درمان شناختی‌رفتاری

درمان شناختی رفتاری یا رفتاردرمانی شناختی  که به اختصار به آن سی‌بی‌تی (CBT) نیز گفته می‌شود، نوعی روان‌درمانی است که هدف آن کاهش نشانه‌های بیماری‌های مختلف سلامت روان، در درجه اول افسردگی و اختلالاتی مانند اختلال استرس پس‌از سانحه و اختلالات اضطرابی است. این روش درمانی بر به چالش کشیدن افکار و باورهای منفی غیرمفید و غیرمنطقی، که به آنها «خودگویی» گفته می‌شوند، و جایگزین کردن آنها با خودگویی‌های مثبت و منطقی‌تر تمرکز دارد. این تغییر در تفکر فرد، اضطراب و افسردگی کمتری ایجاد می‌کند. این روش توسط روانکاو آرون بِک در دهه ۱۹۵۰ ابداع شد.

درمان شناختی رفتاری بر به چالش کشیدن و تغییر تحریف‌های شناختی (افکار، باورها و نگرش‌ها) و رفتارهای مرتبط با آنها تمرکز دارد تا خودتنظیمی هیجانی را بهبود بخشد و به فرد در توسعه استراتژی‌های مقابله‌ای برای مدیریت مشکلات کمک کند. اگرچه سی‌بی‌تی در ابتدا به‌عنوان رویکردی برای درمان افسردگی طراحی شده بود، اما اغلب برای درمان مبتنی بر شواهد برای بسیاری از اختلالات سلامت روان و دیگر بیماری‌ها، از جمله اختلال وسواسی-جبری؛ اختلال اضطراب فراگیر، اختلالات مصرف مواد، مشکلات زناشویی، اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی و اختلالات خوردن تجویز می‌شود. سی‌بی‌تی شامل تعدادی از روان‌درمانی‌های شناختی یا رفتاری است که با استفاده از تکنیک‌ها و استراتژی‌های مبتنی بر شواهد، آسیب‌های روانی تعریف‌شده را درمان می‌کنند.

سی‌بی‌تی نوعی شایع از گفتاردرمانی است که مبتنی بر ترکیبی از اصول اساسی روان‌شناختی رفتاری و شناختی است. این روش با دیگر رویکردهای روان‌درمانی، مانند رویکرد روانکاوی، که در آن درمانگر به دنبال معنای ناخودآگاه پشت رفتارها بوده و سپس تشخیص را ارائه می‌دهد، متفاوت است. در عوض، سی‌بی‌تی نوعی درمان «متمرکز بر مسئله» و «عمل‌گرا» است، به این معنی که برای درمان مشکلات خاص مربوط به یک اختلال روانی تشخیص داده‌شده مورد استفاده قرار می‌گیرد. نقش درمانگر، کمک به مراجع در یافتن و تمرین راهبردهای مؤثر برای دستیابی به اهداف مشخص‌شده و کاهش نشانه‌های اختلال است. سی‌بی‌تی بر این باور استوار است که تحریف‌های شناختی و رفتارهای ناسازگارانه در ایجاد و تداوم بسیاری از اختلالات روان‌شناختی نقش دارند و نشانه‌ها و دیسترس مرتبط را می‌توان با آموزش مهارت‌های جدید پردازش اطلاعات و مکانیسم‌های مقابله کاهش داد.

در مقایسه با داروهای روانگردان، مطالعات مروری نشان داده‌اند که سی‌بی‌تی به‌تنهایی برای درمان انواع خفیف‌تر افسردگی و اختلال شخصیت مرزی مؤثر است. برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که سی‌بی‌تی در ترکیب با دارو برای درمان اختلالات روانی مانند اختلال افسردگی شدید مؤثرتر است. سی‌بی‌تی به‌عنوان خط اول درمان برای اکثر اختلالات روان‌شناختی در کودکان و نوجوانان، از جمله پرخاشگری و اختلال سلوک، توصیه می‌شود. پژوهشگران دریافته‌اند که دیگر مداخلات درمانی واقعی نیز برای درمان برخی از بیماری‌ها در بزرگسالان به همان اندازه مؤثر بوده‌اند. سی‌بی‌تی در کنار روان‌درمانی بین‌فردی، در دستورالعمل‌های بالینی درمانی به‌عنوان یک درمان روانی‌اجتماعی انتخابی توصیه می‌شود. این روش توسط انجمن روان‌پزشکی آمریکا، انجمن روان‌شناختی آمریکا، و خدمات سلامت ملی بریتانیا توصیه شده است. منتقدان معتقدند که مزایای سی‌بی‌تی اغراق‌آمیز است و به تأثیرات کم یا رو به کاهش، نرخ بالای خروج بیماران از مطالعه، تأثیرات نئولیبرال و نقص‌های روش‌شناسی اشاره می‌کنند، اگرچه همچنان به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد و بی‌خطر تلقی می‌شود.

 تاریخچه 
 فلسفه 
پیش‌سازهای برخی از جنبه‌های بنیادی سی‌بی‌تی در سنت‌های فلسفی باستان، به‌ویژه در فلسفهٔ رواقی‌گری، شناسایی شده‌اند. فیلسوفان رواقی، به‌ویژه اپیکتتوس، معتقد بودند که می‌توان از منطق برای شناسایی و کنار گذاشتن باورهای غلطی که منجر به احساسات مخرب می‌شوند، استفاده کرد؛ این امر بر روشی که درمانگران شناختی-رفتاری مدرن تحریف‌های شناختی دخیل در افسردگی و اضطراب را شناسایی می‌کنند، تأثیر گذاشته است. در کتابچهٔ راهنمای درمان اصلی آرون تی. بِک برای افسردگی آمده است: «ریشه‌های فلسفی درمان شناختی را می‌توان به فیلسوفان رواقی نسبت داد». نمونهٔ دیگری از تأثیر رواقی بر نظریه‌پردازان شناختی، تأثیر اپیکتتوس بر آلبرت الیس است. جان استوارت میل یکی از چهره‌های کلیدی فلسفی بود که از طریق خلق نظریهٔ تداعی‌گرایی، که پیش‌درآمدی بر شرطی‌سازی کلاسیک و فرضیهٔ رفتاری محسوب می‌شود، بر توسعهٔ سی‌بی‌تی تأثیر گذاشت.

اصول نشأت‌گرفته از بودیسم تأثیر قابل توجهی بر تکامل اشکال جدید مختلف سی‌بی‌تی، از جمله رفتاردرمانی دیالکتیکی، شناخت‌درمانی مبتنی بر ذهن‌آگاهی، سی‌بی‌تی مبتنی بر معنویت و درمان متمرکز بر شفقت داشته‌اند.

ریشه‌های نوین سی‌بی‌تی را می‌توان در گسترش رفتاردرمانی در اوایل قرن بیستم، توسعهٔ شناخت درمانی در دههٔ ۱۹۶۰ و ادغام بعدی این دو جست‌وجو کرد.

 رفتار درمانی 
پیوند=https://en.wikipedia.org/wiki/File:John_Broadus_Watson.JPG|بندانگشتی|جان بی. واتسون
کار پیشگامانه در حوزهٔ رفتارگرایی با مطالعات جان بی. واتسون و روزالی راینر در مورد شرطی‌سازی در سال ۱۹۲۰ آغاز شد. رویکردهای درمانی رفتارمحور در اوایل سال 1924 با کار مری کاور جونز که به موضوع از بین بردن ترس در کودکان اختصاص داشت، پدیدار شدند. اینها زمینه‌ساز توسعهٔ رفتاردرمانی ژوزف ولپیی در دههٔ ۱۹۵۰ بودند. کار ولپ و واتسون، که بر اساس کار ایوان پاولوف در مورد یادگیری و شرطی‌سازی بنا شده بود، هانس آیزنک و آرنولد لازاروس را تحت تأثیر قرار داد تا تکنیک‌های جدید رفتاردرمانی مبتنی بر شرطی‌سازی کلاسیک را توسعه دهند.

در طول دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، رفتاردرمانی به‌طور گسترده توسط پژوهشگران در ایالات متحده، بریتانیا و آفریقای جنوبی مورد استفاده قرار گرفت. الهام آنها از فرضیهٔ یادگیری رفتارگرایانهٔ ایوان پاولوف، جان بی. واتسون و کلارک ال. هال بود.

در بریتانیا، ژوزف ولپی، که یافته‌های آزمایش‌های حیوانی را در روش حساسیت‌زدایی سیستماتیک خود به کار برد، از پژوهش‌های رفتاری برای درمان اختلالات نوروتیک استفاده کرد. تلاش‌های درمانی ولپی پیشگام تکنیک‌های کاهش ترس امروزی بودند. هانس آیزنک، روان‌شناس بریتانیایی، رفتاردرمانی را به‌عنوان یک جایگزین سازنده معرفی کرد.

همزمان با کار آیزنک، بی. اف. اسکینر و همکارانش با کار خود در زمینهٔ شرطی‌سازی فعال، شروع به تأثیرگذاری کردند. کار اسکینر به‌عنوان رفتارگرایی رادیکال نامیده می‌شد و از هر چیزی که مربوط به شناخت بود، اجتناب می‌کرد. بااین‌حال، جولیان راتر. در سال ۱۹۵۴ و آلبرت بندورا در سال ۱۹۶۹ با آثار خود در زمینهٔ فرضیهٔ یادگیری اجتماعی، با نشان دادن تأثیرات شناخت بر یادگیری و اصلاح رفتار، به رفتاردرمانی کمک کردند. همچنین کار کلر ویکس در مقابله با اختلالات اضطرابی در دههٔ ۱۹۶۰ به‌عنوان نمونهٔ اولیهٔ رفتاردرمانی در نظر گرفته می‌شود.

تأکید بر عوامل رفتاری به‌عنوان «موج اول» سی‌بی‌تی توصیف شده است.

 درمان شناختی 
یکی از اولین درمانگران که به شناخت در روان‌درمانی پرداخت، آلفرد آدلر بود، به‌ویژه با ایدهٔ خود در مورد اشتباهات اساسی و اینکه چگونه آنها در ایجاد اهداف ناسالم رفتاری و زندگی نقش دارند. آبراهام لو معتقد بود که افکار فرد با تغییر اعمالش، بهتر تغییر می‌کند. آدلر و لو بر کار آلبرت الیس، که اولین روان‌درمانی مبتنی بر شناخت به نام رفتاردرمانی عقلانی-عاطفی یا REBT را ابداع کرد، تأثیر گذاشتند. اولین نسخهٔ REBT در سال ۱۹۵۶ به عموم مردم معرفی شد.

