یخ‌تاق

یخ‌تاق  که در فارسی سکوی یخی،فرهنگ جامع علوم زمین، انتشارات فرهنگ معاصر یخ‌رف، یخ‌سکو، یخ‌پشته و تاقچه یخی نیز نامیده می‌شود، بستری ضخیم و شناور از یخ است و جایی‌که یخچال‌های طبیعی یا یخسارها به سوی کناره‌ها یا سطحِ اقیانوس جریان یابند شکل می‌گیرد. به بیان دیگر یخ‌تاق‌ها، لایه‌های افقی بزرگی از یخ هستند که از یک سو با یخچال‌های روی خشکی پیوند داشته و از سویی دیگر به دریا راه دارند. یخ‌تاق‌ها تنها در جنوبگان، گرینلند و کانادا یافت می‌شوند. در پی گرم‌شدن زمین در میان سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۸، در حدود ۱۵۰۰ میلیارد تن از تاقچه‌های یخی گرینلند از میان رفته که این برابر افزایش میانگین سالانه ۰٫۴۶ میلی‌متر به ارتفاع آب دریاهاست.

همهٔ یخ تاق‌های کانادا به جزیره السمر چسبیده‌اند و در مدارِ °۸۲ شمالی قرار دارند. یخ‌تاق‌ها عمدتاً بر فشارِ گرانش به سطح رانده می‌شوند.

بندانگشتی|فرایندهای اطرافِ یک یخ‌تاق در جنوبگان
در چند دههٔ گذشته، یخچال‌شناسان کاهشِ مداومِ یخ‌تاق‌ها در اثرِ ذوب یا تجزیهٔ کاملِ برخی از لایه‌ها را مشاهده کرده‌اند."Antarctic ice shelf 'hanging by thread': European scientists". July 10, 2008. Yahoo! News.

یخ‌تاق‌ها در جنوبگان و شمالگان (گرینلند، شمال کانادا و شمالگان روسیه) یافت می‌شوند و ضخامت آن‌ها می‌تواند از حدود  متغیر باشد. بزرگ‌ترین یخ‌تاق‌های جهان، یخ‌تاق راس و یخ‌تاق فیلشنر-رونه در جنوبگان هستند.

حرکت یخ‌تاق‌ها عمدتاً ناشی از فشار حاصل از گرانش از سوی یخ‌های متصل به زمین است. این جریان به‌طور مداوم یخ را از خط اتصال به جبهه دریایی یخ‌تاق حرکت می‌دهد. به‌طور معمول، جبهه یک یخ‌تاق برای سال‌ها یا دهه‌ها بین رویدادهای بزرگ یخ‌کوهزایی رو به جلو حرکت می‌کند (یخ‌کوهزایی عبارت است از رها شدن و جدا شدن ناگهانی توده‌ای از یخ از یک یخچال طبیعی، کوه یخ، جبهه یخ، یخ‌تاق یا یخ‌کافت).Glossary of Glacier Terms, Ellin Beltz, 2006. Retrieved July 2009.Essentials of Geology, 3rd edition, Stephen Marshak انباشت برف در سطح فوقانی و ذوب شدن در سطح پایینی نیز برای بیلان جرمی یک یخ‌تاق اهمیت دارد. همچنین ممکن است یخ به سطح زیرین یخ‌تاق اضافه شود.

اثرات تغییر اقلیم در تغییرات یخ‌کره، مانند کاهش یخ دریا و یخسارها و فروپاشی یخ‌تاق‌ها مشهود است. در چند دهه گذشته، یخ‌شناسان شاهد کاهش مداوم وسعت یخ‌تاق‌ها از طریق ذوب، یخ‌کوهزایی و فروپاشی کامل برخی از آن‌ها بوده‌اند. نمونه‌های مورد مطالعه شامل فروپاشی یخ‌تاق توایتز، یخ‌تاق لارسن، یخ‌تاق فیلشنر-رونه (هر سه در جنوبگان) و فروپاشی یخ‌تاق الزمیر در شمالگان است.

