طور عبدین

طور عبدین (؛ ؛ ؛  یا Thomas A. Carlson et al., “Ṭur ʿAbdin — ܛܘܪܥܒܕܝܢ ” in The Syriac Gazetteer last modified 9 December 2016, http://syriaca.org/place/221.) منطقه‌ای تپه‌ماهوری در جنوب شرقی ترکیه است که نیمه شرقی استان ماردین و استان شرناق در غرب دجله را در بر می‌گیرد و در مرز با سوریه واقع شده است. این منطقه از دوران اواخر باستان به خاطر صومعه‌های مسیحی‌اش که در مرز امپراتوری روم و شاهنشاهی ساسانی قرار داشتند، شهرت دارد. این ناحیه فلاتی کم‌ارتفاع در کوه‌های آنتی-توروس است که از ماردین در غرب تا دجله در شرق امتداد دارد و از جنوب به دشت‌های میان‌رودان محدود می‌شود. طور عبدین بیش از ۸۰ روستا و نزدیک به ۷۰ ساختمان صومعه را در خود جای داده است و تا اوایل سده بیستم عمدتاً ارتدکس سریانی با اقلیتی از کاتولیک‌های سریانی بود. قدیمی‌ترین بناهای مسیحی باقی‌مانده در این منطقه متعلق به سده ششم میلادی هستند.

طور عابدین منطقه‌ای است کوهستانی در جنوب خاوری ترکیه که از دیدگاه فرهنگی و مذهبی برای مسیحیان ارتدکس سریانی یا همان آشوریان اهمیت زیادی دارد. طور عابدین نیمهٔ شرقی استان ماردین و بخش غرب دجله در استان شرناق را دربرمی‌گیرد و از جنوب به مرز سوریه می‌رسد.

امروزه بخش اعظم جمعیت طور عبدین مسلمان هستند و به زبان کردی کرمانجی یا عربی با لهجهٔ مْحَلَّمِی سخن می‌گویند. نام طور عبدین (طور عابدین هم نوشته شده) به معنای «کوه پرستندگان (خدا)» است. مردم طور عبدین خود را «سورویو» (آشوری یا آسوری) و زبان بومی این منطقه که گویشی از زبان سریانی است را طورویو (گویش طوری) می‌نامند.
بخشی از جمعیت منطقه که محلمی نامیده می‌شود سریانی‌های مسیحی بودند که مسلمان شده و زبانشان به عربی تبدیل شده اما هم‌چنان رسم و آیین‌های مسیحی سریانی را حفظ کرده‌اند.

طور عبدین کانون فرهنگی مسیحیان آشوری سریانی  بوده و صومعهٔ آن از دیرهای مهم تک‌سرشت‌باوران واقع در شمال رودخانهٔ فرات بود و از قدیمی‌ترین دیرهای میان‌رودان به شمار می‌آمد.دلیسی اولیری. انتقال علوم یونانی به عالم اسلامی. ترجمهٔ احمد آرام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۲. ص۱۴۲. مهم‌ترین دیر طور عبدین دیر زعفران نام دارد.

در لغتنامهٔ دهخدا ذیل مدخل طور عبدین آمده‌است: «شهرکی است از اعمال نصیبین به کمرهٔ کوهی مشرف بر آن و متصل بکوه جودی و آن قصبهٔ (مرکز) شهری است بدانجای.» در نزهة القلوب (ص ۲۲۶) نیز آمده‌است: «آب هرماس چشمه‌ای است بحدود نصیبین از طور عبدین برمی‌خیزد و مقدار دو آسیا آب می‌دهد.»

نام «طور عبدین» () به معنای «کوه بندگان [خدا]» است.‌ طور عبدین برای ارتدکس‌های سریانی اهمیت بسیاری دارد، چرا که این منطقه زمانی قلب فرهنگی و رهبانی آنان محسوب می‌شد. جامعه آشوری طور عبدین خود را به‌طور بومی «سوریایه/سوریویه» یا «سورایه/سورویه» () می‌نامند و به‌طور سنتی به گویش مرکزی آرامی نو موسوم به توریو صحبت می‌کنند.The Middle East, abstracts and index, Part 1. Library Information and Research Service. Northumberland Press, 2002. Page 491.Central Asia and the Caucasus: transnationalism and diaspora. Touraj Atabaki, Sanjyot Mehendale. Routledge, 2005. Page 228.