در اواخر دههٔ ۱۹۵۰، آرون بِک در مطب روان‌کاوی خود جلسات تداعی آزاد برگزار می‌کرد. در طول این جلسات، بِک متوجه شد که افکار آن‌طور که زیگموند فروید قبلاً نظریه‌پردازی کرده بود، ناخودآگاه نیستند و انواع خاصی از تفکر ممکن است عامل دیسترس عاطفی باشند. بِک بر اساس همین فرضیه، درمان شناختی را توسعه داد و این افکار را «افکار خودکار» نامید. او ابتدا روش‌شناسی جدید خود را در سال ۱۹۶۷ و اولین کتابچهٔ راهنمای درمان خود را در سال ۱۹۷۹ منتشر کرد. از بِک به‌عنوان «پدر درمان شناختی رفتاری» یاد می‌شود. این دو روش درمانی، یعنی رفتاردرمانی عقلانی-عاطفی و درمان شناختی، بودند که «موج دوم» سی‌بی‌تی را آغاز کردند و بر عوامل شناختی تأکید داشتند.

 ادغام درمان‌های رفتاری و شناختی 
اگرچه رویکردهای رفتاری اولیه در درمان بسیاری از اختلالات نوروتیک موفق بودند، اما در درمان افسردگی عمده موفقیت چندانی نداشتند. همچنین رفتارگرایی به دلیل انقلاب شناختی محبوبیت خود را از دست می‌داد. رویکردهای درمانی آلبرت الیس و آرون تی. بِک، علیرغم رد مفاهیم ذهنی مانند افکار و شناخت‌ها توسط رفتارگرایان اولیه، بین رفتاردرمانگران محبوبیت پیدا کرد. هر دوی این سیستم‌ها شامل عناصر و مداخلات رفتاری بودند که تمرکز اصلی آنها بر مشکلات موجود در زمان حال بود.

در مطالعات اولیه، درمان شناختی اغلب با رفتاردرمانی مقایسه می‌شد تا مشخص شود کدام یک مؤثرتر است. در طول دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰، تکنیک‌های شناختی و رفتاری در درمان شناختی رفتاری ادغام شدند. محور اصلی این ادغام، توسعهٔ موفقیت‌آمیز درمان‌های اختلال پانیک توسط دیوید ام. کلارک در بریتانیا و دیوید اچ. بارلو در ایالات متحده بود.

با گذشت زمان، درمان شناختی رفتاری نه‌تنها به‌عنوان یک روش درمانی، بلکه به‌عنوان یک اصطلاح کلی برای همهٔ روان‌درمانی‌های مبتنی بر شناخت به کار رفت. این درمان‌ها شامل، اما نه محدود به، رفتاردرمانی عقلانی-عاطفی (REBT)، درمان شناختی، درمان پذیرش و تعهد، رفتاردرمانی دیالکتیکی، درمان فراشناختی، آموزش فراشناختی، واقعیت‌درمانی/فرضیهٔ انتخاب، درمان پردازش شناختی، حساسیت‌زدایی از طریق حرکت چشم و پردازش مجدد و درمان چندوجهی می‌شوند.

ترکیب مبانی نظری و فنی از هر دو درمان رفتاری و شناختی، «موج سوم» سی‌بی‌تی را تشکیل داد. برجسته‌ترین درمان‌های این موج سوم، رفتاردرمانی دیالکتیکی و درمان پذیرش و تعهد هستند. با وجود محبوبیت روزافزون رویکردهای درمانی موج سوم، مرور مطالعات نشان می‌دهد که ممکن است هیچ تفاوتی در اثربخشی آنها در مقایسه با سی‌بی‌تی غیرموج سوم برای درمان افسردگی وجود نداشته باشد.

در اواخر دههٔ ۱۹۹۰، ملانی فنل یک مدل اصلاح‌شده را در مجلهٔ روان‌درمانی رفتاری و شناختی در خصوص رویکرد شناختی به عزت‌نفس پایین منتشر کرد. در راستای رویکرد شناختی عمومی بِک در سال ۱۹۷۶، این نظریه پیشنهاد کرد که تجربیات زندگی در شکل‌گیری باورهای فرد دربارهٔ خود با خلق‌وخو در تعامل هستند (اثر متقابل).

 کاربردهای پزشکی 
در بزرگسالان، نشان داده شده که سی‌بی‌تی بخش مؤثری از برنامه‌های درمانی برای اختلالات اضطرابی، اختلال خودزشت‌انگاری، افسردگی، اختلالات خوردن، کمردرد مزمن، اختلالات شخصیتی، روان‌پریشی، اسکیزوفرنی، اختلالات مصرف مواد، و اختلال دوقطبی است. همچنین به‌عنوان بخشی از برنامه‌های درمانی در سازگاری، افسردگی و اضطراب مرتبط با فیبرومیالژی، و بخشی از درمان پس‌از آسیب‌های طناب نخاعی مؤثر است.

در کودکان یا نوجوانان، سی‌بی‌تی بخش مؤثری از برنامه‌های درمانی برای اختلالات اضطرابی، اختلال بدشکلی بدن، افسردگی و خودکشی، اختلالات خوردن و چاقی، اختلال وسواسی-اجباری، اختلال استرس پس‌از سانحه، اختلالات تیک، تریکوتیلومانیا و دیگر اختلالات رفتاری تکراری است. سی‌بی‌تی همچنین برای کمک به بهبود انواع اختلالات دوران کودکی، از جمله اختلالات افسردگی و اختلالات اضطرابی مختلف استفاده شده است. سی‌بی‌تی مؤثرترین مداخله برای افرادی است که در معرض تجربیات نامطلوب دوران کودکی به شکل سوءاستفاده یا بی‌توجهی قرار گرفته‌اند.

انتقاد از سی‌بی‌تی گاهی بر نحوهٔ اجرای آن (مانند مؤسسه بهبود دسترسی به درمان‌های روانشناختی در بریتانیا) متمرکز است که ممکن است در ابتدا منجر به ارائهٔ درمان با کیفیت پایین توسط پزشکان کم‌تجربه شود. بااین‌حال، شواهد اثربخشی سی‌بی‌تی را برای مدیریت بالینی اضطراب و افسردگی تأیید می‌کند. شواهد نشان می‌دهد که افزودن هیپنوتراپی به‌عنوان مکمل سی‌بی‌تی، اثربخشی درمان را برای انواع مشکلات بالینی بهبود می‌بخشد.

مؤسسهٔ ملی سلامت و تعالی مراقبت (NICE) بریتانیا، سی‌بی‌تی را در برنامه‌های درمانی برای تعدادی از مشکلات سلامت روان، از جمله اختلال استرس پس‌از سانحه، اختلال وسواسی-جبری، پرخوری عصبی و افسردگی بالینی توصیه می‌کند.

 اختلالات افسردگی و اضطراب 

درمان شناختی رفتاری به‌عنوان یک درمان مؤثر برای اختلال افسردگی اساسی اثبات شده است. از میان رویکردهای روان‌درمانی برای اختلال افسردگی اساسی، درمان شناختی رفتاری و روان‌درمانی بین‌فردی توسط دستورالعمل‌های بالینی شیوهٔ بالینی، از جمله دستورالعمل‌های بالینی انجمن روان‌پزشکی آمریکا (آوریل 2000) و دستورالعمل بالینی شیوهٔ بالینی وزارت امور ایثارگران مورد تأیید APA توصیه می‌شوند.

سی‌بی‌تی در درمان بزرگسالان مبتلا به اختلالات اضطرابی مؤثر است. همچنین شواهدی وجود دارد مبنی بر این‌که استفاده از سی‌بی‌تی برای درمان کودکان و نوجوانان مبتلا به اختلالات اضطرابی احتمالاً (در کوتاه‌مدت) مؤثرتر از لیست انتظار یا عدم درمان و مؤثرتر از رویکردهای درمانی کنترل توجه بوده است. برخی از متاآنالیزها، سی‌بی‌تی را مؤثرتر از درمان روان‌پویشی و برابر با دیگر روش‌های درمانی در مدیریت بالینی اضطراب و افسردگی می‌دانند. یک متاآنالیز در سال ۲۰۱۳ نشان داد که سی‌بی‌تی، روان‌درمانی بین‌فردی و درمان حل مسئله در مدیریت افسردگی بهتر از روان‌درمانی روان‌پویشی و فعال‌سازی رفتاری عمل کرده‌اند. طبق مرور اینسرم در سال ۲۰۰۴ روی سه روش درمانی، درمان شناختی رفتاری یا ثابت شده است یا گمان می‌رود که یک درمان مؤثر برای چندین اختلال روانی باشد. این اختلالات شامل افسردگی، اختلال پانیک، اختلال استرس پس‌از سانحه و دیگر اختلالات اضطرابی بودند.

یک مرور سیستماتیک از تأثیر سی‌بی‌تی در مدیریت اختلالات افسردگی و اضطراب به این نتیجه رسید که «سی‌بی‌تی ارائه‌شده در مراکز مراقبت‌های اولیه، به‌ویژه شامل برنامه‌های خودیاری مبتنی بر کامپیوتر یا اینترنت، به‌طور بالقوه مؤثرتر از مراقبت‌های معمول است و می‌تواند توسط درمانگران مراقبت‌های اولیه به شکل مؤثری ارائه شود.»

یک مرور سیستماتیک در سال ۲۰۲۴ نشان داد که مواجهه درمانی (EPR)، که نوعی خاص از درمان شناختی رفتاری است، به‌عنوان درمان خط اول برای اختلال وسواسی-اجباری (OCD) کودکان در نظر گرفته می‌شود. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که ERP هم در جلسات حضوری و هم جلسات از راه دور مؤثر است و انعطاف‌پذیری در ارائهٔ درمان فراهم می‌کند، بدون این‌که اثربخشی آن کاهش یابد.

