ‌سی با دقت برنامه را نظم می‌دهد. آگاهیِ اِیْ‌سی در بر گیرنده‌ی همه‌ی چیزهایی بود که زمانی عالمِ وجود بود و آنچه که اکنون آشفتگی بود را فراگرفت. قدم به قدم، باید انجام شود.

و اِیْ‌سی گفت، «روشنایی باشد!»

و روشنایی شد--در پایان خواندن داستان در کتاب صوتی، آسیموف می‌گوید: سِفر پیدایش، باب اول، آیهٔ سوم.
Asimov, Isaac (November 1956). "The Last Question". Science Fiction Quarterly.

 درون‌مایه‌ها 
 فلسفه 
اگرچه علم و دین اغلب در تضاد با هم معرفی می‌شوند، «آخرین سؤال» برخی بافتارهای کتاب مقدس را بررسی می‌کند («بگذار نور باشد»). در داستان آسیموف، جنبه‌هایی مانند معنای بزرگ هستی هم از طریق فناوری و هم از طریق دانش بشری به اوج می‌رسد. تکامل از مولتی‌وک به اِی‌سی نیز گونه‌ای چرخهٔ وجود را تقلید می‌کند.

 پانویس 

 منابع 



 پیوند به بیرون 
اصل داستان در فصلنامه علمی تخیلی
صوت داستان (با صدای آیزاک آسیموف)

رده:۲۰۶۱ (میلادی)
رده:ادبیات داستانی در دهه ۲۰۶۰ (میلادی)
رده:تخیل هزاره یازدهم (میلادی) و بعد از آن
رده:داستان‌های کوتاه ۱۹۵۶ (میلادی)
رده:داستان‌های کوتاه آیزاک آسیموف
رده:دین در علمی–تخیلی
رده:داستان‌های کوتاه آمریکایی
رده:هوش مصنوعی در ادبیات داستانی
رده:داستان‌های کوتاه علمی تخیلی
رده:داستان‌های کوتاه مورد اقتباس در نمایشنامه‌ها