 جغرافیا 
طور عبدین کوهی است متصل به کوه ایزلا که بر نصیبین مشرف است. منطقه‌ای که این نام را بر خود دارد، میزبان صومعه‌ها و دیرهای متعدد و همچنین حدود پنجاه روستای بزرگ و کوچک است. دو سوم ساکنان این روستاها مسیحیان سریانی هستند، در حالی که بقیه را مسلمانان و ایزدی‌ها تشکیل می‌دهند. مرکز طور عبدین شهر مدیات است.

 سکونتگاه‌ها 
شهر مدیات و روستاهای حاح (Hah)، بث کوستان (Bequsyone)، دیر صلیب (Dayro da-Slibo)، صالح (با صومعه قدیمی مور یعقوب)، عین‌ورد (Gülgöze یا Iwardo با مور هوشابو)، انهل (Yemişli)، کافرو (Elbeğendi)، ارکح (Harabale، با دیر مور ملکه)، بث سبیرینو (Beth Sbirino)، میدن (Middo)، کربوران (Dargeçit)، بینکلبه (Binkelbe) با مور سامون زایته و بث زبدای (İdil یا Azech) همگی از سکونتگاه‌های مهم ارتدکس سریانی در کنار روستاهای بی‌شمار دیگر بودند. حاح، که امروزه آنیتلی (Anıtlı) نامیده می‌شود، دارای کلیسای باستانی «عیذتو دیولداث-الوهو» (کلیسای مادر خدا) است. اگناتیوس افرام اول در کتاب خود به سکونتگاه‌های زیر اشاره می‌کند: در شرق طور عبدین، انحل، فیفیات و قرتمین قرار دارند؛ در غرب، باتی، حبسناس، صالح، اورنوس، عین‌ورد، کافرا، کفارزه، کفرسلتا، کفرشامی و کندریب واقع شده‌اند؛ در شمال، آلین، باقی‌سیان، حاح، حصن کیفا، دیر صلیب، زاز و کربوران؛ و در جنوب، اربو، بادبه، باسیبرینا، بانیم‌عم، تمارس، حبوب، ساری‌اواستیر، عربان و مدو قرار دارند. روستاهای متروکه و آن‌هایی که مکانشان نامعلوم است شامل حالیح، زبدیقا، کفریاب و کالاشت می‌شوند.

 تاریخ 
 باستان 
در کتیبه‌های آشور-بل-کالا به طور عبدین با عنوان «سرزمین آرامی‌ها» اشاره شده است که نشان می‌دهد برخی از سرزمین‌های غرب و شمال غرب آشور، مسکن آرامی‌ها محسوب می‌شد.

ادد-نیراری دوم، پادشاه آشور که در اواخر سده دهم پیش از میلاد به تخت نشست، آرامی‌ها را از قدرت سیاسی در کوه‌های کاشیاری (طور عبدین) برکنار کرد. در سده نهم پیش از میلاد، آشور-ناصیر-پال دوم بیش از یک بار توضیح می‌دهد که در مسیر حمله به منطقه نایری از فلات طور عبدین (که او آن را «کاشیاری» می‌نامد) عبور کرده است.From Kibaki I set out and approached Matiate (Midyat). Matiate and its villages I overcame . . . For six days in the midst of the mighty mountain of Kashyari (Tur Abdin) - a difficult country . . . I worked that mountain with iron axes . . . Then I caused my chariots . . . to pass over it . . . I passed mount Kashyari and came a second time to the lands of Nairi. او بنای یادبودی در ماتیاته، مدیات امروزی در طور عبدین برپا کرد که هنوز پیدا نشده است. جانشین او، شلمنسر سوم نیز از طور عبدین عبور کرد، کسی که آرامی‌ها بعدها در پایان حکومتش دوباره علیه او شورش کردند.