بر اساس کتاب کار «اضطراب و نگرانی: راهکار شناختی رفتاری» اثر کلارک و بِک:

 رویکردهای نظری 
یکی از فرضیه‌های سبب‌شناسی افسردگی، فرضیهٔ شناختی افسردگی آرون تی. بِک است. فرضیهٔ او بیان می‌کند که افراد افسرده به این دلیل این‌گونه فکر می‌کنند که طرز تفکر آنها به سمت تعابیر منفی سوگیری دارد. فرضیهٔ بِک بر جنبه‌ای از درمان شناختی رفتاری به نام «طرحواره» استوار است. طرحواره‌ها نقشه‌های ذهنی هستند که برای ادغام اطلاعات جدید در حافظه و سازمان‌دهی اطلاعات موجود در ذهن استفاده می‌شوند. یک نمونه از طرحواره می‌تواند این باشد که فردی کلمهٔ «سگ» را می‌شنود و نسخه‌های مختلفی از این حیوان را که در ذهن خود گروه‌بندی کرده‌اند، تصور می‌کند. طبق این فرضیه، افراد افسرده در دوران کودکی و نوجوانی، تحت تأثیر وقایع استرس‌زای زندگی، طرحواره‌ای منفی از جهان به‌دست می‌آورند و این طرحوارهٔ منفی بعدها در زندگی، هنگامی که فرد با موقعیت‌های مشابه روبه‌رو می‌شود، مجدداً فعال خواهد شد.

بِک همچنین یک مثلث شناختی منفی را توصیف کرد. مثلث شناختی از ارزیابی‌های منفی فرد افسرده از خود، جهان و آینده تشکیل شده است. بِک اظهار داشت که این ارزیابی‌های منفی از طرحواره‌های منفی و سوگیری‌های شناختی فرد ناشی می‌شوند. طبق این فرضیه، افراد افسرده دیدگاه‌هایی مانند «من هرگز کار خوبی انجام نمی‌دهم»، «داشتن یک روز خوب غیرممکن است» و «اوضاع هرگز بهتر نخواهد شد» دارند. یک طرحوارهٔ منفی به ایجاد سوگیری شناختی کمک کرده و سوگیری شناختی منجر به تقویت طرحوارهٔ منفی می‌شود. بِک علاوه‌بر این پیشنهاد کرد که افراد افسرده اغلب سوگیری‌های شناختی زیر را دارند: استنتاج دلخواه، انتزاع انتخابی، تعمیم افراطی، پیچیده‌انگاری و ساده‌انگاری. این سوگیری‌های شناختی به‌سرعت استنباط‌های منفی، تعمیم‌یافته و شخصی‌سازی‌شده‌ای را دربارهٔ خود فرد ایجاد کرده و به این ترتیب، طرحوارهٔ منفی را تقویت می‌کنند.

از سوی دیگر، یک مثلث شناختی مثبت به ارزیابی‌های مثبت فرد از خود، جهان و آینده مربوط می‌شود. به‌طور خاص‌تر، یک مثلث شناختی مثبت مستلزم عزت نفس هنگام نگاه به خود و امید به آینده است. فردی که دارای مثلث شناختی مثبت است، علاوه بر طرحوارهٔ مثبت برای جهان و آینده، یک طرحوارهٔ مثبت نیز برای نگاه به خود دارد. پژوهش‌های شناختی رفتاری نشان می‌دهد که یک مثلث شناختی مثبت، تاب‌آوری یا توانایی مقابله با رویدادهای استرس‌زا را تقویت می‌کند. افزایش سطح تاب‌آوری با مقاومت بیشتر در برابر افسردگی مرتبط است.

یکی دیگر از رویکردهای نظری اصلی در درمان شناختی رفتاری، مفهوم «کانون کنترل» است که در نظریه یادگیری اجتماعی جولیان روتر مطرح شده است. منبع کنترل به میزان احساس کنترل یک فرد اشاره دارد که می‌تواند درونی یا بیرونی باشد. منبع کنترل درونی زمانی وجود دارد که فرد پیامد یک اقدام خاص را وابسته به خود و ویژگی‌های شخصی خود می‌داند، درحالی‌که منبع کنترل بیرونی زمانی وجود دارد که فرد دیگران یا یک نیروی ناملموس بیرونی مانند شانس یا سرنوشت را مسئول پیامد یک اقدام خاص می‌داند.

یک مفهوم اساسی در برخی از درمان‌های سی‌بی‌تی که در اختلالات اضطرابی مورد استفاده قرار می‌گیرد، مواجهه در محیط واقعی است. درمان مواجهه‌درمانیِ سی‌بی‌تی به مواجههٔ مستقیم بیمار با اشیاء، فعالیت‌ها یا موقعیت‌های ترسناک اشاره دارد. برای مثال، درمانگر ممکن است به زنی مبتلا به اختلال استرس پس‌از سانحه که از مکانی که در آن مورد حمله قرار گرفته می‌ترسد، کمک کند تا به آن مکان برود و مستقیماً با آن ترس‌ها روبه‌رو شود. به همین ترتیب، به فردی که مبتلا به اختلال اضطراب اجتماعی است و از صحبت در جمع می‌ترسد، می‌توان آموزش داد تا مستقیماً با ارائهٔ سخنرانی با آن ترس‌ها مقابله کند. این مدل «دو عاملی» اغلب به او. هوبارت مورر نسبت داده می‌شود. از طریق مواجهه با محرک، می‌توان این شرطی‌سازی مضر را «فراموش کرد» که به آن خاموشی و عادت‌پذیری گفته می‌شود.
سی‌بی‌تی برای کودکان مبتلا به فوبیا معمولاً طی چندین جلسه ارائه می‌شود، اما نشان داده شده که درمان تک‌جلسه‌ای به همان اندازه مؤثر بوده و ارزان‌تر است.

 اشکال تخصصی سی‌بی‌تی 
سی‌بی‌تی-SP، که اقتباسی از سی‌بی‌تی برای پیشگیری از خودکشی است، به‌طور خاص برای درمان جوانانی که به‌شدت افسرده هستند و اخیراً طی ۹۰ روز گذشته اقدام به خودکشی کرده‌اند، طراحی شده و مؤثر، امکان‌پذیر و قابل قبول تشخیص داده شده است.

درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) شاخه‌ای تخصصی از سی‌بی‌تی است (که گاهی به آن سی‌بی‌تی زمینه‌ای نیز گفته می‌شود). ACT از مداخلات ذهن‌آگاهی و پذیرش استفاده می‌کند و مشخص شده است که ماندگاری بیشتری به‌لحاظ پیامدهای درمانی دارد. در یک مطالعه با موضوع اضطراب، سی‌بی‌تی و ACT بهبودهای مشابهی را در تمام پیامدها از قبل تا پس‌از درمان نشان دادند. بااین‌حال، طی یک پیگیری ۱۲ ماهه، ACT مؤثرتر واقع شد و نشان داد که یک مدل درمانی پایدار و بسیار مناسب برای اختلالات اضطرابی است.

اثربخشی سی‌بی‌تی کامپیوتری (سی‌سی‌بی‌تی) برای درمان اختلال افسردگی و اضطراب، از جمله در کودکان، توسط کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی و کنترل‌شده و دیگر کارآزمایی‌ها به اثبات رسیده است. برخی پژوهش‌ها اثربخشی مشابهی را با مداخلهٔ وب‌سایت‌های اطلاعاتی و تماس‌های تلفنی هفتگی نشان داده‌اند. مشخص شد که سی‌سی‌بی‌تی به اندازهٔ سی‌بی‌تی حضوری در درمان اضطراب نوجوانان مؤثر است.

 در ترکیب با دیگر درمان‌ها 
مطالعات شواهدی ارائه داده‌اند مبنی بر این‌که در حیوانات و انسان‌ها، گلوکوکورتیکوئیدها ممکن است منجر به اکتساب خاموشی موفق‌تری در طول درمان مواجهه‌ای برای اختلالات اضطرابی شوند. برای مثال، گلوکوکورتیکوئیدها می‌توانند از بازیابی اپیزودهای یادگیری ناخوشایند و آزاردهنده پیشگیری کرده و تقویت ردپاهای حافظه را افزایش دهند، این امر در موقعیت‌های ترسناک، یک واکنش غیرترسناک ایجاد می‌کند. ترکیبی از گلوکوکورتیکوئیدها و درمان مواجهه‌ای ممکن است درمان بهتری برای افراد مبتلا به اختلالات اضطرابی باشد.

 پیشگیری 
در مورد اختلالات اضطرابی، استفاده از سی‌بی‌تی با افراد در معرض خطر، تعداد اپیزودهای اختلال اضطراب فراگیر و دیگر نشانه‌های اضطراب را به‌طور قابل توجهی کاهش داده و همچنین بهبودهای قابل توجهی را در سبِک توضیحی، ناامیدی و نگرش‌های ناکارآمد ایجاد کرده است. در مطالعه‌ای دیگر، ۳٪ از گروه دریافت‌کنندهٔ مداخلهٔ سی‌بی‌تی تا ۱۲ ماه پس‌از مداخله به اختلال اضطراب فراگیر مبتلا شدند، درحالی‌که این رقم در گروه کنترل ۱۴٪ بود. افرادی که سطح اختلال پانیک آنها زیر حد آستانه بود، به‌طور قابل توجهی از مزیت سی‌بی‌تی بهره بردند. مشخص شد که استفاده از سی‌بی‌تی شیوع اضطراب اجتماعی را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

برای اختلالات افسردگی، یک مداخلهٔ مراقبتی مرحله‌ای (تحت نظر قرار دادن بیمار، سی‌بی‌تی و در صورت لزوم دارو) میزان بروز را در گروه بیماران ۷۵ سال یا بالاتر ۵۰٪ کاهش داد. مطالعهٔ دیگری در مورد افسردگی، در مقایسه با آموزش‌های شخصی، اجتماعی و سلامت و ارائهٔ خدمات معمول در مدرسه، تأثیر خنثی را نشان داد و شامل نظری در خصوص احتمال افزایش نمرات افسردگی در افرادی بود که سی‌بی‌تی را به‌دلیل خودشناسی بیشتر و اذعان به نشانه‌های موجود افسردگی و سبِک‌های تفکر منفی دریافت کرده‌اند. یک مطالعهٔ دیگر همچنین نتیجهٔ خنثی را نشان داد. یک متا-مطالعه از دورهٔ «مقابله با افسردگی»، یک مداخلهٔ شناختی رفتاری که با روش روان‌آموزشی ارائه می‌شود، کاهش ۳۸ درصدی در خطر افسردگی شدید را نشان داد.

