پیشوند

پیشوند در زبان‌شناسی، یک وند است که پیش از ریشهٔ واژه می‌آید. در زبان فارسی، از صفت‌ها نیز می‌توان به عنوان پیشوند بهره برد؛ مانند: «ریز» در ریزموج، «سرخ» در سرخ‌پوست، و «خوش» در خوش‌مزه اما در اصل پیشوند نیستند و واژه مرکب هستند.

 پیشوندهای فارسی 
پیشوندهای مرسوم تکواژ در زبان فارسیفرهنگ پهلوی ، دکتر بهرام  فره وشی ، جلد دوم ،  انتشار 1314 :
پیشوندکاربردنمونه کهننمونه نوساختهآ (1)این پیشوند برای حالت های ذهنی به کار می رفته است.آرامش ، آسایش ، آموزش ، آشنایی  آ (2)/ا/اَن این پیشوند برای نفی به کار می‌رود و هم‌ریشه و هم‌ارز a/an/ab در زبان انگلیسی می‌باشد. آوردن (آبُردن)، انیران، امرداد، اریخت ، اندوه.اَریخت اَبَر این پیشوند برای بیان بزرگنمایی به‌کار می‌رود و هم‌ارزِ super در زبان انگلیسی است.  ابرمرد، ابررسانا، ابرپیچند.ابرقهرمان ، ابررایانه ، ابرروبات ، ابرتراشه اَبی این پیشوند دیسهٔ دیگرِ «بی» می‌باشد.  ابیراهی.اَدَربه معنی پاییناَدَر منش = فروتن ارتا/ارد/ این پیشوند به معنی راست و درست است و هم‌ریشه و هم‌معنی با ortho می‌باشد.  اردیبهشت، اردکان، اردبیل، اردشیر  اَرتاساخت، اَرتافکی، اَرتاپزشکی.مصوب فرهنگستان زبان فارسیآز- /ز-
/هز/آز/به معنی بیرون
این پیشوند غالباً همراه با فعل به‌کار می‌رود و به معنی بیرون و هم‌ریشه با ex/ec/e انگلیسی است.آزمودن ، 
زدودن، آزمایش، هزینه، هزوارش.آزگزیدن ، آزستردن ، آزفرستادناَسَر-به معنی از ابتدا ، ازلی ، داعم و همیشگیاسر منش (اسر مانش) = دائم الفکر
اسر روشنایی = روشنایی نخستین ، روشنایی ازلی و جاودان آغبه معنی ابتدایی ، آغازینآغاز ، آغاختن ، آغوز (اولین شیر گوسفند... که پس از زایمان به نوزاد خود می دهد.) ،  آغرَ اَف/آف / آپ / ف- این پیشوند معنی بالا است و هم‌ریشه با Up انگلیسی است.  افراشتن، آفتاب ، آفریدن ، اپراست ، افشزدن ، افکندن ، افسرده ، افزودن ، افروختن ، افشانه، افزونه ، افماردن، افسر
(کسی که چیزی بر سر دارد)
افسار (سار هم به عنوان پسوند به کار رفته و هم معنای مستقل سر جاندار می‌دهد افسار به معنی آنچه که بر سر جاندار نهاندند)آک-به معنی بد و ناپسندآکروان = دارای روان پلید
آکوشیدار = کوشنده ی راه شراِمبه معنی این امروز ، امسال ، امشباَن / هَنهندسه، انباشتن، اندوختن(هندوختن)، انجمنآناشکل قدیمی تر  "نا"
ریشه Ana در لاتین.آناشناسش (ناشناسی) ، آناشنوایش (ناشنوایی) ، آنا خرسندی ، آنایوختگی (افسار گسیختگی)آنیابه معنی "دیگر ، دیگری ، به روش دیگر"انیا پرسی اندر/ اَن-/ در- دیسه‌ای دیگر از «در» است که هم‌ارز inter در زبان انگلیسی است و به معنی درون، میان یا میان دوچیز می‌باشد. اندر شدن ، اندرآمیخته، اندرونی ، انگیختن ، انگیزه اندرکنش، اندرهلیدن، اندرخورد، اندراختریک، اندرابریک، اندراتمیک.اولاین پیشوند به معنی بالا است و برابر "اول تر یا Ultra" در لاتین است.اول اوستن (بلند شدن)ایو- / ای-به معنی یکی ، تک ، واحد
