تئوفیل د دوندر

تئوفیل ارنست د دوندر (فرانسوی: Théophile Ernest de Donder؛ ۱۹ اوت ۱۸۷۲ – ۱۱ مه ۱۹۵۷) ریاضیدان و فیزیکدان بلژیکی بود که به دلیل ایجاد پیوند بنیادین میان ترمودینامیک و شیمی شهرت دارد. او با معرفی مفاهیمی مانند «وابستگی» و «بی‌نظمی»، پایه‌های ریاضی ترمودینامیک فرآیندهای غیرقابل برگشت را بنا نهاد.

کارهای د دوندر به ویژه در زمینه فرمول‌بندی دومین قانون ترمودینامیک برای سیستم‌های شیمیایی، انقلابی در درک و پیش‌بینی جهت واکنش‌های شیمیایی ایجاد کرد. او نشان داد که پیشرفت یک واکنش شیمیایی به یک کمیت ترمودینامیکی به نام «وابستگی» بستگی دارد که نیروی محرکه واکنش را تعیین می‌کند. او استاد راهنمای ایلیا پریگوژین، برنده جایزه نوبل شیمی، بود که کارهایش به طور مستقیم بر پایه‌های گذاشته شده توسط د دوندر استوار بود.

 زندگی و تحصیلات 

تئوفیل د دوندر در ۱۹ اوت ۱۸۷۲ در بروکسل به دنیا آمد. او تحصیلات عالی خود را در رشته فیزیک در دانشگاه آزاد بروکسل به پایان رساند و در سال ۱۸۹۹ مدرک دکترای خود را دریافت کرد. رساله دکترای او در مورد موضوعات مربوط به پتانسیل حرارتی بود که نشان‌دهنده علاقه اولیه او به ترمودینامیک بود.

پس از یک دوره کوتاه فعالیت در دبیرستان‌ها، او به عنوان استاد در دانشگاه آزاد بروکسل مشغول به کار شد و تا زمان بازنشستگی در این سمت باقی ماند. د دوندر به سرعت به عنوان یک استاد برجسته و پژوهشگر تأثیرگذار در جامعه علمی بلژیک شناخته شد.

 کارهای علمی و مشارکت‌ها 

مهم‌ترین مشارکت علمی د دوندر در زمینه ترمودینامیک غیرقابل برگشت بود. قبل از او، دومین قانون ترمودینامیک عمدتاً برای سیستم‌های در تعادل کاربرد داشت. د دوندر در مقاله‌ای که در سال ۱۹۲۲ منتشر کرد، موفق به فرمول‌بندی این قانون برای سیستم‌های خارج از تعادل شد، یعنی سیستم‌هایی که در آن‌ها واکنش‌های شیمیایی در حال وقوع هستند.

او مفهوم «وابستگی» (A) را به صورت زیر تعریف کرد:
A = -ΔG
که در آن ΔG تغییر انرژی آزاد گیبس واکنش است. د دوندر نشان داد که نرخ تولید آنتروپی (σ) در یک سیستم شیمیایی با حاصل ضرب وابستگی (A) در نرخ واکنش (v) متناسب است:
σ = A·v ≥ 0
این رابطه که به «رابطه د دوندر» معروف است، به طور ریاضی نشان می‌دهد که یک واکنش شیمیایی فقط در صورتی به صورت خودبه‌خودی پیش می‌رود که وابستگی آن مثبت باشد (یعنی ΔG منفی باشد) و در حالت تعادل، وابستگی و نرخ واکنش هر دو صفر می‌شوند.

این کار، پلی میان ترمودینامیک و سینتیک شیمیایی ایجاد کرد و به دانشمندان ابزار قدرتمندی برای تحلیل فرآیندهای شیمیایی پیچیده داد. کتاب او با عنوان وابستگی در سال ۱۹۳۶، خلاصه‌ای از دستاوردهای او در این زمینه بود.

 ارتباط با ایلیا پریگوژین 
یکی از مهم‌ترین جنبه‌های میراث علمی د دوندر، نقش او به عنوان استاد راهنمای ایلیا پریگوژین است. پریگوژین که در دهه ۱۹۴۰ دانشجوی د دوندر بود، ایده‌های استاد خود را در مورد سیستم‌های غیرقابل برگشت گسترش داد و تئوری ساختارهای تلفیقی را توسعه داد.

پریگوژین در سال ۱۹۷۷ به دلیل کارهایش در مورد ترمودینامیک سیستم‌های آشوبناک، به ویژه ساختارهای تلفیقی، جایزه نوبل شیمی را دریافت کرد. در سخنرانی نوبل خود، پریگوژین به طور مکرر از تأثیر عمیق د دوندر بر کارش قدردانی کرد و اظهار داشت که بدون پایه‌های ریاضی که د دوندر ایجاد کرد، کارهای او ممکن نبود.

 میراث و افتخارات 

تئوفیل د دوندر امروزه به عنوان یکی از بنیان‌گذاران ترمودینامیک شیمیایی مدرن شناخته می‌شود. کارهای او راه را برای توسعه زمینه‌هایی مانند شیمی‌فیزیک، بیوشیمی و علوم مواد هموار کرد که در آن‌ها درک فرآیندهای غیرقابل برگشت حیاتی است.

علاوه بر این، او به عنوان یک معلم الهام‌بخش که نسل جدیدی از دانشمندان را در بلژیک پرورش داد، به یاد آورده می‌شود. او در سال ۱۹۲۹ به عنوان عضو فرهنگستان علوم بلژیک انتخاب شد و تأثیر عمیقی بر زندگی علمی این کشور گذاشت.

 آثار منتخب 

 L'Affinité (۱۹۳۶)
 Théorie Mathématique de la Chaleur (۱۹۲۵)
 Leçons de Thermodynamique (۱۹۲۰)

 جستارهای وابسته 

 ایلیا پریگوژین
 ترمودینامیک
 انرژی آزاد گیبس
 قوانین ترمودینامیک

 منابع 




 پیوند به بیرون 

رده:ترمودینامیک‌دانان
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه آزاد بروکسل
رده:درگذشتگان ۱۹۵۷ (میلادی)
رده:زادگان ۱۸۷۲ (میلادی)
رده:فیزیک‌دانان اهل بلژیک
رده:شیمی‌دانان اهل بلژیک
رده:ریاضی‌دانان اهل بلژیک