 اختلال دوقطبی 
بسیاری از مطالعات نشان می‌دهند که سی‌بی‌تی، همراه با دارودرمانی، در بهبود نشانه‌های افسردگی، شدت مانیا و عملکرد روانی‌اجتماعی با تأثیرات خفیف تا متوسط مؤثر است و نسبت به دارودرمانی به‌تنهایی بهتر است.

مرور اینسرم در سال ۲۰۰۴ نشان داد که سی‌بی‌تی یک درمان مؤثر برای چندین اختلال روانی، از جمله اختلال دوقطبی است. این اختلالات شامل اسکیزوفرنی، افسردگی، اختلال دوقطبی، اختلال پانیک، اختلال استرس پس‌از سانحه، اختلالات اضطراب، پرخوری عصبی، بی‌اشتهایی عصبی، اختلالات شخصیتی و الکلیسم بودند.

 روان‌پریشی 
در روان‌پریشیهای طولانی‌مدت، سی‌بی‌تی برای تکمیل دارودرمانی استفاده شده و برای رفع نیازهای فردی تنظیم می‌شود. مداخلاتی که به‌ویژه با این شرایط مرتبط هستند، عبارتند از تست واقعیت‌سنجی، تغییر هذیان‌ها و توهمات، بررسی عواملی که عود را تسریع می‌کنند و مدیریت عودها. متاآنالیزها اثربخشی آموزش فراشناختی (MCT) را برای بهبود نشانه‌های مثبت (برای مثال توهمات) تأیید می‌کنند.

در سال ۲۰۱۴، مؤسسه ملی سلامت و تعالی مراقبت بریتانیا (NICE)، سی‌بی‌تی پیشگیرانه را برای افرادی که در معرض خطر روان‌پریشی هستند، توصیه کرد.

 اسکیزوفرنی 
مرور اینسرم در سال ۲۰۰۴ نشان داد که سی‌بی‌تی یک درمان مؤثر برای چندین اختلال روانی، از جمله اسکیزوفرنی است.

یک مرور کاکرین گزارش داد که سی‌بی‌تی «هیچ تأثیری بر خطر عود طولانی‌مدت» ندارد و هیچ تأثیر اضافی فراتر از مراقبت‌های استاندارد ندارد. یک مرور سیستماتیک در سال ۲۰۱۵، تأثیرات سی‌بی‌تی را در مقایسه با دیگر درمان‌های روانی‌اجتماعی برای افراد مبتلا به اسکیزوفرنی بررسی کرد و نشان داد که هیچ مزیت بارزی نسبت به دیگر مداخلات، که اغلب ارزان‌تر هستند، وجود ندارد، اما اذعان کرد که پیش‌از نتیجه‌گیری‌های قطعی، شواهد با کیفیت بهتر ضروری است.

 اعتیاد و اختلالات مصرف مواد 
 قماربازی بیمارگونه و مشکل‌ساز 
سی‌بی‌تی همچنین برای مدیریت بالینی قماربازی بیمارگونه و مشکل‌ساز استفاده می‌شود. درصد افرادی که به قمار مشکل‌ساز روی می‌آورند در سراسر جهان ۱ تا ۳ درصد است. درمان شناختی رفتاری مهارت‌هایی را برای پیشگیری از عود ایجاد می‌کند و فرد می‌تواند یاد بگیرد که ذهن خود را کنترل کرده و موارد پُرخطر را مدیریت کند. شواهدی حاکی از اثربخشی سی‌بی‌تی برای درمان قماربازی بیمارگونه و مشکل‌ساز در پیگیری‌های فوری وجود دارد، بااین‌حال، اثربخشی طولانی‌مدت سی‌بی‌تی برای این اختلال در حال حاضر ناشناخته است.

 ترک سیگار 
سی‌بی‌تی به عادت سیگار کشیدن به‌عنوان یک رفتار آموخته‌شده نگاه می‌کند که بعداً به یک استراتژی مقابله‌ای برای مدیریت عوامل استرس‌زای روزانه تبدیل می‌شود. از آنجایی که سیگار کشیدن اغلب به‌راحتی در دسترس است و به‌سرعت باعث ایجاد حس خوب در فرد می‌شود، می‌تواند بر دیگر راهکارهای مقابله‌ای اولویت پیدا کند و در نهایت، حتی در طول رویدادهای غیراسترس‌زا نیز به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود. سی‌بی‌تی به‌دنبال هدف قرار دادن عملکرد یک رفتار است، زیرا می‌تواند میان افراد مختلف، متفاوت باشد و تلاش می‌کند تا مکانیسم‌های مقابله‌ای دیگری را جایگزین سیگار کشیدن کند. سی‌بی‌تی همچنین قصد دارد از افرادی که ولع شدید دارند، حمایت کند، این ولع دلیل اصلی گزارش‌شده برای عود در طول درمان است.

یک مطالعهٔ کنترل‌شده در سال ۲۰۰۸ از دانشکدهٔ پزشکی دانشگاه استنفورد نشان داد که سی‌بی‌تی ممکن است ابزاری مؤثر برای کمک به حفظ پرهیز باشد. نتایج ۳۰۴ شرکت‌کنندهٔ بزرگسال به‌صورت تصادفی در طول یک سال پیگیری شد. در طول این برنامه، به برخی از شرکت‌کنندگان دارو، سی‌بی‌تی، پشتیبانی تلفنی ۲۴ ساعته یا ترکیبی از این سه روش ارائه شد. در هفتهٔ بیستم، شرکت‌کنندگانی که سی‌بی‌تی دریافت کرده بودند، نرخ پرهیز ۴۵ درصدی داشتند، در مقایسه با ۲۹ درصد در شرکت‌کنندگانی که سی‌بی‌تی دریافت نکرده بودند. در مجموع، این مطالعه نتیجه گرفت که تأکید بر استراتژی‌های شناختی و رفتاری برای حمایت از ترک سیگار می‌تواند به افراد کمک کند تا ابزارهایی برای پرهیز طولانی‌مدت از سیگار کشیدن بسازند.

سابقهٔ سلامت روان می‌تواند بر پیامدهای درمان تأثیر بگذارد. افرادی که سابقهٔ اختلالات افسردگی داشتند، هنگام استفاده از سی‌بی‌تی به‌تنهایی برای مقابله با اعتیاد به سیگار، نرخ موفقیت پایین‌تری داشتند.

یک مرور کاکرین در سال ۲۰۱۹ نتوانست شواهد کافی برای تمایز تأثیرات میان سی‌بی‌تی و هیپنوتیزم برای ترک سیگار پیدا کند و تأکید کرد که مرور پژوهش‌های فعلی، نتایج متغیری را برای هر دو روش نشان داده است.

 اختلالات مصرف مواد 

مطالعات نشان داده‌اند که سی‌بی‌تی درمانی مؤثر برای اختلالات مصرف مواد است. برای افراد مبتلا به اختلالات مصرف مواد، سی‌بی‌تی با هدف تغییر چارچوب افکار ناسازگار، مانند انکار، کوچک‌نمایی و الگوهای فکری فاجعه‌بار، با روایت‌های سالم‌تر انجام می‌شود. تکنیک‌های خاص شامل شناسایی محرک‌های بالقوه و ایجاد مکانیسم‌های مقابله‌ای برای مدیریت موقعیت‌های پُرخطر است. پژوهش‌ها نشان دادند که سی‌بی‌تی به‌ویژه در ترکیب با دیگر درمان‌های مبتنی بر روان‌درمانی یا دارو مؤثر است.
مرور اینسرم در سال ۲۰۰۴ نشان داد که سی‌بی‌تی یک درمان مؤثر برای مدیریت چندین اختلال روانی، از جمله وابستگی به الکل است.

 اعتیاد به اینترنت 
پژوهش‌ها اعتیاد به اینترنت را به عنوان یک اختلال بالینی جدید شناسایی کرده‌اند که موجب مشکلات ارتباطی، شغلی و اجتماعی می‌شود. سی‌بی‌تی به عنوان درمان انتخابی برای اعتیاد به اینترنت پیشنهاد شده است و به‌طور کلی، در برنامه‌ریزی درمان اعتیاد نیز از آن استفاده می‌شود.

 اختلالات خوردن 

با اینکه انواع مختلفی از درمان می‌توانند به افراد مبتلا به اختلالات خوردن کمک کنند، سی‌بی‌تی مؤثرتر از دارو و روان‌درمانی بین‌فردی به‌تنهایی شناخته شده است. هدف سی‌بی‌تی مقابله با عوامل اصلی ایجاد ناراحتی، مانند شناخت‌های منفی دربارهٔ وزن، شکل و اندازهٔ بدن است. درمانگران سی‌بی‌تی همچنین به افراد کمک می‌کنند تا هیجانات و افکاری را که به رفتارهای جبرانی خطرناک منجر می‌شوند، تنظیم کنند.

سی‌بی‌تی درمان خط اول برای پرخوری عصبی و اختلالات غیرمشخص خوردن محسوب می‌شود.
در حالی که شواهدی وجود دارد که از اثربخشی سی‌بی‌تی برای پرخوری عصبی و پرخوری حمایت می‌کند، اما این شواهد تا حدی متغیر بوده و به دلیل حجم نمونهٔ کوچک مطالعات، محدودیت‌هایی دارد. بررسی اینسرم در سال ۲۰۰۴ نشان داد که سی‌بی‌تی یک درمان مؤثر برای چندین اختلال روانی، از جمله بولیمیا و بی‌اشتهایی عصبی است.

 بزرگسالان مبتلا به اوتیسم 
شواهد نوظهوری برای مداخلات شناختی رفتاری با هدف کاهش نشانه‌های افسردگی، اضطراب و اختلال وسواسی–اجباری در بزرگسالان اوتیسمی بدون معلولیت ذهنی از طریق یک مرور سیستماتیک شناسایی شده است. همچنین درحالی‌که این پژوهش بر روی بزرگسالان متمرکز بود، مداخلات شناختی–رفتاری برای کودکان اوتیسمی نیز مفید بوده است. یک مرور کاکرین در سال ۲۰۲۱ شواهد محدودی را در خصوص اثربخشی سی‌بی‌تی برای اختلال وسواسی–اجباری در بزرگسالان مبتلا به اختلال طیف اوتیسم یافت و بر نیاز به مطالعات بیشتر تأکید کرد.