هم ارز Uni-ایوارش ، ایوگی ، ایوانگی ب(۱) کاربرد این پیشوند در رساندن مفهوم دارندگی چیزی است و دیسه کوتاه شده «با» است.  بِخرد، بِهوش. ب(۲) کاربرد دیگر این پیشوند در رساندن تأکید است که با فعل همراه می‌شود.  بِرفت، بِشد. با کاربرد این پیشوند در رساندن مفهوم دارندگی چیزی است.  باخرد، باوجدان، باآزرم.باهوش ، با فهم ، با اراده باز این پیشوند معنی دوباره می‌دهد.  بازآمدن، بازگفتن ، بازگشت ، بازنویسی ، بازرس ، بازآمیزی ، بازپس گیری ، بازآرایی ، بازپذیرش ، بازپرس ، بازسازیبازدید ، بازخوانی ، بازنشر ، بازداری ، بازنگری ، بازآزمایی بر کابرد این پیشوند بیشتر همراه فعل است و معنی بیرون، فرا، بالا یا تأکید می‌دهد.  برآمدن (طلوع کردن)، بررسیدن، برکندن.برگاشت ، برآیند ، برخطبُرز-به معنی بزرگبزرگ (سابقا برزگ بوده) ، برزو ، برزآهنگ ، برز مهر ، برزین بس این پیشوند معنی بسیار و چندین می‌دهد.  بسیار ، بسی ، بسا بسپار ، بسامدبَغ / بُغ / بَگبه معنی بزرگ ، خدابغداد ، بُغرنجبُل-به معنی دارندهبل هوس ، بل کامهبُن-به معنی اصلی ، شالوده ، آغازینبندهشت (آفرینش آغازین) ، بنیه ، بنیاد ، بنیان ، بن بست ، بُنگشت (انقلاب) ، بن ریز ، بنگاه بِه-به معنی نیکو و خوببهنام ، بهزاد ،  بهفرجام ،بهداشت ، بهبود ، بهنویسی ، بهمرگی ، بهینش ، بَی-برابر Bi در لاتین به معنی دو. بی کاربرد این پیشوند در رساندن مفهوم نا دارندگی چیزی است.  بی، بی‌خرد ، بی معنا  ، بیکاری ، بی پولی ، بی نام ، بی سیاست ، بیرون ، بیتابی ، بیدار ، بیماربی هویت ، بی فرهنگ ، بی شیله ، بی برو برگشت ، بی دردسر بیش این پیشوند معنی زیاد می‌دهد و هم‌ارز hyper در زبان انگلیسی است.  بیش‌دمی، بیش‌رویش.بیش فعالی ، بیشینه ، بیش برآوردی ، بیش واکنشی ، بیش کنشی ، بیش پایمندی ، بیش حساسپ - (1)پیشوند تاکیدیپنهان پاد/پت / پد / پ-(2) این پیشوند معنی ضد می‌دهد و هم‌ارز anti در زبان انگلیسی است.پادزهر، پتیاره ، پادافراه ، پادفرهنجیدن ، پادمیرا ، پدافند ، پالودن ، پاتک ، پدیدن ،  پادساعت‌گرد، پادگردشگری، پادتن، پادگویی ، پدیدارشناسی ، پادخورشید ، پادخوانی ، پادخودریختیپاژ / واژ / پژبه معنی وارونه.واژگون (پاژگون) ، پژواک ، پژمردن ، پژولیدن ، پژوهش ، پاژنام ، پاژه، پژوردن ، پژکمیدن ، پژیدن ، واژونیدن ،  پژوهان ، پاژدار ، واژونه ، واژگون نما ، واژسرنیزه ای پرا (پارا)این پیشوند هم‌ارز para در زبان انگلیسی است. پراکَنش ، پرگار ، پرداخت ، پیرایش، پرچین ،  پرستار ، پرستش پاراهور، پراسو، پارامغناطیس، پرآسه. پس این پیشوند به معنی عقب (عقب‌تر از چیزی)؛ بعد (بعد از چیزی) است.  پسرفت، پس‌بر؛ پسماند، پساویز، پس‌چهر ، پساوند ، پسانیدن ، پس گرفتن ، پس فردا شب.پسریخت ، پسآیند، پساب زدایی، پس فروختن ،پس انداز ، پس لرزه ، پس دوزی. پسا این پیشوند به معنی بعد (بعد از چیزی) است و هم‌ارز post در زبان انگلسیی است. پساپیش ، پساپسانوگرایی، پسانوین ، پساچین ، پسادست ، پساساختارگرایی ، پساسرمایه داری. پِی این پیشوند به معنی پس (پس از چیزی)؛ بعد (بعد از چیزی) است.  پیامد، پیجو، پیاینده.