بیشتر بناهای باستانی در طور عبدین مسیحی هستند، اما همان‌طور که توسط آشور-ناصیر-پال دوم گواهی شده است، این منطقه پیشینه‌ای پیشامسیحی دارد. نام‌های قدیمی‌تر منطقه نشان می‌دهد که مردمی که در اینجا زندگی می‌کردند خدایان آشوری را پرستش می‌کردند. طاق‌های موجود در ضلع شمالی کلیساها در زاز و صالح نشان می‌دهد که در ابتدا ساختمان‌های پیشامسیحی در این مکان‌ها قرار داشته‌اند. اعتقاد بر این است که دین باستانی آشوری-بابلی تا اواخر سده هجدهم در این منطقه دوام آورده بود.

در سال ۵۸۶ پیش از میلاد، حزقیال پیامبر در پیشگویی خود علیه صور، از شراب مشهور ایزلو، در لبه جنوبی فلات طور عبدین نام می‌برد.

صومعه مور گابریل، یکی از قدیمی‌ترین کلیساهای ارتدکس سریانی در جهان، در سال ۳۹۷ میلادی توسط مور شموئل (ساموئل) زاهد و شاگردش مور شمعون (سیمون) تأسیس شد. طبق سنت، شمعون رؤیایی دید که در آن فرشته‌ای به او فرمان داد تا عبادتگاهی را در مکانی که با سه بلوک سنگی بزرگ مشخص شده بود، بسازد. وقتی شمعون از خواب بیدار شد، استادش را به آن محل برد و سنگی را که فرشته نشان داده بود پیدا کرد. در همین نقطه بود که صومعه مور گابریل ساخته شد.

در اواخر باستان، این منطقه بخشی از استان میان‌رودان در امپراتوری روم بود و به عنوان یکی از مراکز مهم مسیحیت رومی، در لاتین با نام‌های «مونس ماسیوس» (Mons Masius) یا «ایزلا» شناخته می‌شد. این منطقه توسط امپراتور کنستانتیوس دوم () مستحکم شد؛ او قلعه رابدیون را برای محافظت از آن در طول جنگ‌های ایران و روم بنا کرد. پس از شکست جنگ ژولیان با ایران در سال ۳۶۳ میلادی، طور عبدین به همراه قلمرو باقی‌مانده از پنج استان آن سوی دجله و دژهای مجاور نصیبین و بزابده، بخشی از شاهنشاهی ساسانی شد. صومعه‌های متعدد طور عبدین در نهایت بخشی از کلیسای مشرق شدند که در شورای سلوکیه-تیسفون در سال ۴۱۰ میلادی سازماندهی شد. آن‌ها پس از شورای کالسدون در سال ۴۵۱، عمدتاً موضع میافیزیتی مسیحیت غیرکالسیدونی را اتخاذ کردند. پس از یک دوره آزار و اذیت توسط کلیسای دولتی کالسیدونی امپراتوری روم و در طول جنگ ایران و روم (۶۰۲–۶۲۸)، صومعه‌های طور عبدین تحت حکومت اعراب در اواخر سده هفتم از رفاه و شکوفایی خاصی برخوردار شدند.

قلعه رابدیون توسط مورخ یونانی سده ششم، پروکوپیوس، ذکر شده است، در حالی که «نوتیتیا آنتیوچنا» (Notitia Antiochena) سده ششم و اثر جغرافی‌دان یونانی سده هفتم، گئورگیوس قبرسی، هر دو گواهی می‌دهند که «تورابدیوم» (Turabdium) یک اسقف‌نشین بوده است. مقر اسقف تورابدیوم احتمالاً روستای حاح بوده که علاوه بر صومعه فعال سده ششمی، چندین کلیسای مخروبه از جمله کلیسای جامع را در خود جای داده است. طور عبدین در سال ۶۴۰ میلادی، در جریان فتح شام توسط مسلمانان، بخشی از خلافت راشدین شد. جوامع ارتدکس سریانی تحت حکومت اولیه اسلامی شکوفا شدند؛ نزدیک به ۳۰ سازه شناخته شده است که در ۱۵۰ سال پس از آن کاملاً ساخته یا بازسازی شده‌اند که اکثر کلیساهای روستاها در این دوره ساخته شدند.