 دمانس و اختلال شناختی خفیف 
یک مرور کاکرین در سال ۲۰۲۲ نشان داد که بزرگسالان مبتلا به دمانس و اختلال شناختی خفیف (MCI) که دچار نشانه‌های افسردگی می‌شوند، ممکن است از مزیت سی‌بی‌تی بهره‌مند شوند، درحالی‌که دیگر مداخلات مشاوره‌ای یا حمایتی ممکن است نشانه‌ها را به‌طور قابل توجهی بهبود ندهند. در پنج مقیاس روان‌سنجی مختلف، که در آنها نمرات بالاتر نشان‌دهندهٔ شدت افسردگی است، بزرگسالانی که سی‌بی‌تی دریافت کردند به‌طور کلی نمرات خلق‌وخوی نسبتاً پایین‌تری نسبت به افرادی که مراقبت‌های معمول برای دمانس و MCI دریافت کردند گزارش دادند.

در این مرور، یک تحلیل زیرگروهی نشان داد که مزایای بالینی قابل توجه فقط در افراد مبتلا به دمانس و نه MCI مشاهده شده است. همچنین به نظر می‌رسد احتمال بهبود افسردگی پس‌از سی‌بی‌تی تا ۸۴٪ افزایش یابد، اگرچه شواهد این موضوع قطعیت کمتری دارند. اضطراب، شناخت و دیگر نشانه‌های عصب‌روانی پس‌از سی‌بی‌تی بهبود قابل توجهی نداشتند؛ بااین‌حال این مرور شواهدی در حد متوسط مبنی بر بهبود کیفیت زندگی و نمرات فعالیت‌های روزمرهٔ زندگی در افراد مبتلا به دمانس و MCI پیدا کرد.

 اختلال استرس پس‌از سانحه 
مداخلات درمان شناختی–رفتاری ممکن است برای افراد دچار اختلال استرس پس‌از سانحه مرتبط با تجاوز جنسی، سوءاستفادهٔ جنسی یا تعرض جنسی، مزایایی داشته باشد. شواهد قوی وجود دارد که نشان می‌دهد درمان مواجهه‌ای مبتنی بر سی‌بی‌تی می‌تواند نشانه‌های اختلال استرس پس‌از سانحه را کاهش داده و حتی موجب رفع کامل تشخیص بیماری شود.

علاوه‌بر این، سی‌بی‌تی برای اختلال استرس پس‌از سانحه در کودکان بسیار خردسال (۳ تا ۶ سال) نیز مؤثر بوده است. شواهد با کیفیت پایین‌تری وجود دارد که نشان می‌دهد سی‌بی‌تی احتمالاً در کاهش نشانه‌های اختلال استرس پس‌از سانحه در کودکان و نوجوانان نسبت به سایر روان‌درمانی‌ها مؤثرتر است.

 دیگر موارد 
شواهد نشان می‌دهد که سی‌بی‌تی می‌تواند در درمان اختلال نقص‌توجه-بیش‌فعالی (ADHD), خودبیمارانگاری، و اختلال دوقطبی نقش داشته باشد، اما مطالعات بیشتری مورد نیاز است و نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند. شواهد در حد متوسط از یک مرور سیستماتیک در سال ۲۰۲۴، اثربخشی سی‌بی‌تی و نوروفیدبِک را به‌عنوان بخشی از مداخلات روانی‌اجتماعی برای بهبود نشانه‌های اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی در کودکان و نوجوانان تأیید می‌کند.

سی‌بی‌تی به‌عنوان یک روش کمکی در درمان اضطراب مرتبط با لکنت زبان مورد مطالعه قرار گرفته است. مطالعات اولیه نشان داده‌اند که سی‌بی‌تی در کاهش اضطراب اجتماعی در بزرگسالانی که لکنت زبان دارند، مؤثر است، اما در کاهش فراوانی خودِ لکنت زبان مؤثر نیست. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد سی‌بی‌تی در بلندمدت نسبت به بنزودیازپین‌ها و غیربنزودیازپین‌ها در درمان و مدیریت بی‌خوابی برتری دارد. سی‌بی‌تی کامپیوتری (CCBT) با کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی و کنترل‌شده و دیگر کارآزمایی‌ها در درمان بی‌خوابی مؤثر بوده است. برخی پژوهش‌ها اثربخشی مشابهی را با مداخلهٔ وب‌سایت‌های اطلاعاتی و تماس‌های تلفنی هفتگی نشان داده‌اند. سی‌سی‌بی‌تی به اندازهٔ سی‌بی‌تی حضوری در بی‌خوابی مؤثر گزارش شده است.

یک مرور کاکرین از مداخلات با هدف پیشگیری از استرس روان‌شناختی در کارکنان مراکز مراقبت سلامت نشان داد که سی‌بی‌تی مؤثرتر از عدم انجام مداخله است، اما مؤثرتر از مداخلات جایگزین کاهش استرس نیست. مرورهای کاکرین هیچ شواهد قانع‌کننده‌ای مبنی بر اینکه آموزش سی‌بی‌تی به ارائه‌دهندگان خدمات مراقبتی در مدیریت رفتارهای دشوار در جوانان تحت مراقبتشان کمک می‌کند، و همچنین در درمان افرادی که از شریک زندگی خود سوءاستفاده می‌کنند، مفید بوده است، پیدا نکرده است.

سی‌بی‌تی در محیط‌های بالینی و غیربالینی برای درمان اختلالاتی مانند اختلالات شخصیتی و مشکلات رفتاری به کار گرفته شده است. مرور اینسرم در سال ۲۰۰۴ نشان داد که سی‌بی‌تی یک درمان مؤثر برای اختلالات شخصیتی است. سی‌بی‌تی همچنین توسط پژوهشگران دیگر برای به حداقل رساندن درد مزمن و کمک به تسکین نشانه‌های افراد مبتلا به سندرم رودهٔ تحریک‌پذیر (IBS) مورد استفاده قرار گرفته است.

 افراد مبتلا به بیماری 
در مورد افراد مبتلا به سرطان متاستاتیک پستان، داده‌ها محدود است، اما سی‌بی‌تی و دیگر مداخلات روانی‌اجتماعی ممکن است به پیامدهای روانی و مدیریت درد کمک کنند. همچنین شواهدی وجود دارد مبنی بر اینکه سی‌بی‌تی ممکن است به کاهش بی‌خوابی در بیماران سرطانی کمک کند.
شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد استفاده از سی‌بی‌تی برای مدیریت علائم درد غیراختصاصی قفسهٔ سینه احتمالاً در کوتاه‌مدت مؤثر است. بااین‌حال، یافته‌ها به‌دلیل کارآزمایی‌های کوچک محدود شده و کیفیت شواهد مورد تردید است. مرورهای کاکرین هیچ شواهدی مبنی بر مؤثر بودن سی‌بی‌تی برای وزوز گوش پیدا نکرده‌اند، اگرچه به نظر می‌رسد که در مدیریت افسردگی مرتبط و بهبود کیفیت زندگی در این بیماری تأثیر دارد. سی‌بی‌تی همراه با هیپنوتیزم و حواس‌پرتی، درد گزارش‌شده توسط خودِ کودکان را کاهش می‌دهد.
شواهد محدودی برای حمایت از کاربرد سی‌بی‌تی در مدیریت تأثیر بیماری مالتیپل اسکلروزیس، اختلالات خواب مرتبط با پیری، و دیسمنوره وجود دارد، اما مطالعات بیشتری مورد نیاز است و نتایج باید با احتیاط تفسیر شوند.
پیش‌از این، سی‌بی‌تی به‌عنوان روشی نسبتاً مؤثر برای درمان انسفالومیلیت میالژیک/سندرم خستگی مزمن (ME/CFS) در نظر گرفته می‌شد، بااین‌حال، یک کارگاه آموزشی از سوی مؤسسهٔ ملی سلامت (NIH) در زمینهٔ مسیرهای پیشگیری اظهار داشت که در رابطه با بهبود گزینه‌های درمانی برای ME/CFS، باید مزایای نسبتاً کم درمان شناختی رفتاری به‌عنوان مکمل دیگر روش‌ها مورد مطالعه قرار گیرد. توصیه‌های مراکز کنترل بیماری (CDC) در مورد درمان ME/CFS هیچ اشاره‌ای به سی‌بی‌تی نمی‌کند، درحالی‌که مؤسسهٔ ملی سلامت و تعالی مراقبت (NICE) اظهار می‌کند که درمان شناختی رفتاری گاهی به‌عنوان درمانی برای ME/CFS در نظر گرفته شده است، بااین‌حال، این روش فقط باید برای حمایت از افرادی که با ME/CFS زندگی می‌کنند، برای مدیریت نشانه‌ها، بهبود عملکرد و کاهش دیسترس مرتبط با داشتن یک بیماری مزمن ارائه شود.

 سن 
سی‌بی‌تی برای کمک به افراد در هر سنی استفاده می‌شود، اما درمان باید بر اساس سن بیماری که درمانگر با او سر و کار دارد، تعدیل شود. افراد مسن به‌طور خاص ویژگی‌هایی دارند که باید به آنها توجه شود و درمان با توجه به این تفاوت‌ها به‌دلیل سن تغییر کند. از میان تعداد کم مطالعاتی که سی‌بی‌تی را برای مدیریت افسردگی در افراد مسن بررسی کرده‌اند، در حال حاضر هیچ حمایت قوی‌ای وجود ندارد.

 توضیحات 
درمان شناختی رفتاری رایج فرض می‌کند که تغییر تفکر ناسازگار منجر به تغییر در رفتار و عواطف می‌شود، اما گونه‌های اخیر آن بر تغییر در رابطهٔ فرد با تفکر ناسازگار تأکید دارند تا تغییر در خودِ تفکر.

 تحریف‌های شناختی 
درمانگران از تکنیک‌های سی‌بی‌تی برای کمک به افراد در به چالش کشیدن الگوها و باورهایشان و جایگزینی خطاهای فکری، که تحریف‌های شناختی نامیده می‌شوند، با «افکار واقع‌بینانه‌تر و مؤثرتر، و در نتیجه کاهش دیسترس عاطفی و رفتار خودشکن» استفاده می‌کنند. تحریف‌های شناختی می‌توانند یا یک باور شبه‌تبعیض‌آمیز باشند یا تعمیم افراطی یک موضوع. تکنیک‌های سی‌بی‌تی همچنین می‌توانند برای کمک به افراد در اتخاذ نگرشی بازتر، توأم با ذهن‌آگاهی و در وضعیت آگاهانه‌تر نسبت به تحریف‌های شناختی، به‌منظور کاهش تأثیر آنها استفاده شوند.