پیا / پی / پیاناین پیشوند به معنی عصب است. وبرابر پیشوند Neuro در انگلیسیپیان ، پیه سوز ، پیهپیانژه (نورون) ، پیان (عصب) ، پیاروانشناسی ، پیشناسی (نورولوژی) ، پیاگیزَن (هورمون عصبی) ، پیفرتورنگاری پیرا/پر این پیشوند به معنی دور و پیرامون چیزی است و هم‌ارز peri در زبان انگلیسی است.  پرستیدن، پراکندن پیراپزشکی، پیرادندان، پرناوش، پرگشتن، پیراپزشکی، پیرابین، پیراشامه.پیرار / پیریربه معنی دواحد (روز / سال) قبل است.پریروز ، پیرارسال ،  پیش این پیشوند به معنی جلو (جلو از چیزی)؛ قبل (قبل از چیزی) است.  پیشرفتن، پیشبرد؛ پیش نمایش، پیشامد.پیش سازه ف پیش رانه، پیش درآمد ، پیش نمونه ، پیش پرداختتاربرای فضای مجازی و اصطلاحات آن هم ارز Webتارتنتاربرگ ، تارنما ، تارگاه ، تارنویس ، تارگردان (ادمین) ، تاربین(وب کم) ، تارنگار  ، تارگستر (اینترنت) ، تارگپ (وب چت) ،  تَرا / تر این پیشوند که غالباً به معنی ورا (ورای چیزی) است و هم‌ارز trans در زبان انگلیسی است.  ترجمه، ترگمان ، ترگویه ، تراوش ، تراویده ترابری، تراگسیلش، ترا فرستادن، ترانهش، تراکنش، ترافرازنده، تراجنسگرایی ، ترانما (شفاف) تک این پیشوند به معنی یک، تنها است و هم‌ارز mono و uni است.  تک‌نگاری، تکپار.تک دوزی ، تک روی ، تک تیرانداز ، تک سرنشینجاپیشوند مکانجای گیری ، جای جایجاکفشی ، جالباسی ، جاخودکاریجود/ جد/ یوت / یُدابه معنی جدایی ، تمایز و ضدیتجودگوهر ، جدا ، یوت داستان (نا موافق) یوت دین ، یوت کیش (ناهم کیش/ دین ) ،  یوتاکیدن ، یوت بینشی (مخالف با دیدگاه های معمول و داشتن بینشی جدا)جدآیش ، جداشناس ، جداشناسی خر این پیشوند به معنی بزرگ است.  خرمگس، خربت، خرمنج، خروار، خرگوش، خرچنگ، خرچسنه ، خرکمانخربزه ، خرخون ، خرپولخُردبه معنی کوچک و کمخردهیکل ، خرده گیره ، خرده مغز ، خردسالخرده فرهنگ ، خرده نظام ، خرده چا ، خرده فروشیخودبرابر Auto در لاتینخودرایی ، خودکامگیخودرو ، خودکار ، خودارزیابی ، خود روزآورچپیشوند تاکیدچموش در این پیشوند به معنی درون، میان یا گاهی بیرون می‌باشد.
همان "اندر" است. درآمدن، درکنش، درماندن، درشمیدن، درکشیدن.درخودماندگی ، دربرگیری دِروبه معنی دروغیندرو گویی دژ این پیشوند به معنی بد، با شیوه بد یا ناجور به‌کار بردن می‌باشد.  دژخیم، دژآگاه، دژپیه، دژکام، دژسخن.  دژدود، دژگواری. دُش دیسه‌ای دیگر از دژ می‌باشد و هم‌ارز dys در زبان انگلیسی است.  دشنام، دشمن، دشوار  دش‌دَمی، دش‌زایی، دش‌آهنگی، دش‌میزی، دش‌اُوباری، دش‌گواری.دَغابه معنی کاذب و دورغیندغا سخندگربه معنی دیگردگردیسی ، دگرخواهی ، دگرش ، دگر تیغدگرجنسگرا ، دگرگزینی ، دگرخام پنداریدی-به معنی گذشتهدیروز ، دیشبدیتبه معنی "دیگر ، دیگری ، بار دیگر ،  مجددا"دیت نویسیرایا / رایانبرای فضای مجازی استفاده می شود.رایش ، رایانیدنرایانه ، رایانامه ، رایانشانی ، رایانسپهر (فضای مجازی)روبه معنی از روی ، سرمشقروی ، روگرفت ، روگردانی رونوشت ، رونگاری ، روسازیریاحتمال هم ارز Re در زبان های دیگر و به معنی دوباره.