پس از شورای کالسدون در سال ۴۵۱ میلادی، جدایی بین دو مدعی بطریق‌نشین انطاکیه رخ داد: میافیزیت‌ها (که به‌طور رسمی به عنوان کلیسای ارتدکس سریانی تأسیس شدند) و کالسیدونی‌ها (که به‌طور رسمی به عنوان کلیسای ارتدکس یونانی تأسیس شدند). گروه دوم از حمایت کامل قدرت امپراتوری برخوردار بود، که باعث شد میافیزیت‌ها به گفته ویلیام دالریمپل «به‌شدت به عنوان تک‌سرشت‌باوران [sic] بدعت‌گذار توسط امپراتوران بیزانس مورد آزار و اذیت قرار گیرند» و این امر منجر به عقب‌نشینی سلسله‌مراتب کلیسای ارتدکس سریانی به «پناهگاه غیرقابل دسترس تپه‌های بایر طور عبدین» شد.

 دوران معاصر 
پیش از جنگ جهانی اول، جمعیت مسیحیان سریانی در امپراتوری عثمانی حدود ۶۱۹٬۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شد. ارقام بطریق‌نشین ارمنی قسطنطنیه نشان می‌دهد که بیش از یک‌پنجم آن‌ها در ولایات ارمنی زندگی می‌کردند: حدود ۶۰٬۰۰۰ نفر در دیاربکر، ۲۵٬۰۰۰ نفر در سباستیا، ۱۸٬۰۰۰ نفر در وان، ۱۵٬۰۰۰ نفر در بدلیس و ۵٬۰۰۰ نفر در خاربرت. مدیات در ولایت دیاربکر، تنها شهر بزرگ در امپراتوری عثمانی با اکثریت آشوری بود، اگرچه این جمعیت بین ارتدکس‌های سریانی، کاتولیک‌های کلدانی و پروتستان‌ها تقسیم شده بود. مسیحیان ارتدکس سریانی در مناطق روستایی کوهستانی اطراف مدیات متمرکز بودند، جایی که تقریباً در ۱۰۰ روستا ساکن بودند و به کشاورزی یا صنایع دستی اشتغال داشتند. فرهنگ ارتدکس سریانی در دو صومعه نزدیک ماردین (غرب طور عبدین) متمرکز بود: صومعه مور گابریل و دیرالزعفران. خارج از منطقه اصلی سکونت سریانی‌ها، جمعیت قابل‌توجهی نیز در شهرهای دیاربکر، اورفا، خارپوت و آدیامان و همچنین روستاها وجود داشت. برخلاف جمعیت آشوری طور عبدین، بسیاری از این آشوریان علاوه بر زبان سریانی به زبان‌های دیگر نیز صحبت می‌کردند.
بندانگشتی|نمایی از محله مسیحیان سریانی در مدیات

در طول جنگ جهانی اول، حدود ۳۰۰٬۰۰۰ مسیحی آشوری در نسل‌کشی که توسط امپراتوری عثمانی انجام شد و در زبان سریانی به عنوان سیفو (به معنای «شمشیر») شناخته می‌شود، کشته شدند. در چند دهه اخیر، بسیاری از آشوریان که میان سیاست‌های همگون‌سازی ترکیه علیه کردها و مقاومت کُردها گرفتار شده بودند، از منطقه گریخته یا کشته شده‌اند. امروزه تنها حدود ۵٬۰۰۰ آشوری باقی مانده‌اند که یک‌چهارم جمعیت مسیحی سی سال پیش است. اکثر آن‌ها به سوریه (جایی که شهر قامشلی توسط آن‌ها تأسیس شد)، عراق (جایی که جوامع مهم ارتدکس سریانی در موصل، برطله و بعشیقه وجود داشتند)، اروپا (به‌ویژه سوئد، آلمان، فرانسه، بریتانیا و هلند)، استرالیا و ایالات متحده گریخته‌اند. در چند سال گذشته، تعدادی از خانواده‌ها از دیاسپورا به طور عبدین بازگشته‌اند.

