ایران بین دو انقلاب

ایران بین دو انقلاب  کتابی از یرواند آبراهامیان است که در سال ۱۳۶۱ خورشیدی (۱۹۸۲میلادی) توسط انتشارات دانشگاه پرینستون در نیوجرسی آمریکا منتشر شده است. این کتاب توسط نشر مرکز در سال ۱۳۷۷ خورشیدی و نشر نی در سال ۱۳۸۷ خورشیدی به فارسی ترجمه شد. دارای یازده فصل است.
ایران بین دو انقلاب | نقد و مروری جامع بر کتاب یرواند آبراهامیان

مقدمه

تاریخ معاصر ایران سرشار از انقلاب‌ها، کودتاها و جنبش‌های اجتماعی است. در کمتر از هفتاد سال، جامعه‌ای عمدتاً سنتی و کشاورزی دو انقلاب بزرگ را تجربه کرد: انقلاب مشروطه در ۱۲۸۵ و انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷. پرسش بنیادین این است که چرا ایران چنین مسیری را پیمود؟ چرا اصلاحات تدریجی جای خود را به طوفان‌های انقلابی داد؟ و چه نیروهایی پشت این تحولات بودند؟

یکی از مهم‌ترین پاسخ‌ها را می‌توان در کتاب «ایران بین دو انقلاب» (Iran Between Two Revolutions) اثر یرواند آبراهامیان یافت. این کتاب در سال ۱۹۸۲ منتشر شد و به سرعت به یکی از منابع کلاسیک در مطالعات ایران معاصر تبدیل گشت. آبراهامیان، تاریخ‌نگار ایرانی-آمریکایی با گرایش‌های چپ، در این اثر تلاش می‌کند تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران را با نگاهی طبقاتی و جامعه‌محور روایت کند.

برخلاف بسیاری از مورخان که تمرکزشان بر دربار و نخبگان است، او توجه ویژه‌ای به مردم، بازار، کارگران، دهقانان، روشنفکران و احزاب دارد. همین زاویهٔ دید باعث شده کتابش همچنان زنده و بحث‌برانگیز باشد. در این مرور، ابتدا محتوای کتاب را فصل به فصل مرور می‌کنیم و سپس نقدی جامع بر آن ارائه خواهیم داد.

---

انقلاب مشروطه و پایان قاجار

آبراهامیان روایت خود را از انقلاب مشروطه آغاز می‌کند؛ نخستین تلاش گستردهٔ مردم برای محدود کردن قدرت شاه و تأسیس نظام قانون‌مدار. به اعتقاد او، مشروطه محصول ائتلافی ناهمگون بود:

بازاریان و روحانیت که از فشار مالیاتی و استبداد دربار به ستوه آمده بودند،

روشنفکران و نخبگان جدید که با مفاهیم مدرن آشنا بودند و عدالت‌خانه و قانون می‌خواستند،

و مردم کوچه و بازار که از گرانی و بی‌عدالتی به خشم آمده بودند.

اما این جنبش، هرچند دستاوردهایی چون مجلس شورای ملی را به همراه داشت، نتوانست ریشه‌دار شود. دخالت قدرت‌های خارجی (روسیه و بریتانیا)، اختلاف‌های درونی نیروهای مشروطه‌خواه و ضعف ساختار اقتصادی مانع پایداری آن شد. از دید آبراهامیان، ناکامی مشروطه نشانه‌ای از همان چرخهٔ تاریخی ایران است: اصلاحات ناپایدار و بازگشت دوباره به استبداد.

---

دوران رضاشاه: نوسازی از بالا

پس از جنگ جهانی اول و سال‌های آشفتهٔ قاجار، رضاشاه پهلوی با کودتای ۱۲۹۹ قدرت گرفت. آبراهامیان این دوره را «نوسازی از بالا» می‌نامد. شاه با سرکوب ایلات و عشایر، ایجاد ارتش مدرن و گسترش بوروکراسی، سعی داشت کشوری یکپارچه و دولت‌محور بنا کند.

نقاط قوت این دوران:

ساخت جاده، راه‌آهن و زیرساخت‌های اولیه،

تلاش برای مدرنیزاسیون نظام آموزشی و قضایی،

تمرکز قدرت و پایان دادن به خودمختاری ایلات.

اما نقاط ضعف جدی هم داشت:

سرکوب آزادی‌های سیاسی، تعطیلی مطبوعات و احزاب،

نادیده گرفتن نیروهای اجتماعی نوظهور،

تکیهٔ شدید بر درآمدهای محدود دولتی و فساد گسترده.