به پژوهش های بیشتری نیاز است.ریویدن (ری+ ویدن)= باز پس فرستادن 
To Revive
ریزیدن (ری+ چیدن)= جدا شدن برگ درختان
ریهیدن ، ریدیدن ، ریهانیدن  ریزاین پیش‌وند به معنی خرد و کوچک استریزه، ریزیدن ، ریزبین ، ریزه چینریزگرد، ریزآرایه، ریزموج ، ریزبار ، ریزسنج ، ریز بافتزارپیشوند سستی و ضعفزارپیمان (سست در پایبندی به پیمان ها) ، زار هیکل (جثه ی ضعیف)زیربه معنی پایین
برابر Subزیرزمین ، زیرافکن ، زیرپایزیرسیگاری ، زیرنویس ، زیردریایی، زیرشاخه ، زیرگونه ، زیر رشتهژآژ / زازبه معنی بیهوده و بی معنیژاژخواهی ، ژاژ گویی ،ژاژ درایی (زاز درایی) ، ژاژ اندر ژاژ سر این پیشوند غالباً همراه با فعل به‌کار می‌رود.  سرآمدن، سرکشور ، سرافسار ،  سررفتن، سرریز ، سرچشمه ، سرکش ، سرکشیش.سرپرستار ، سرهنگ ، سرتیپ ، سرکارگر ، سرگرد ، سرنام ، سرواژه ، سرخط س/ اس/ش/ اش این پیشوند دیس دیگر پیشوند (ز/هز/آز) است، غالباً همراه با فعل به‌کار می‌رود و به معنی بیرون و هم‌ریشه با ex/ec/e انگلیسی است.  سِگالیدن، ستوه، شِکافتن، شِگرد ، اشکم (شکم) ، شکستن ، شماردن اسکفتن فر این پیشوند در رساندن مفهوم تکامل، کمال و والایی به‌کار می‌رود.  فرنشین (رئیس)، فرگشتن (تکامل یافتن)، فرآوری، فرایند ، فرنام ، فرخنده ، فرجام ، فرتور ، فرمهینفرگیزه ، فرجود ، فرماندار ، فرگشت.فرهبه معنی زیادیفراوان ، فرهیست (بیشترین) ، فرهی (افراط) ،  فره داشت ، فره کردفره خور ، فره کشیدن ، فره روی (افراط) فرا / فراز/ فراچ این پیشوند به معنی والا و بالا به‌کار می‌رود.  فراتاب، فرارفتن، فراموش ، فرا رسیدن ، فرخوانی. فرابری، فرابنفش ،  فرا زمانی ، فرا اُستانی، فرانژادی ، فراگیر. فرو این پیشوند به معنی فرود و زیر به‌کار می‌رود.  فرورفتن ، فروکشیدن ، فروخاستن ، فروتن  فروسرخ، فروصوت ، فرونشت ، فروکاستفزونبه معنی زیادیفزونیدن ،  فزونیفزون کنشی ، فزون خواهی ، فزونکرد ، فزونبهاک / کهبه معنی کوچک و خردکَس ، کسان ، کهتر ، کهتری ، کهره ، کهلشتن ، کهاندنکهیاخته ، کهنا ، کهینه ، کَهبَلکژ / کج / گاژ به معنی انحراف ، شکل نا درست ، کاستیکج اندیش ، گاژدمب (کژدُم) ، کژدار ، کژمنشکژ روی ، کژنویسی ، کژفهمی ، کژکاری ، کژخوانی ، کژدرایی ، کژراهی ، کژانگشتی ، کژانگاریکَمبه معنی کم و اندککم خواهی ، کم خوریکمینه ، کم کاری ، کم برآورد ، کم محلی ، کم خواهی ، کم براوردی ، کم بهادهی  گُ این پیشوند به معنی سوا و جدا کردن است.  گداختن، گواردن، گشادن، گزیدن، گریختن ، گسیل ، گماشتن ، گزاردن ، گمیختن ، گسترده ، گسست ، گدازهگسان ، گسل ، گخیزیدن ، مَت-به معنی با ، باهمدیگر
هم ارز با Mit آلمانی و Meta یونانی.مت فریاد (فریاد رس)مت ایستایی ، مت دیسیمَسبه معنی بزرگ و ارشدمس دادستان ، مس مُغ ، مس مَنشیمَه-به معنی بزرگمهستان ، مسان مهبانگ (بیگ بنگ)می-پیشوند ساخت کارواژه ی کنونیک به معنی همیشگی و استمرارمی نویسد ، می خواند ، می تواند ، می رساندمیتبه معنی دروغین و نادرستمیت کنشی ، میت گویینَبرای منفی کردن فعل هانمی تواند ، نمی خواهد نِ- / نی / نیسی این پیشوند معنی «به سوی» و «پایین» می‌دهد.  نگریستن، نشستن، نوشتن، نبرد، نشیب ، نکوهش  نِپاهِش، نپاهیدن، نگریه (نظریه). نا این پیشوند منفی‌ساز است.