سی‌بی‌تی رایج به افراد کمک می‌کند تا با به چالش کشیدن شیوهٔ تفکر فرد و نحوهٔ واکنش او به عادات یا رفتارهای خاص، «مهارت‌های مقابله‌ای، شناخت‌ها، احساسات و رفتارهای ناسازگار… را با مهارت‌های سازگارانه‌تر» جایگزین کنند، اما هنوز در مورد میزان تأثیر این عناصر شناختی سنتی بر اثرات مشاهده‌شده در سی‌بی‌تی، فراتر از عناصر رفتاری قبلی مانند مواجهه و آموزش مهارت‌ها، اختلاف‌نظر وجود دارد.

 فرضیات 
چالولت، نگو، کازینو و گولت تلاش کرده‌اند تا فرضیات اصلی درمان شناختی مورد استفاده در سی‌بی‌تی را بر اساس متون علمی پژوهشی شناسایی کنند (بِک؛ والن و وسلر; بِک، امری و گرینبرگ, و اوگر). آنها چهارده پیش‌فرض را شرح می‌دهند:
 احساسات انسان در درجهٔ اول ناشی از افکار و ادراکات افراد است تا خودِ رویدادها.
 رویدادها، افکار، احساسات، رفتارها و واکنش‌های فیزیولوژیکی بر یکدیگر تأثیر می‌گذارند.
 احساسات ناکارآمد معمولاً ناشی از افکار غیرواقعی هستند. کاهش احساسات ناکارآمد مستلزم آگاهی از افکار غیرمنطقی و تغییر آنهاست.
 انسان‌ها ذاتاً تمایل به ایجاد افکار غیرمنطقی دارند. این تمایل توسط محیط آنها تقویت می‌شود.
 افراد تا حد زیادی مسئول احساسات ناکارآمد خود هستند، زیرا باورهای خود را حفظ و تقویت می‌کنند.
 تلاش مداوم برای اصلاح افکار، احساسات و رفتارهای ناکارآمد ضروری است.
 تفکر منطقی معمولاً باعث کاهش فراوانی، شدت و مدت احساسات ناکارآمد می‌شود، نه فقدان عاطفه یا احساس.
 یک رابطهٔ درمانی مثبت برای موفقیت درمان شناختی ضروری است.
 درمان شناختی مبتنی بر رابطهٔ معلم و شاگردی است که در آن درمانگر به مراجع آموزش می‌دهد.
 درمان شناختی از پرسش‌های سقراطی برای به چالش کشیدن تحریف‌های شناختی استفاده می‌کند.
 تکلیف در منزل یک جنبهٔ اساسی از درمان شناختی است و مهارت‌های آموخته‌شده در درمان را تثبیت می‌کند.
 رویکرد شناختی، فعال، جهت‌دار و ساختاریافته است.
 درمان شناختی عموماً کوتاه‌مدت است.
 درمان شناختی مبتنی بر مراحل قابل پیش‌بینی است.

این مراحل عمدتاً شامل یادگیری مدل سی‌بی‌تی؛ ایجاد ارتباط میان افکار، احساسات، رفتارها و واکنش‌های فیزیولوژیکی؛ توجه به زمان بروز احساسات ناکارآمد؛ یادگیری زیر سؤال بردن افکار مرتبط با این احساسات؛ جایگزینی افکار غیرمنطقی با افکاری که ریشه در واقعیت دارند؛ اصلاح رفتارها بر اساس تفاسیر جدید از وقایع؛ و در برخی موارد، یادگیری تشخیص و تغییر باورها و نگرش‌های اصلی زیربنای تحریف‌های شناختی است.

چالولت، نگو، کازینو و گولت همچنین فرضیات رفتاردرمانی را آن‌طور که در سی‌بی‌تی استفاده می‌شود، توصیف کرده‌اند. آنها به کار آگراس, پروچاسکا و نورکراس, و کرک اشاره می‌کنند. این فرضیات عبارتند از:
 رفتارها نقش اساسی در شروع، تداوم و تشدید آسیب‌شناسی روانی دارند.
 نظریهٔ یادگیری در درک درمان بیماری‌های روانی کلیدی است، زیرا رفتارها می‌توانند آموخته شوند و فراموش شوند.
 ارزیابی دقیق (آنالیز رفتار کاربردی) در شروع درمان ضروری است. این ارزیابی شامل شناسایی رفتارها؛ عوامل تشدیدکننده، تعدیل‌کننده و تداوم‌بخش؛ پیامدهای رفتارها؛ اجتناب؛ و منابع شخصی است.
 اثربخشی درمان در طول مدت آن پایش می‌شود.
 رفتاردرمانی علمی است و اشکال مختلف درمان با شواهد دقیق ارزیابی می‌شوند.
 رفتاردرمانی فعال، جهت‌دار و ساختاریافته است.

این مجموعه از فرضیات، روی‌هم‌رفته، جنبه‌های شناختی و رفتاری سی‌بی‌تی را پوشش می‌دهند.

 مراحل درمان 
سی‌بی‌تی را می‌توان دارای شش مرحله دانست:
 سنجش یا ارزیابی روان‌شناختی.
 مفهوم‌سازی مجدد؛
 کسب مهارت؛
 تثبیت مهارت‌ها و آموزش کاربردی؛
 تعمیم و نگهداری.
 ارزیابی و پیگیری پس‌از درمان.

این مراحل بر اساس سیستمی است که توسط کانفر و ساسلو ایجاد شده است. پس‌از شناسایی رفتارهایی که نیاز به تغییر دارند، خواه این رفتارها افراطی باشند یا اصلاً وجود نداشته باشند، و پس‌از انجام درمان، روان‌شناس باید تشخیص دهد که مداخله موفقیت‌آمیز بوده است یا خیر. برای مثال، «اگر هدف کاهش رفتار بود، پس باید نسبت به خط پایه، کاهشی وجود داشته باشد. اگر رفتار بحرانی در سطح خط پایه یا بالاتر از آن باقی بماند، مداخله شکست خورده است.»

مراحل ارزیابی شامل موارد زیر است:
 شناسایی رفتارهای بحرانی؛
 تشخیص اینکه رفتارهای بحرانی، افراطی هستند یا اصلاً وجود ندارند؛
 ارزیابی رفتارهای بحرانی از نظر فراوانی، مدت یا شدت (دستیابی به خط پایه)؛
 اگر افراطی باشد، تلاش برای کاهش فراوانی، مدت یا شدت رفتار؛ و اگر اصلاً وجود نداشته باشد، تلاش برای تقویت بروز رفتارها.

مرحلهٔ مفهوم‌سازی مجدد، بخش عمده‌ای از بخش «شناختی» سی‌بی‌تی را تشکیل می‌دهد.

 پروتکل‌های ارائه 
پروتکل‌های مختلفی برای ارائهٔ درمان شناختی رفتاری وجود دارد که شباهت‌های مهمی بین آنها دیده می‌شود. استفاده از اصطلاح سی‌بی‌تی ممکن است به مداخلات مختلفی اشاره داشته باشد، از جمله «خودآموزی (مثلاً حواس‌پرتی، تصویرسازی، خودگویی انگیزشی)، آرام‌سازی و/یا بیوفیدبِک، توسعهٔ استراتژی‌های مقابله‌ای سازگارانه (مثلاً به حداقل رساندن افکار منفی یا خودشکن)، تغییر باورهای ناسازگار دربارهٔ درد و تعیین هدف». درمان گاهی به‌صورت دستی انجام می‌شود، با درمان‌های کوتاه، مستقیم و محدود به زمان برای اختلالات روان‌شناختی فردی که مبتنی بر تکنیک‌های خاص هستند. سی‌بی‌تی هم در محیط‌های فردی و هم به‌صورت گروهی استفاده می‌شود و تکنیک‌ها اغلب برای کاربردهای خودیاری تطبیق داده می‌شوند. برخی از متخصصان بالینی و پژوهشگران گرایش شناختی دارند (مثلاً بازسازی شناختی)، در حالی‌که برخی دیگر بیشتر گرایش رفتاری دارند (مثلاً درمان مواجهه‌ای زنده و درون‌تنی). مداخلاتی مانند درمان مواجهه‌ای خیالی، هر دو رویکرد را با هم ترکیب می‌کنند.

 تکنیک‌های مرتبط 
سی‌بی‌تی ممکن است در ترکیب با مجموعه‌ای از تکنیک‌های متنوع اما مرتبط مانند درمان مواجهه‌ای، تلقیح استرس، درمان پردازش شناختی، درمان شناختی، درمان فراشناختی، آموزش فراشناختی، آموزش آرام‌سازی، رفتاردرمانی دیالکتیک و درمان پذیرش و تعهد ارائه شود. برخی از درمانگران نوعی درمان شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی را ترویج می‌کنند که تأکید بیشتری بر خودآگاهی به‌عنوان بخشی از فرایند درمانی دارد.

 روش‌های دسترسی 
 درمانگر 
یک برنامهٔ سی‌بی‌تی تیپیکال شامل جلسات حضوری میان بیمار و درمانگر است که معمولاً از ۶ تا ۱۸ جلسهٔ حدود یک‌ساعته تشکیل می‌شود و فاصلهٔ بین جلسات ۱ تا ۳ هفته است. این برنامهٔ اولیه ممکن است با چند جلسهٔ تقویتی دنبال شود، برای مثال پس از یک ماه و سه ماه. همچنین مشخص شده است که سی‌بی‌تی در صورتی که بیمار و درمانگر از طریق لینک‌های کامپیوتری به‌صورت همزمان برای یکدیگر تایپ کنند نیز می‌تواند مؤثر باشد.