 تعریف 
بندانگشتی|300px|برخی از یخ‌تاق‌های نام‌گذاری شده در جنوبگان.
بندانگشتی|یخ‌تاقی که تقریباً ۶ مایل از جزیره ژوئنویل به داخل تنگه جنوبگان امتداد یافته است.
یک یخ‌تاق عبارت است از «یک تخته یخ شناور با ضخامت قابل توجه که از خشکی منشأ گرفته و از ساحل امتداد یافته است (معمولاً دارای وسعت افقی زیاد با سطحی با شیب بسیار ملایم)، که ناشی از جریان یخسارها است، در ابتدا با انباشت برف تشکیل شده و اغلب خلیج‌های کوچک را در خط ساحلی یک یخسار پر می‌کند.»IPCC, 2021: Annex VII: Glossary [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.

در مقابل، یخ دریا بر روی آب تشکیل می‌شود، بسیار نازک‌تر است (معمولاً کمتر از ) و در سراسر اقیانوس منجمد شمالی شکل می‌گیرد. این نوع یخ در اقیانوس منجمد جنوبی در اطراف قاره جنوبگان نیز یافت می‌شود.

اصطلاح «یخ‌تاق تسخیر شده» برای یخ‌های روی یک دریاچه زیرپخچالی، مانند دریاچه وستوک، به کار رفته است.

 ویژگی‌ها 
بندانگشتی|سراسرنمایی از یخ‌تاق راس
یخ‌تاق‌ها صفحات ضخیمی از یخ هستند که به‌طور مداوم توسط یخچال‌های طبیعی تشکیل شده و بر روی اقیانوس شناورند. این تاق‌ها به عنوان «ترمز» برای یخچال‌ها عمل می‌کنند. این تاق‌ها هدف مهم دیگری را نیز دنبال می‌کنند - «آن‌ها میزان ذوبی را که در سطح یخچال‌ها رخ می‌دهد متعادل می‌کنند. هنگامی که یخ‌تاق‌ها برداشته شوند، یخچال‌ها به دلیل نفوذ آب حاصل از ذوب و/یا کاهش نیروهای ترمز، سرعت خود را افزایش می‌دهند و ممکن است یخ بیشتری را نسبت به آنچه به صورت برف در حوضه‌های آبریز خود جمع می‌کنند، به اقیانوس بریزند. افزایش سرعت یخ یخچال‌ها در حال حاضر در مناطق شبه‌جزیره که یخ‌تاق‌ها در سال‌های گذشته از بین رفته‌اند، مشاهده شده است.»

 ارتفاع 
تفاوت چگالی بین یخ یخچالی و آب مایع به این معنی است که بسته به میزان هوای تحت فشار موجود در حباب‌های داخل یخ یخچالی (ناشی از برف فشرده)، دست‌کم  از یخ شناور بالاتر از سطح اقیانوس قرار می‌گیرد. فرمول مخرج کسر یادشده به این صورت است: . چگالی آب سرد دریا حدود ۱۰۲۸ کیلوگرم بر متر مکعب و چگالی یخ یخچالی از حدود ۸۵۰ کیلوگرم بر متر مکعب تا بسیار کمتر از ۹۲۰ کیلوگرم بر متر مکعب (حد مجاز برای یخ بسیار سرد بدون حباب) متغیر است. اگر مقدار زیادی برف‌مرز و برف با چگالی بسیار کمتر در بالای یخ یخچال وجود داشته باشد، ارتفاع تاق بالاتر از سطح دریا می‌تواند حتی بیشتر باشد.

 بر پایه کشور یا منطقه 

 جنوبگان 

بندانگشتی|تصویری از جنوبگان که خشکی (خاکستری تیره)، یخ‌تاق‌ها (خاکستری روشن) و یخ دریا (سفید) را متمایز می‌کند.

بخش بزرگی از خط ساحلی جنوبگان دارای یخ‌تاق‌های متصل است. مساحت مجموع آن‌ها بیش از  است.

یافته‌ها نشان داده است که از میان تمام یخ‌تاق‌های زمین، تقریباً همه آن‌ها در جنوبگان قرار دارند.IPCC, 2021: Annex VII: Glossary [Matthews, J.B.R., V. Möller, R. van Diemen, J.S. Fuglestvedt, V. Masson-Delmotte, C.  Méndez, S. Semenov, A. Reisinger (eds.)]. In Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2215–2256, doi:10.1017/9781009157896.022.

در حالت پایدار، حدود نیمی از جرم یخ‌تاق‌های جنوبگان از طریق ذوب قاعده‌ای و نیمی دیگر از طریق یخ‌کوهزایی از دست می‌رود، اما اهمیت نسبی هر فرآیند بین یخ‌تاق‌های مختلف به‌طور قابل توجهی متفاوت است. در دهه‌های اخیر، یخ‌تاق‌های جنوبگان از تعادل خارج شده‌اند، زیرا جرم بیشتری را در اثر ذوب قاعده‌ای و یخ‌کوهزایی نسبت به آنچه با ورود یخ و برف جدید جبران شده است، از دست داده‌اند.