به دلیل مهاجرت، منطقه مسکونی اصلی سریانی‌ها در ترکیه امروزه استانبول است که حدود ۲۰٬۰۰۰ نفر در آن زندگی می‌کنند.
بندانگشتی|کلیسای ارتدکس سریانی یولداث الوهو (مادر خدا) در مدیات
تا سال ۲۰۱۹، تخمین زده می‌شود که بین ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ نفر از ۲۵٬۰۰۰ آشوری کشور در طور عبدین زندگی می‌کنند و آن‌ها در میان ۳۰ روستا، آبادی و شهر پراکنده‌اند. برخی از این مکان‌ها تحت تسلط آشوری‌ها و برخی دیگر تحت تسلط کردها هستند. به عنوان بخشی از جنبش بازگشت، برخی از مسیحیان ارتدکس سریانی از آلمان، سوئد و سوئیس به روستاهای طور عبدین بازگشتند.Çaglar (2013), p. 122Güsten (2016), p. 11 برخی نیز به دلیل دولت اسلامی (داعش) و درگیری‌های کردها و ترکیه، به ترتیب از سوریه و سایر نقاط ترکیه به طور عبدین نقل مکان کرده‌اند.

پاتریارک فقید کلیسای ارتدکس سریانی، ایگناتیوس افرام اول بارصوم، اثری مفصل در مورد تاریخ طور عبدین تا زمان خود با عنوان «Maktbonuto d-ʿal ʾatro d-Ṭur ʿabdin» تألیف کرد که ترجمه عربی آن توسط پولس بهنام (۱۹۶۳) پس از مرگ وی منتشر شد و ترجمه انگلیسی آن با عنوان «تاریخ طور عبدین» توسط ماتی موسی (۲۰۰۹) به چاپ رسید. بارصوم به دلیل موقعیت کلیسایی خود فرصت‌های بسیار خوبی برای جمع‌آوری اطلاعات مهم و کمتر شناخته‌شده برای این زندگی‌نامه‌ها از کتاب‌های دعای سریانی، کتاب‌های قرائت، متون مذهبی و انجیلها در کلیساهای مختلف در سراسر شرق، به‌ویژه در طور عبدین داشت. او همچنین نسخه‌های خطی را کشف کرد که برای دیگر شرق‌شناسانی که مجبور بودند به نسخه‌های موجود در کتابخانه‌های غربی تکیه کنند، ناشناخته بود.

تاریخ‌نگاران مسیحیت شرقی اغلب طور عبدین را نادیده گرفته‌اند. در این منطقه، هنوز توسط جامعه‌ای از راهبان و روستاییان مسیحی سریانی، مناسک مذهبی در کلیساهای باستانی برگزار می‌شود. اگرچه جمعیت ارتدکس سریانی و کاتولیک سریانی به دلیل مهاجرت به شدت کاهش یافته است، اما علاقه خارجی به فرهنگ این منطقه در سال‌های اخیر افزایش یافته است. با بهبود دسترسی و ثبات سیاسی بیشتر در جنوب شرقی ترکیه، این منطقه به مقصدی فزاینده محبوب برای گردشگران تبدیل شده است.

 مقاومت مسیحیان در طور عبدین در طول جنگ جهانی اول 

آشوریان ولایت دیاربکر مقاومت قابل توجهی از خود نشان دادند. قوی‌ترین ایستادگی آن‌ها در روستاهای ازخ (Azakh)، ایواردو (Iwardo) و باسیبرین (Basibrin) بود. برای ماه‌ها، قبایل کُرد و سربازان تُرک به فرماندهی عمر ناجی بیگ نتوانستند روستاییان عمدتاً ارتدکس سریانی و کاتولیک سریانی را که پناهندگان ارمنی و دیگر پناهندگان از روستاهای اطراف به آن‌ها پیوسته بودند، تسلیم کنند. رهبران فداییان ازخ سوگند یاد کردند: «همه ما باید روزی بمیریم؛ با شرم و خواری نمیرید.» و به این گفته‌های جنگجویانه خود عمل کردند.
بندانگشتی|سردر صومعه مور گابریل

 درگیری‌های اخیر 
در ۱۰ فوریه ۲۰۰۶ و روز پس از آن، تظاهرات بزرگی در شهر مدیات در طور عبدین برگزار شد. مسلمانان که از کاریکاتورهای محمد در روزنامه یولاندز-پستن خشمگین شده بودند، در استل (Estel)، بخش جدید شهر، تجمع کردند و به سمت بخش قدیمی مدیات (در فاصله ۶ کیلومتری)، جایی که آشوریان زندگی می‌کنند، راهپیمایی کردند. این جمعیت قبل از رسیدن به مدیات قدیمی توسط پلیس متوقف شد.