از نگاه آبراهامیان، رضاشاه به جای مشارکت دادن مردم، پروژهٔ مدرن‌سازی را با زور و سرنیزه پیش برد. نتیجه این شد که جامعه‌ای نوسازی‌شده اما سرخورده شکل گرفت که زمینهٔ اعتراض‌های بعدی را فراهم کرد.

---

دههٔ ۲۰ و اوج‌گیری احزاب

با اشغال ایران در جنگ جهانی دوم و تبعید رضاشاه، فضای سیاسی باز شد. این دهه یکی از پرشورترین دوران‌های سیاسی ایران است. حزب توده با الهام از ایدئولوژی مارکسیستی قدرت گرفت، ملی‌گرایان حول جبهه ملی شکل گرفتند و نیروهای مذهبی نیز فعال شدند.

آبراهامیان این دوره را اوج سیاست توده‌ای می‌داند:

حزب توده با نفوذ در میان کارگران و روشنفکران، نخستین تشکل سیاسی مدرن ایران بود.

ملی‌گرایان به رهبری مصدق خواستار استقلال و ملی شدن صنعت نفت شدند.

روحانیون و بازار به‌عنوان نیروی سنتی همچنان قدرت خود را حفظ کردند.

این تنوع نیروها نشانهٔ پویایی جامعه ایران بود. اما تضادهای داخلی و دخالت خارجی مسیر را به سوی بحرانی بزرگ برد.

---

کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲

یکی از فصل‌های محوری کتاب به ملی شدن نفت و سپس کودتای ۲۸ مرداد اختصاص دارد. آبراهامیان نشان می‌دهد که چگونه جبهه ملی به رهبری مصدق با حمایت مردم توانست صنعت نفت را ملی کند؛ اقدامی که منافع بریتانیا و آمریکا را به خطر انداخت.

در نهایت با ائتلاف سلطنت‌طلبان، روحانیون محافظه‌کار، برخی نیروهای بازار و دخالت مستقیم آمریکا و بریتانیا، کودتا رخ داد و مصدق برکنار شد.

آبراهامیان این کودتا را نقطهٔ عطفی می‌داند: اعتماد مردم به اصلاحات قانونی از بین رفت و باور عمومی به این رسید که قدرت‌های خارجی و شاه مانع اصلی تغییرات‌اند. همین بدبینی اجتماعی بعدها بستر انقلاب اسلامی را فراهم کرد.

نقد :ناصراعظمی

 معرفی 
کتاب «ایران بین دو انقلاب» بر مبنای جامعه‌شناسی سیاسی برای تحلیل رویدادهای اجتماعی سیاسی سده اخیر ایران توسط «یرواند آبراهامیان» نوشته شده است و بارها در ایران تجدید چاپ شده است. نشر مرکز تاکنون ۲۳ بار و نشر نی ۲۹ باراین کتاب را تجدید چاپ نموده است.

نویسنده تاریخ ایران را از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ خورشیدی مورد بررسی قرار می‌دهد و کتاب را به ۳ بخش عمده: پیشینه تاریخی، سیاست ستیز اجتماعی و ایران معاصر، تقسیم نموده است. هدف اصلی این کتاب، تحلیل بنیان و شالوده اجتماعی سیاست ایران است و یرواند آبراهامیان این موضوع را از طریق بررسی کشمکش‌های طبقاتی و قومی طی حدود صد سال گذشته و در ارتباط میان تحولات اجتماعی-اقتصادی و توسعه سیاسی ایران انجام می‌دهد. بی‌شک پیدایش طبقه‌های نوین اجتماعی به ویژه طبقه متوسط سنتی و طبقه روشنفکر و پیدایش احزاب و گروه‌های سیاسی و کشمکش‌ها و جدل‌های میان آن‌ها مسیر شکل‌گیری ایران معاصر را تسریع کرده است.