درمان شناختی–رفتاری ارتباط نزدیکی با مدل دانشمند–متخصص دارد؛ مدلی که در آن، شیوهٔ بالینی و پژوهش توسط یک دیدگاه علمی، تعریف عملیاتی روشن از مشکل و تأکید بر اندازه‌گیری، از جمله اندازه‌گیری تغییرات در شناخت و رفتار و دستیابی به هدف‌ها، هدایت می‌شود. این موارد اغلب از طریق انجام تکالیف در خانه محقق می‌شوند؛ جایی‌که بیمار و درمانگر با هم همکاری می‌کنند تا تکلیفی را برای انجام تا پیش از جلسهٔ بعدی طراحی کنند.  انجام این تکالیف ــ که می‌تواند به سادگی حضور یک فرد افسرده در نوعی رویداد اجتماعی باشد ــ نشان‌دهندهٔ تعهد به رعایت درمان و تمایل به تغییر است. سپس درمانگر می‌تواند بر اساس میزان تکمیل تکلیف توسط بیمار، گام بعدی درمان را به‌طور منطقی ارزیابی کند. اثربخشی درمان شناختی–رفتاری به وجود یک اتحاد درمانی میان ارائه‌دهندهٔ مراقبت سلامت و فرد جویای کمک وابسته است. برخلاف بسیاری از اشکال دیگر روان‌درمانی، بیمار در سی‌بی‌تی مشارکت بسیار فعالی دارد. برای مثال، ممکن است از یک بیمار مضطرب خواسته شود که به‌عنوان تکلیف خانگی با یک غریبه صحبت کند، اما اگر این کار خیلی دشوار باشد، او می‌تواند ابتدا یک تکلیف ساده‌تر را انجام دهد. درمانگر باید انعطاف‌پذیر باشد و به‌جای ایفای نقش یک شخصیت مقتدر، مایل باشد به حرف‌های بیمار گوش دهد.

 درمان شناختی رفتاری مبتنی بر کامپیوتر یا اینترنت 
درمان شناختی رفتاری مبتنی بر کامپیوتر (CCBC) توسط انستیتوی ملی تعالی سلامت و مراقبت (NICE) به‌عنوان «یک اصطلاح کلی برای ارائهٔ سی‌بی‌تی از طریق یک رابط کامپیوتری تعاملی که توسط یک کامپیوتر شخصی، اینترنت یا سیستم پاسخ صوتی تعاملی ارائه می‌شود» توصیف شده است، به جای مواجههٔ حضوری با یک درمانگر انسانی. همچنین به‌عنوان درمان شناختی رفتاری ارائه‌شده از طریق اینترنت یا Iسی‌بی‌تی شناخته می‌شود. سی‌سی‌بی‌تی پتانسیل بهبود دسترسی به درمان‌های مبتنی بر شواهد و غلبه بر هزینه‌های گزاف و عدم دسترسی‌ای را دارد که گاهی با حفظ یک درمانگر انسانی همراه است. در این زمینه، مهم است که سی‌بی‌تی را با «آموزش مبتنی بر کامپیوتر» که امروزه بیشتر به‌عنوان آموزش الکترونیکی شناخته می‌شود، اشتباه نگیریم.
اگرچه پیش از حمایت از انتشار جهانی سی‌سی‌بی‌تی، بهبود کیفیت پژوهش‌ها و پایبندی به درمان ضروری است، اما در متامطالعات مشخص شده است که این روش مقرون‌به‌صرفه و اغلب ارزان‌تر از مراقبت‌های معمول است،MoodGYM was superior to informational websites in terms of psychological outcomes or service use از جمله برای اضطراب و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD). مطالعات نشان داده‌اند که افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی و افسردگی با روش‌های آنلاین مبتنی بر سی‌بی‌تی بهبود یافته‌اند. یک مطالعه که نسخهٔ آنلاین سی‌بی‌تی را برای افراد مبتلا به PTSD خفیف تا متوسط ارزیابی کرد، نشان داد که رویکرد آنلاین به اندازهٔ همان درمان حضوری مؤثر و از نظر هزینه ارزان‌تر است. یک مرور از پژوهش‌های سی‌سی‌بی‌تی در درمان اختلال وسواسی–جبری در کودکان نشان داد که این رابط پتانسیل بالایی برای درمان آیندهٔ OCD در نوجوانان و جوانان دارد. علاوه‌بر این، بیشتر مداخلات اینترنتی برای اختلال استرس پس‌از سانحه از سی‌سی‌بی‌تی استفاده می‌کنند. سی‌سی‌بی‌تی همچنین برای درمان اختلالات خلق‌وخو در میان جمعیت‌های غیردگرجنس‌گرا که ممکن است از ترس انگ اجتماعی از درمان حضوری اجتناب کنند، مناسب است؛ هرچند در حال حاضر برنامه‌های سی‌سی‌بی‌تی به‌ندرت به این جمعیت‌ها خدمات ارائه می‌دهند.
در فوریه ۲۰۰۶، NICE توصیه کرد که سی‌سی‌بی‌تی برای بیمارانی که با افسردگی خفیف تا متوسط مراجعه می‌کنند، به جای انتخاب فوری داروهای ضدافسردگی، در سراسر انگلستان و ولز و در چارچوب سرویس سلامت ملی (NHS) در دسترس قرار گیرد، و در حال حاضر سی‌سی‌بی‌تی توسط برخی از سیستم‌های سلامت ارائه می‌شود. دستورالعمل بالینی NICE در سال ۲۰۰۹ اذعان داشت که احتمالاً چندین محصول سی‌بی‌تی کامپیوتری وجود دارد که برای بیماران مفید هستند، اما تأیید خود را برای هر محصول خاص حذف کرد.

 ارائه مبتنی بر اپلیکیشن گوشی هوشمند 
یکی دیگر از روش‌های جدید دسترسی، استفاده از اپلیکیشن موبایل یا برنامه‌های گوشی هوشمند برای ارائهٔ خودیاری یا سی‌بی‌تی هدایت‌شده است. شرکت‌های فناوری در حال توسعهٔ چت‌بات‌های هوش مصنوعی مبتنی بر موبایل هستند تا سی‌بی‌تی را به‌عنوان یک مداخلهٔ اولیه برای حمایت از سلامت روان، ایجاد تاب‌آوری روان‌شناختی و ارتقای به‌زیستی عاطفی ارائه دهند. اپلیکیشن‌های مکالمه‌ای مبتنی بر متن و مجهز به هوش مصنوعی که به‌صورت ایمن و خصوصی از طریق تلفن‌های هوشمند ارائه می‌شوند، این قابلیت را دارند که در مقیاس جهانی گسترش یابند و پشتیبانی متنی و همیشه در دسترس را فراهم کنند. پژوهش‌های فعالی در حال انجام است، از جمله مطالعات داده‌های دنیای واقعی که اثربخشی و میزان تعامل کاربران با اپلیکیشن‌های چت‌بات متنی مبتنی بر گوشی هوشمند را برای ارائهٔ سی‌بی‌تی از طریق یک رابط مکالمه‌ای مبتنی بر متن اندازه‌گیری می‌کنند. پژوهش‌های اخیر بازار و تحلیل بیش از ۵۰۰ راهکار آنلاین مراقبت سلامت روان، سه چالش کلیدی در این بازار را شناسایی کرده است: کیفیت محتوا، راهنمایی کاربر و شخصی‌سازی.
یک مطالعه، سی‌بی‌تی به‌تنهایی را با درمان مبتنی بر ذهن‌آگاهی همراه با سی‌بی‌تی، که هر دو از طریق اپلیکیشن ارائه می‌شدند، مقایسه کرد. این مطالعه نشان داد که خودیاری مبتنی بر ذهن‌آگاهی در کوتاه‌مدت، شدت افسردگی را بیش از خودیاری مبتنی بر سی‌بی‌تی کاهش می‌دهد. در مجموع، هزینه‌های NHS برای رویکرد ذهن‌آگاهی به‌طور متوسط ۵۰۰ پوند به‌ازای هر نفر کمتر از سی‌بی‌تی بود.

 مطالعه راهنماهای خودیاری 
برخی مطالعات نشان داده‌اند که توانمندسازی بیماران برای استفاده از راهنماهای خودیاری مبتنی بر سی‌بی‌تی می‌تواند مؤثر باشد. با این حال، یک مطالعه در بیمارانی که تمایل به نشخوار فکری داشتند، اثری منفی را نشان داد، و یک متاآنالیز دیگر گزارش کرد که این مزیت تنها زمانی از نظر آماری معنادار است که خودیاری به‌صورت هدایت‌شده (برای مثال توسط یک متخصص مراقبت سلامت) ارائه شود.

 دوره آموزشی گروهی 
مشارکت بیماران در دوره‌های آموزشی گروهی مبتنی بر سی‌بی‌تی مؤثر گزارش شده است. با این حال، در یک متاآنالیز که درمان‌های مبتنی بر شواهد برای اختلال وسواسی–جبری در کودکان را مرور می‌کرد، سی‌بی‌تی فردی مؤثرتر از سی‌بی‌تی گروهی گزارش شد.

 انواع دوره‌ها 
 درمان شناختی رفتاری مختصر 
درمان شناختی رفتاری مختصر (بی‌سی‌بی‌تی) شکلی از سی‌بی‌تی است که برای موقعیت‌هایی با محدودیت زمانی در جلسات درمانی، و به‌طور خاص برای افرادی که با افکار خودکشی و/یا اقدام به خودکشی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، توسعه یافته است. بی‌سی‌بی‌تی بر اساس «حالت خودکشی» پیشنهادی راد، که بسطی بر نظریهٔ مدال بِک است، بنا شده است. بی‌سی‌بی‌تی طی چند جلسه انجام می‌شود و طبق طراحی می‌تواند در مجموع تا ۱۲ ساعت ادامه یابد. این رویکرد برای نخستین‌بار توسط ام. دیوید راد، با هدف پیشگیری از خودکشی، در میان سربازان در حال خدمت فعال توسعه و به کار گرفته شد.

جزئیات درمان شامل:
 جهت‌گیری
 تعهد به درمان
 پاسخ به بحران و برنامه‌ریزی بی‌خطری
 محدودسازی دسترسی به ابزار خودکشی 
 «کیت بقا»
 «کارت دلایل برای زندگی»
 مدل خودکشی
 دفترچه (ژورنال) درمان
 درس‌های آموخته‌شده
 تمرکز بر مهارت
 برگه‌های تمرین توسعهٔ مهارت
 کارت‌های مقابله
 نمایش (اجرای عملی)
 تمرین
 اصلاح و پالایش مهارت‌ها
 پیشگیری از عود
 تعمیم مهارت‌ها
 اصلاح و پالایش مهارت‌ها

 درمان شناختی رفتاری هیجان‌مدار 
مقالهٔ اصلی: درمان شناختی رفتاری هیجان‌مدار

درمان شناختی رفتاری هیجان‌مدار نوعی سی‌بی‌تی است که در ابتدا برای افراد مبتلا به اختلالات خوردن توسعه یافت، اما اکنون برای طیفی از مشکلات از جمله اضطراب، افسردگی، اختلال وسواسی-اجباری، اختلال استرس پس‌از سانحه و مشکلات مرتبط با خشم به کار می‌رود. این رویکرد، جنبه‌هایی از سی‌بی‌تی و درمان رفتار دیالکتیکی را ترکیب می‌کند و هدف آن، بهبود درک و تحمل هیجانات به‌منظور تسهیل فرایند درمان است. این روش اغلب به‌عنوان یک «پیش‌درمان» برای آماده‌سازی و تجهیز بهتر افراد برای درمان‌های بلندمدت‌تر استفاده می‌شود.