همان آنا / Ana ناجوانمرد، نا خردمند، نارس.ناهمخوانی ، نارسانانار / نارخاین پیشوند برای ترگمان واژه هایی که با Narco در انگلیسی ساخته شده اند برگزیده شده.نارخوک ، نارکوک ، نارهوشی ، کوکنارنارخوکین (نارکوتین)نِست- / نیست-/ نهست-به معنی" نیست و نبود "نیست موی =کچلنست بینی = توهم دیداری ،
نهست = غایبنیژبه معنی خارج و بیروننیژبرنوز- / نیز/ نیزابه معنی هنوز و تا این لحظه است.هنوز نوز بود = موجودی ،  چیز هایی که تا این لحظه داریمنون-به معنی اکنون و زمان حال است. وا این پیشوند غالباً همراه فعل به کار رفته؛ بیانگر اعمال فعل با بی‌تفاوتی و حالت ناجور است  وارفتن (با حالت بدی رفتن اشاره به باز شدن) واماندن (با حالت ناجوری ماندن اشاره به هاج و واج) واپاشی،
واکنش.
وا سازش

وارفتگیواپِیبه معنی "از پی"واپی گویی ور این پیشوند گاهی معنای (از بالا، از رو) می‌دهد و کلاً معانی متعددی دارد.  وررفتن، ورآمدن، ورکشیدن
ورافتادن،
ور انداختن،ورقلنبده ، ورامیدنویبرابر پیشوند "گُ". این دو پیشوند می توانند با یکدیگر جایگزین شوند.ویماردن ، ویرایش ، ویران ، ویسستن ، ویزیدن ، ویهیزیدن ، ویستردنویراستاریها1-گاهی این پیشوند برای تاکید است.
2- گاه به معنی با و هم و همه هم هست. و برابر  Co و Com

به پژوهش های بیشتری نیاز است.هادادن ، هاپرسیدن ، هانهادنهابندیدن ، هامتیدنهَچبر-به معنی بر روی ، بالاهچبرتوم = بالا ترینهَچدر-به معنی در زیر 
Underهچدرپاد = در زیر پای هم این پیشوند هم‌ارز homo در زبان انگلیسی است.  همراه، هم پرسی ،  هم تیغ ، هم رزم ، هم آورد ، هم دم ، هم کیش  همایش ، همجنسگرایی، همایندی ، همنهادی ، هماهنگی ، همرسانیهمه / هما / هماگ-به معنی همه و جمع است.همه چیز خواری ، هماگین ،  هماکیهمگانی ، همه پرسی، همه توانی هو/خواین پیشوند به معنی خوب و نیک می‌باشد و هم‌ارز eu در زبان انگلیسی است. هومن، خسرو، خرم، خجیر ، هنر  هونهنگ، هوپرورد، هوگواری، هوهسته، هومرگ.ی / اَیی شکل کنونی "اَی" است.Altiraniches Wortenbuch , Christian Bartolmae , 1904
به معنی "به چیزی" است. یافتن = به چیزی رسیدناَیافتن ، اَیاختن ، اَیاریدن ، اَیاوریدنیافتن ، یاب ، یاختن ، یازیدن ، یاریدن ، یاوَریان-پیشوند تقدسیان کنش = اعمال مذهبی ، یان گویی = ذکر و دعا

 جستارهای وابسته 
 وند
 اندروند
 دگروند
 میانوند
 پیراوند
 تراوند
 پسوند

 منابع 

رده:اصطلاحات زبان‌شناسی
رده:بن‌شناسی واژه
رده:پیشوندها
رده:واژه‌ها
رده:وند