در سال ۲۰۰۸ مجموعه‌ای از چالش‌های حقوقی علیه صومعه مور گابریل مطرح شد. برخی از روستاهای کُرد محلی ادعا کردند که زمینی که صومعه از دهه ۱۹۳۰ بابت آن مالیات پرداخت می‌کرده، متعلق به روستاهاست و اتهامات دیگری نیز علیه صومعه مطرح کردند. این امر منجر به اقدامات دیپلماتیک و حقوق بشری قابل توجهی در سراسر اروپا و داخل ترکیه شد.

 صومعه‌ها 

بندانگشتی|صومعه مور حنانیا یا «صومعه زعفران»
بندانگشتی|صومعه مور گابریل
بندانگشتی|صومعه مور یعقوب در صالح، طور عبدین

مهم‌ترین مرکز ارتدکس سریانی در طور عبدین، صومعه دیرو د-مور حنانیا است که در ۶ کیلومتری جنوب شرقی ماردین، در بخش غربی منطقه واقع شده است. این صومعه که از سنگ زرد ساخته شده است، در زبان سریانی با نام «دیرو د کورکمو» (Dayro d Kurkmo)، در عربی «دیر الزعفران» و در ترکی «دیرول‌زعفران» (Deyrülzafarân) شناخته می‌شود که به معنای «صومعه زعفران» است. این صومعه که در سال ۴۹۳ میلادی تأسیس شد، از سال ۱۱۶۰ تا ۱۹۳۲ محل اقامت پاتریارک ارتدکس سریانی بود. اگرچه پاتریارک اکنون در دمشق اقامت دارد، اما صومعه هنوز تخت پاتریارکی و مقبره هفت پاتریارک و متروپولیتن را در خود جای داده است.

امروزه این صومعه توسط یک اسقف، یک راهب و چندین دستیار غیرروحانی اداره می‌شود و به عنوان مدرسه‌ای برای یتیمان عمل می‌کند. اسقف مور حنانیا همچنین به عنوان نایب پاتریارکی ماردین خدمت می‌کند و مأموریت بازسازی صومعه و حفظ تاریخ کلیسای ارتدکس سریانی را بر عهده دارد. صومعه سنت آنانیاس (حنانیا) به عنوان بخشی از میراث جهانی یونسکو شناخته شده است و شخصیت‌های برجسته متعددی از جمله چارلز سوم پادشاه بریتانیا در زمانی که شاهزاده ولز بود، از آن بازدید کرده‌اند.

در مرکز منطقه طور عبدین، چند مایل در جنوب مدیات، دیرو د-مور گابریل قرار دارد. صومعه مور گابریل که در سال ۳۹۷ میلادی ساخته شد، پس از صومعه مور متی، دومین صومعه فعال قدیمی ارتدکس سریانی در جهان است. این مکان در حال حاضر محل اقامت اسقف متروپولیتن طور عبدین، هفت راهبه، چهار راهب و میزبان مهمانان، دستیاران و دانش‌آموزان است. این صومعه وظیفه زنده نگه داشتن شعله ایمان ارتدکس سریانی در طور عبدین را بر عهده دارد و از این رو به همان اندازه که یک کلیساست، یک دژ نیز محسوب می‌شود.