یخ‌تاق راس
بندانگشتی|یخ‌تاق راس: «مانع مرموز» در خلیج نهنگ‌ها. برای مقایسه اندازه، به انسان‌ها (نقاط تیره در کنار تکه بزرگ یخ دریا در سمت چپ تصویر) توجه کنید.
یخ‌تاق راس بزرگترین یخ‌تاق جنوبگان است که مساحتی در حدود ۴۸۷٬۰۰۰ کیلومتر مربع (۱۸۸٬۰۰۰ مایل مربع) و عرضی حدود ۸۰۰ کیلومتر (۵۰۰ مایل) دارد که تقریباً به اندازه کشور فرانسه است. ضخامت آن به چند صد متر می‌رسد.

یخ‌تاق فیلشنر-رونه
یخ‌تاق فیلشنر-رونه یک یخ‌تاق در جنوبگان است که در مجاورت دریای ودل قرار دارد.

 شمالگان 

 کانادا 
تمام یخ‌تاق‌های کانادا به جزیره الزمیر متصل هستند و در شمال مدار ۸۲ درجه شمالی قرار دارند. یخ‌تاق‌هایی که هنوز وجود دارند عبارتند از: یخ‌تاق آلفرد ارنست، یخ‌تاق وارد هانت، یخ‌تاق میلن و یخ‌تاق اسمیت. یخ‌تاق مک‌کلینتاک از سال ۱۹۶۳ تا ۱۹۶۶ فرو پاشید؛ یخ‌تاق آیلز در سال ۲۰۰۵ از بین رفت و یخ‌تاق مارکهام در سال ۲۰۰۸ فرو پاشید. یخ‌تاق‌های باقی‌مانده نیز در طول زمان بخش قابل توجهی از مساحت خود را از دست داده‌اند و یخ‌تاق میلن آخرین موردی بود که در اوت ۲۰۲۰ دچار شکستگی شد.

 روسیه 
یخ‌تاق ماتوسویچ یک یخ‌تاق  بود که در سورنایا زملیا قرار داشت و توسط برخی از بزرگترین کلاهک‌های یخی در جزیره انقلاب اکتبر، کلاهک یخی کارپینسکی در جنوب و کلاهک یخی روسانوف در شمال تغذیه می‌شد.Mark Nuttall, Encyclopedia of the Arctic, p. 1887 این یخ‌تاق در سال ۲۰۱۲ از بین رفت.

 فروپاشی بر اثر تغییر اقلیم 

در چند دهه گذشته، یخ‌شناسان شاهد کاهش مداوم وسعت یخ‌تاق‌ها از طریق ذوب، یخ‌کوهزایی و فروپاشی کامل برخی از آن‌ها بوده‌اند. نمونه‌های مورد مطالعه شامل فروپاشی یخ‌تاق توایتز، یخ‌تاق لارسن، یخ‌تاق فیلشنر-رونه (هر سه در جنوبگان) و فروپاشی یخ‌تاق الزمیر در شمالگان است.

اثرات تغییر اقلیم در تغییرات یخ‌کره، مانند کاهش یخ دریا و یخسارها و فروپاشی یخ‌تاق‌ها مشهود است.

 فروپاشی یخ‌تاق توایتز 
بندانگشتی|چپ|یخ‌تاق توایتز (جنوبگان)

 فروپاشی یخ‌تاق لارسن 
دو بخش از یخ‌تاق لارسن در جنوبگان در سال‌های ۱۹۹۵ و ۲۰۰۲ به صدها قطعه غیرعادی کوچک (با عرض صد متر یا کمتر) تقسیم شدند؛ همچنین یخ‌تاق لارسن C در سال ۲۰۱۷ یک جزیره یخی عظیم را به صورت کوه یخ جدا کرد.