در ایران معاصر "گروه‌های قومی" و "طبقات اجتماعی" نقش مؤثری ایفا می‌کنند. در کتاب «ایران بین دو انقلاب» عبارت «گروه قومی» به معنی گروه‌بندی افراد در زبان، تبار قبیله‌ای، دین یا هم‌ولایتی‌گری مشترک به کار رفته است و اصطلاح «طبقه اجتماعی»، متشکل از افرادی است که دارای ارتباط و رفتار متقابل و مشترک در محیط‌های توسعه‌یافته یکسان اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خواهند بود. آبراهامیان با بررسی گروه‌های قومی، طبقات اجتماعی، احزاب و گروه‌های سیاسی آن زمان، روابط اقتصادی و توسعه سیاسی صد سال گذشته ایران را بررسی می‌کند و ظهور مدرنیته و دموکراسی ناقص و نارس در ایران را روشن می‌کند. کتاب «'ایران بین دو انقلاب'» را می‌توان به سه بخش تفکیک نمود:
 الف) بررسی زمینه‌های تاریخی ایران رو به توسعه (زمینه‌های اجتماعی انقلاب مشروطه و ناکامی آن در زدودن استبداد)
 ب) بررسی نیروهای اجتماعی و تحولات و حوادث بین‌المللی در سقوط رضاشاه و پایه‌ریزی حکومت پهلوی دوم
 پ) بررسی برنامه‌های ناهمگون و نامتوازن اجتماعی – اقتصادی پهلوی دوم و زمینه‌های ظهور انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷

 نقد و بررسی  ناصراعظمی

به نظر می‌رسد آبراهامیان دارای گرایش‌های فکری چپ‌گرایانه است. وی جزء شرق‌شناسانی است که با چارچوب نظری مارکسیستی در صدد برآمده است تا سیر تحولات اجتماعی ایران بین دو انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی را مورد بررسی قرار دهد و با برجسته کردن عوامل اقتصادی درصدد بوده تا نشان دهد که انقلاب ایران چندان هم اسلامی نبوده است. کتاب با رویکرد نیومارکسیستی ئی.پی. تامپسن نگارش شده است که پدیده طبقه را نباید صرفاً برحسب ارتباط آن با شیوه تولید (آن‌گونه که مارکسیست‌های آیینی اغلب معتقدند) درک کرد بلکه برعکس، طبقه را لازم است در متن زمان تاریخی و اصطکاک اجتماعی آن با دیگر طبقات معاصر، بررسی نمود.

نویسنده معتقد است در صد سال گذشته هیچگاه حلقه ارتباط‌دهنده بین حکومت و ساختارهای اجتماعی به وجود نیامد. به عبارتی دیگر دولت برآیند و برخواسته از جامعه نبود و همین امر گروه‌های حاکم و نیروهای مدرن را از هم دور ساخت و ارتباطات بین اجتماعات (طبقه متوسط سنتی و عمدتاً روحانیت و بازاریون) با حکومت به‌طور کلی قطع شد؛ بنابراین، این توسعه ناهمگون، برای اجتماع ایران به ویژه طبقه متوسط سنتی، هیچ جذابیتی نداشت و در ادامه، منجر به شکل‌گیری انقلاب اسلامی در ایران شد. یرواند آبراهامیان توضیح می‌دهد که هریک از اقدامات (از دوره مشروطه تا انقلاب اسلامی) تحولات بعدی را رقم می‌زند که دقیقاً نامتناسب با شرایط اجتماعی-فرهنگی و ساختار و بدنه جمعیت ایران بود. در شهرها به واسطه اقدامات دولت، چهار طبقه که شامل خاندان پهلوی، سرمایه‌داران، طبقه متوسط (مغازه‌داران، کارمندان و معلمان) و طبقه کارگر شکل گرفت که برنامه‌ای برای سازماندهی آنها در جهت اهداف مربوط به توسعه‌یافتگی و رسیدن به ترقی، تنظیم نشده بود.

 جستارهای مرتبط 
 تاریخ مشروطه ایران
 توافق مصلحت‌آمیز: روابط ایران و اسرائیل ۱۹۸۸–۱۹۴۸
 تاریخ ایران مدرن

 پانویس 

 منابع 
نقد[[[ناصراعظمی]]]
 کتاب ایران بین دو انقلاب، در گوگل بوکس
 نقد بهمن زبردست بر کتاب ایران بین دو انقلاب در شماره ۱۱۴ فصلنامه نگاه نو

رده:انقلاب ۱۳۵۷
رده:انقلاب مشروطه
رده:ایران
رده:تاریخ نوین ایران
رده:حزب توده ایران
رده:کتاب‌ها درباره انقلاب‌ها
رده:کتاب‌های ۱۹۸۲ (میلادی)
رده:کتاب‌های تاریخ معاصر ایران
رده:کتاب‌های ترجمه‌شده به فارسی