صومعه‌های زعفران و مور گابریل مهم‌ترین صومعه‌های منطقه هستند که در کنار شش یا هفت صومعه فعال دیگر وجود دارند:
 صومعه مور اوگین (مار اوگین)، واقع در دامنه جنوبی کوه ایزلا، اخیراً احیا شده است. این صومعه اهمیت تاریخی قابل توجهی برای منطقه دارد. گواه این امر آن است که یک اسقف ارتدکس سریانی در هلند، پلی‌کارپوس اوگین آیدین، نام اوگین را به افتخار بنیان‌گذار صومعه، مار اوگین، انتخاب کرد.
 صومعه مور آبراهام در کمتر از یک مایلی شرق مدیات واقع شده و به خاطر زمین‌های کشاورزی وسیعش شناخته می‌شود که بخشی از آن برای اسکان پناهندگان سوری اهدا شده است. درست در مجاورت صومعه، هتل و شراب‌سازی طورعبدین قرار دارد که از تاکستان‌های صومعه برای تولید شراب‌های منحصر به فرد سریانی که از ویژگی‌های منطقه است، استفاده می‌کند.
 صومعه مریمانا (مریم مقدس)، واقع در کنار روستای آنیتلی (حاح)، به عنوان مرکز مذهبی برای مسیحیان باقی‌مانده روستا عمل می‌کند و مدرسه‌ای برای کودکان محلی دارد.
 صومعه سنت یعقوبِ گوشه‌گیر (دیرو د-مور یعقوب حبیشویو)، در کنار روستای باریش‌تپه (صالح) واقع شده و مانند صومعه مریمانا، به عنوان مرکز مذهبی برای مسیحیان باقی‌مانده در روستا عمل می‌کند. نام آن اولین بار در سده دهم ذکر شد و از سال ۱۳۶۴ تا ۱۸۳۹ به عنوان مقر یک ضد-پاتریارک در مخالفت با پاتریارک مستقر در صومعه زعفران عمل می‌کرد. این صومعه پس از وقایع نسل‌کشی سیفو در جنگ جهانی اول متروکه شد، اما از سال ۱۹۶۵ دوباره توسط مسیحیان مسکونی شده است.
 دومین صومعه مور یعقوب در روستای دیبک (به سریانی: بادیبه) واقع شده است که در سال ۲۰۱۳ بازسازی و مسکونی شد.
 صومعه مور ملکه در دامنه شمالی کوه ایزلا و چند مایل در جنوب روستای اوچ‌کوی (Üçköy) واقع شده است؛ این صومعه با جاده به روستا متصل می‌شود. مور ملکه یکی از صومعه‌های جدیدتر منطقه از نظر معماری است، زیرا در دهه ۳۰ میلادی بازسازی شده است. این صومعه دارای یک مدرسه، یک کلیسا و مقداری زمین کشاورزی است.
 صومعه مور آهو در طول دهه ۱۹۰۰ متروکه شد، اما بعداً به یک روستای کوچک محصور تبدیل شد، زمانی که حدود بیست و چند نفر از روستاییان سریانی خانه‌هایی را در حیاط صومعه ساختند زیرا دیوارهای بلند آن امنیت و دفاع بهتری نسبت به روستای مجاورشان فراهم می‌کرد. این صومعه یک راهبه دارد، اما از آنجا که هیچ راهب یا مراسم مذهبی مداومی در کلیسای آن برگزار نمی‌شود، از نظر فنی یک صومعه محسوب نمی‌شود.

بقایای چندین صومعه دیگر را می‌توان در منطقه یافت، از جمله صومعه مور لوعوزور. با این حال، این مکان‌ها غیرمسکونی و عمدتاً نادیده گرفته شده‌اند، که دلیل اصلی آن کاهش جمعیت مسیحی در منطقه و همچنین سلب مالکیت و تصرف صومعه‌ها است.

 افراد سرشناس 

 ابراهیم بایلان (زاده ۱۹۷۲)، سیاستمدار سوئدی آشوری‌تبار.
 شمعون حنا هایدو (۱۸۷۰–۱۹۶۴)، رهبر و قهرمان مردمی آشوری در اوایل سده بیستم.
 نوری کینو، روزنامه‌نگار سوئدی آشوری‌تبار.

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 

 حَکاری

 منابع 

Sébastien de Courtois: The forgotten Genocide. Eastern Christians. Gorgias Press, Piscataway NJ 2004, .

رده:طور عبدین
رده:جغرافیای امپراتوری عثمانی
رده:جغرافیای ترکیه بر پایه مکان
رده:مناطق مسکونی آشوریان
رده:فرهنگ آشوری