 فروپاشی یخ‌تاق لارسن B 

 فروپاشی یخ‌تاق فیلشنر-رونه 

 سایر یخ‌تاق‌ها در جنوبگان 

 یخ‌تاق وردی از مساحت  در سال ۱۹۵۰ به  در سال ۲۰۰۰ رسیده است.
 یخ‌تاق پرنس گوستاو از مساحت  به  در سال ۲۰۰۸ کاهش یافته است. پس از نابودی آن‌ها، کاهش اثر تکیه‌گاهی بر یخچال‌های تغذیه‌کننده باعث شتاب گرفتن توده‌های یخی داخلی شده است.
 یخ‌تاق راس بزرگ‌ترین یخ‌تاق جنوبگان است (با مساحتی در حدود  و عرض حدود  که تقریباً هم‌اندازه کشور فرانسه است).
 یخ‌تاق ویلکینز یخ‌تاق دیگری است که دچار عقب‌نشینی قابل‌توجهی شده است. این یخ‌تاق در سال ۱۹۹۸ مساحتی معادل  داشت که در همان سال  آن از بین رفت. در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ شکاف‌های بزرگی ایجاد شد که منجر به از دست رفتن  دیگر از مساحت آن گردید. این فرآیند با فروپاشی یک پل یخی که یخ‌تاق اصلی را به جزیره شارکو متصل می‌کرد، به اوج خود رسید و منجر به از دست رفتن  دیگر بین فوریه و ژوئن ۲۰۰۹ شد.

 فروپاشی یخ‌تاق الزمیر (شمالگان) 
یخ‌تاق الزمیر در قرن بیستم ۹۰ درصد کاهش یافت و یخ‌تاق‌های مجزای آلفرد ارنست، آیلز، میلن، وارد هانت و مارکهام را بر جای گذاشت. بررسی سال ۱۹۸۶ نشان داد که ۴۸ کیلومتر مربع از یخ‌های یخ‌تاق‌های میلن و آیلز بین سال‌های ۱۹۵۹ تا ۱۹۷۴ جدا شده است.Jeffries, Martin O.Ice Island Calvings and Ice Shelf Changes, Milne Ice Shelf and Ayles Ice Shelf, Ellesmere Island, N.W.T. . Arctic 39 (1) (March 1986) یخ‌تاق آیلز در ۱۳ اوت ۲۰۰۵ به‌طور کامل فرو پاشید. یخ‌تاق وارد هانت، بزرگترین بخش باقی‌مانده از یخ پابرجای ساحلی ضخیم در امتداد سواحل شمالی جزیره الزمیر، ۶۰۰ کیلومتر مربع از یخ خود را در یک یخ‌کوهزایی عظیم در سال‌های ۱۹۶۱–۱۹۶۲ از دست داد.Hattersley-Smith, G. The Ward Hunt Ice Shelf: recent changes of the ice front. Journal of Glaciology 4:415–424. 1963. ضخامت آن نیز بین سال‌های ۱۹۶۷ تا ۱۹۹۹ حدود ۲۷ درصد کاهش یافت.Vincent, W.F., J.A.E. Gibson, M.O. Jeffries. Ice-shelf collapse, climate change, and habitat loss in the Canadian high Arctic. Polar Record 37 (201): 133–142 (2001) در تابستان ۲۰۰۲، یخ‌تاق وارد هانت دچار شکستگی بزرگ دیگری شد و موارد مشابهی در سال‌های ۲۰۰۸ و ۲۰۱۰ نیز رخ داد. آخرین بقایای عمدتاً دست‌نخورده، یعنی یخ‌تاق میلن، نیز سرانجام در پایان ژوئیه ۲۰۲۰ دچار فروپاشی شد و بیش از ۴۰ درصد از مساحت خود را از دست داد.

 جستارهای وابسته 
 یخ دریای جنوبگان
 کاهش یخ دریای شمالگان
 فهرست یخ‌تاق‌های جنوبگان
 مغزه یخی
 عصر یخ‌بندان
 نوسان اقلیم

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 https://web.archive.org/web/20040821010250/http://www.antdiv.gov.au/default.asp?casid=1547 - from the Australian Antarctic Division
 http://nsidc.org/quickfacts/iceshelves.html  - from the U.S. National Snow and Ice Data Center
 http://www.cnn.com/2006/TECH/science/12/29/canada.arctic.ap/index.html - CNN story about the Canadian Ayles ice shelf break up in August 2005
 https://web.archive.org/web/20170801182746/http://ice-glaces.ec.gc.ca/ - from the Canadian Ice Service

رده:پدیده‌های هوای برفی یا یخی
رده:توده‌های یخی
رده:یخ
رده:یخ‌تاق‌ها