رفتار جمعی

رفتار جمعی () اصطلاحی در جامعه‌شناسی است که به کنش‌های گروهی اشاره دارد که به صورت خودانگیخته، نسبتاً سازمان‌نیافته، غیرقابل پیش‌بینی و فاقد ساختار مشخص شکل می‌گیرند. این نوع رفتار معمولاً در واکنش به یک محرک یا رویداد مشترک بروز می‌کند و برخلاف رفتارهای نهادینه‌شده در گروه‌های اجتماعی (مانند خانواده یا سازمان‌های رسمی)، از هنجارهای اجتماعی تثبیت‌شده پیروی نمی‌کند.Smelser, Neil J. (1962). Theory of Collective Behavior. Free Press of Glencoe. ISBN 978-0029293906. رفتار جمعی می‌تواند طیف وسیعی از پدیده‌ها، از ازدحام و شایعه گرفته تا شورش و جنبش‌های اجتماعی نوظهور را در بر گیرد.

 تعریف و ویژگی‌ها 
رفتار جمعی به عنوان "کنش گروهی که بر اساس هنجارهای جدید و نوظهور شکل می‌گیرد" تعریف می‌شود، زیرا هنجارهای فرهنگی مرسوم دیگر در شرایط خاص پاسخگو نیستند.Turner, Ralph H., & Killian, Lewis M. (1987). Collective Behavior (3rd ed.). Prentice-Hall. ISBN 978-0131406822. ویژگی‌های اصلی رفتار جمعی عبارت‌اند از:خودانگیختگی: این رفتارها معمولاً بدون برنامه‌ریزی قبلی و به صورت ناگهانی شکل می‌گیرند.سازمان‌نیافتگی: فاقد ساختار رهبری مشخص، سلسله‌مراتب و تقسیم کار رسمی هستند.موقت و گذرا بودن: عمر رفتار جمعی معمولاً کوتاه است و با از بین رفتن محرک اصلی، گروه نیز پراکنده می‌شود.سیال بودن: ترکیب اعضا و شدت هیجانات در طول زمان متغیر است.هیجان‌محوری: احساسات و هیجانات مشترک (مانند خشم، ترس یا شادی) نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش آن دارند.

 نظریه‌های کلیدی 
جامعه‌شناسان برای تبیین چرایی و چگونگی شکل‌گیری رفتارهای جمعی، چندین نظریه اصلی ارائه کرده‌اند:

 نظریه سرایت (Contagion Theory) 
این نظریه که توسط گوستاو لوبون، جامعه‌شناس فرانسوی، در کتاب مشهورش روان‌شناسی توده‌ها (۱۸۹۵) مطرح شد، معتقد است که افراد در میان ازدحام، فردیت و قدرت تعقل خود را از دست می‌دهند. به باور لوبون، یک "ذهنیت توده‌ای" شکل می‌گیرد و هیجانات و رفتارها مانند یک بیماری از فردی به فرد دیگر سرایت می‌کند.Le Bon, Gustave (1896). The Crowd: A Study of the Popular Mind. T. Fisher Unwin. در این دیدگاه، افراد در توده به شیوه‌ای غیرمنطقی و ابتدایی عمل می‌کنند که هرگز به تنهایی انجام نمی‌دادند.

 نظریه هم‌گرایی (Convergence Theory) 
این نظریه در نقطه مقابل نظریه سرایت قرار دارد و استدلال می‌کند که رفتار جمعی نتیجه جادویی خودِ ازدحام نیست، بلکه حاصل گرد هم آمدن افرادی است که از قبل دارای تمایلات و ویژگی‌های مشترک هستند. بر اساس این دیدگاه، ازدحام یک جرقه برای بروز رفتارهایی است که افراد مستعد آن بوده‌اند. برای مثال، یک شورش خشونت‌آمیز توسط افرادی شکل می‌گیرد که از قبل دارای تمایلات پرخاشگرانه بوده‌اند.Allport, Floyd H. (1924). Social Psychology. Houghton Mifflin.

 نظریه هنجار نوظهور (Emergent-Norm Theory) 
این نظریه که توسط رالف ترنر و لوئیس کیلیان توسعه یافت، دیدگاه متعادل‌تری ارائه می‌دهد. بر اساس این نظریه، ازدحام‌ها در ابتدا متشکل از افرادی با علایق و انگیزه‌های متفاوت هستند. در یک موقعیت مبهم و فاقد هنجارهای مشخص، رفتار چند فرد شاخص و فعال می‌تواند به عنوان یک هنجار جدید (نوظهور) تلقی شود و بقیه اعضای گروه، با پیروی از آن، رفتار خود را شکل دهند.Turner, Ralph H., & Killian, Lewis M. (1987). Collective Behavior (3rd ed.). Prentice-Hall. ISBN 978-0131406822. این نظریه بر خلاف نظریه سرایت، افراد را موجوداتی غیرمنطقی نمی‌داند، بلکه معتقد است آنها در شرایط جدید به دنبال سرنخ‌هایی برای رفتار مناسب می‌گردند و از هنجارهای جدیدی که در لحظه شکل می‌گیرد، تبعیت می‌کنند.

 انواع رفتار جمعی 
رفتار جمعی در اشکال گوناگونی بروز می‌کند که برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:ازدحام (Crowd): تجمعی موقت از افراد که توجه مشترکی به یک محرک دارند. ازدحام‌ها خود به انواع مختلفی مانند ازدحام اتفاقی (مانند تماشاگران یک تصادف)، ازدحام قراردادی (مانند تماشاگران یک کنسرت) و ازدحام کنشگر (مانند یک تظاهرات) تقسیم می‌شوند.غوغا (Mob): یک ازدحام بسیار هیجانی که بر روی یک هدف مشخص (معمولاً خشونت‌آمیز) متمرکز شده است. مانند گروهی که قصد لینچ کردن یک فرد را دارند.شورش (Riot): یک طغیان خشونت‌آمیز، گسترده و سازمان‌نیافته است که معمولاً فاقد یک هدف واحد و مشخص است و بیشتر جنبه تخریب عمومی دارد.هراس جمعی (Mass Panic): واکنشی جمعی و غیرمنطقی به یک تهدید واقعی یا خیالی است که در آن، افراد برای نجات جان خود به شیوه‌ای رقابتی و گاهی خودتخریب‌گرانه عمل می‌کنند.جنون آنی (Craze) و مُد (Fad): رفتارهایی موقت و زودگذر هستند که توسط تعداد زیادی از افراد با شور و اشتیاق پذیرفته می‌شوند، اما به سرعت نیز از بین می‌روند. مانند تب خرید یک محصول خاص یا محبوبیت ناگهانی یک چالش اینترنتی.شایعه (Rumor): اطلاعاتی تاییدنشده که از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود و اغلب در شرایط ابهام و نگرانی اجتماعی رواج می‌یابد.افکار عمومی (Public Opinion): نگرش‌ها و باورهای مشترک بخشی از جمعیت در مورد یک موضوع خاص. اگرچه ساختاریافته‌تر از دیگر اشکال است، اما می‌تواند به صورت خودانگیخته و در واکنش به رویدادها تغییر کند.

 عوامل تأثیرگذار 
شکل‌گیری رفتار جمعی به مجموعه‌ای از عوامل بستگی دارد. نظریه «ارزش افزوده» نیل اسملسر شش شرط را برای وقوع یک رفتار جمعی ضروری می‌داند:Smelser, Neil J. (1962). Theory of Collective Behavior. Free Press of Glencoe. ISBN 978-0029293906.زمینه‌سازی ساختاری: وجود شرایط اجتماعی که امکان بروز رفتار جمعی را فراهم کند.فشار ساختاری: وجود تنش‌ها، تضادها یا نابرابری‌هایی در جامعه که باعث نارضایتی می‌شود.رشد و گسترش یک باور عمومی: شکل‌گیری یک تفسیر مشترک از مشکل و راه‌حل آن.عوامل شتاب‌دهنده: یک رویداد یا جرقه که افراد را به عمل وامی‌دارد.بسیج برای کنش: وجود شبکه‌های ارتباطی و رهبران غیررسمی که افراد را به مشارکت تشویق می‌کنند.عملکرد کنترل اجتماعی:' واکنش نیروهای کنترل‌کننده (مانند پلیس) که می‌تواند رفتار جمعی را سرکوب یا تشدید کند.
 جستارهای وابسته 

روان‌شناسی توده‌ها

جنبش اجتماعی

پویایی گروه

جامعه‌شناسی

گوستاو لوبون

نیل اسملسر

 منابع 

رده:جامعه‌شناسی
رده:روان‌شناسی اجتماعی
رده:پدیده‌های اجتماعی
رده:روان‌شناسی جمعی
رده:جنبش‌های اجتماعی
رده:نظریه‌های جامعه‌شناسی