 آموزش شناختی رفتاری ساختاریافته 
مقالهٔ اصلی: آموزش شناختی رفتاری ساختاریافته

آموزش شناختی–رفتاری ساختاریافته (سی‌سی‌بی‌تی) یک فرایند مبتنی بر شناخت است که فلسفه‌های اصلی آن به‌طور گسترده از سی‌بی‌تی اقتباس شده است. همانند سی‌بی‌تی، سی‌سی‌بی‌تی نیز فرض می‌کند که رفتار به‌طور جدایی‌ناپذیری با باورها، افکار و احساسات پیوند دارد. سی‌سی‌بی‌تی همچنین با ترکیب رویکردهای شناخته‌شدهٔ دیگر در حوزهٔ سلامت رفتاری و روان‌شناسی ــ به‌ویژه رفتاردرمانی عقلانی هیجانی که توسط آلبرت الیس ــ بر فلسفهٔ اصلی سی‌بی‌تی بنا شده است. سی‌سی‌بی‌تی از دو جهت با سی‌بی‌تی تفاوت دارد: نخست، سی‌سی‌بی‌تی در قالبی بسیار منظم و با ساختار سخت‌گیرانه ارائه می‌شود؛ دوم، سی‌سی‌بی‌تی یک فرایند آموزشی از پیش تعیین‌شده و محدود است که با ورود شرکت‌کننده، شخصی‌سازی می‌شود. سی‌سی‌بی‌تی به‌گونه‌ای طراحی شده است که فرد را در یک بازهٔ زمانی مشخص به نتیجه‌ای مشخص برساند. از سی‌سی‌بی‌تی برای به چالش کشیدن رفتارهای اعتیادآور، به‌ویژه در مورد موادی مانند دخانیات، الکل و غذا، و نیز برای مدیریت دیابت و کاهش استرس و اضطراب استفاده شده است. سی‌سی‌بی‌تی همچنین در زمینهٔ روان‌شناسی جنایی برای کاهش وقوع مجدد جرم به کار رفته است.

 درمان اصلاح اخلاقی 
درمان اصلاح اخلاقی نوعی سی‌بی‌تی است که برای کمک به مجرمان در غلبه بر اختلال شخصیت ضداجتماعی به کار می‌رود و خطر ارتکاب دوبارهٔ جرم را اندکی کاهش می‌دهد. این روش عموماً به‌صورت گروهی اجرا می‌شود، زیرا در صورت ارائهٔ درمان انفرادی به افراد مبتلا به ASPD، خطر تقویت ویژگی‌های خودشیفته‌وار وجود دارد. درمان اصلاح اخلاقی می‌تواند در محیط‌های اصلاحی (زندان و مراکز مشابه) یا به‌صورت سرپایی ارائه شود و گروه‌ها معمولاً به‌صورت هفتگی و به مدت دو تا شش ماه تشکیل می‌شوند.

 تلقیح استرس 
این نوع مداخله از ترکیبی از تکنیک‌های شناختی، رفتاری و برخی روش‌های آموزشی با رویکرد انسان‌گرایانه برای هدف‌گیری استرسورهای مراجع استفاده می‌کند. تلقیح استرس معمولاً برای کمک به مراجعان به‌منظور کنار آمدن بهتر با استرس یا اضطراب پس از رویدادهای استرس‌زا به کار می‌رود. این فرایند سه‌مرحله‌ای، مراجع را آموزش می‌دهد تا از مهارت‌هایی که از پیش در اختیار دارد برای سازگاری بهتر با استرسورهای کنونی استفاده کند.

مرحلهٔ نخست، مرحلهٔ مصاحبه و مفهوم‌سازی است که شامل آزمون‌های روان‌شناختی، خودنظارتی و ارائهٔ مجموعه‌ای از مواد خواندنی به مراجع است. این مرحله به درمانگر امکان می‌دهد فرایند آموزش را متناسب با نیازهای فردی هر مراجع طراحی کند. مراجعان می‌آموزند مشکلات خود را در دو دستهٔ اصلی «متمرکز بر هیجان» و «متمرکز بر مسئله» طبقه‌بندی کنند تا بتوانند در مواجهه با موقعیت‌های منفی، واکنش‌های مؤثرتری انتخاب کنند. این مرحله در نهایت مراجع را برای مواجهه و تأمل بر واکنش‌های فعلی خود نسبت به استرسورها آماده می‌کند، پیش از آن‌که به تغییر این واکنش‌ها و هیجان‌های مرتبط پرداخته شود. تمرکز این مرحله بر «مفهوم‌سازی» است.

مرحلهٔ دوم بر «کسب مهارت و تمرین» تأکید دارد و در ادامهٔ مفهوم‌سازی صورت می‌گیرد. در این مرحله، مهارت‌هایی به مراجع آموزش داده می‌شود که به او کمک می‌کنند بهتر با استرسورهای خود کنار بیاید؛ این مهارت‌ها سپس در فضای درمانی تمرین می‌شوند. نمونه‌هایی از این مهارت‌ها شامل خودتنظیمی، حل مسئله، مهارت‌های ارتباط بین‌فردی و غیره است.

مرحلهٔ سوم و نهایی، «کاربرد و پیگیری» مهارت‌هایی است که در فرایند آموزش کسب شده‌اند. در این مرحله، مراجع فرصت می‌یابد مهارت‌های خود را در برابر طیف وسیعی از استرسورها به کار گیرد. فعالیت‌هایی مانند ایفای نقش، تصویرسازی ذهنی و الگوگیری در این مرحله به کار می‌روند. در پایان، مراجع یادمی‌گیرد استرسورهای شخصی، مزمن و آیندهٔ خود را به مسائلی خردتر تقسیم کند و برای هرکدام اهداف مقابله‌ای کوتاه‌مدت، میان‌مدت و بلندمدت تعریف کند تا به‌صورت پیشگیرانه با آن‌ها مواجه شود.

 سی‌بی‌تی هدایت‌شده با فعالیت: بافندگی گروهی 

یک الگوی گروه‌درمانی جدید بر پایهٔ سی‌بی‌تی، بافندگی را در فرایند درمان ادغام کرده است و گزارش شده که نتایج قابل‌اعتماد و امیدوارکننده‌ای به همراه دارد. مبنای این رویکرد نو، این ایدهٔ پرتکرار در ادبیات سی‌بی‌تی است که موفقیت درمان تا حد زیادی به این وابسته است که روش درمان تا چه اندازه در زندگی روزمرهٔ بیمار «جا بیفتد» و با روال طبیعی او هم‌خوان باشد. مشابه سی‌بی‌تی گروهی استاندارد، بیماران هفته‌ای یک‌بار در گروه‌های ۱۰ تا ۱۵ نفره گرد هم می‌آیند و زیر نظر یک روان‌شناس یا متخصص سلامت روان آموزش‌دیده، بافندگی می‌کنند.

عنصر مرکزی در این روش، توانایی تخیلی بیمار برای نسبت دادن هر بخش از نخ (کاموا) به یک فکر مشخص است. در طول درمان، نخ به‌صورت هدفمند بافته می‌شود و در نهایت یک قطعهٔ بافته‌شده با هر شکلی که گروه انتخاب کند، پدید می‌آید. این فرایند درمانی به بیمار می‌آموزد که چگونه «افکار» خود را، از طریق ساخت یک محصول بافته‌شدهٔ منسجم، در قالبی معنادار سازمان‌دهی کند. از آن‌جا که در سی‌بی‌تی بر این فرض تأکید می‌شود که رفتار نتیجهٔ شناخت است، فرایند بافندگی به‌عنوان استعاره‌ای عینی نشان می‌دهد که چگونه افکاری که به نخ نسبت داده شده‌اند، در نهایت در «واقعیت» اطراف فرد تبلور می‌یابند و به رفتار و پیامدهای عینی تبدیل می‌شوند.Corkhill, B. , Hemmings, J. , Maddock, A. , & Riley, J. (2014). "Knitting and Well-being". Textile, 12(1), 34–57.Dugas, M. J. , Ladouceur, R. , Léger, E. , Freeston, M. H. , Langolis, F. , Provencher, M. D. , & Boisvert, J. M. (2003). "Group cognitive-behavioral therapy for generalized anxiety disorder: treatment outcome and long-term follow-up". Journal of Consulting and Clinical Psychology, 71(4), 821.

 هیپنوتراپی شناختی‌رفتاری مبتنی بر ذهن‌آگاهی 
هیپنوتراپی شناختی‌رفتاری مبتنی بر ذهن‌آگاهی (MCBH) شکلی از سی‌بی‌تی است که بر «آگاهی تأملی» تمرکز دارد و به گرایش‌ها و الگوهای ناهشیار فرد می‌پردازد. در این رویکرد، بیش از آن‌که بر یک «دخالت مجزا» تأکید شود، بر یک «فرایند» سه‌مرحله‌ای برای دستیابی به اهداف درمانی مورد نظر تأکید می‌شود.

MCBH اصول ذهن‌آگاهی و فنون شناختی‌رفتاری را با ظرفیت تحول‌آفرین هیپنوتراپی ادغام می‌کند و تلاش دارد با افزایش آگاهی، تنظیم شناخت‌ها و بهره‌گیری از حالت‌های هیپنوتیک هدایت‌شده، به تغییر پایدار در الگوهای فکری و هیجانی فرد کمک کند.

 پروتکل یکپارچه 
پروتکل یکپارچه برای درمان فراتشخیصی اختلالات هیجانی (UP) شکلی از سی‌بی‌تی است که توسط دیوید اچ. بارلو و پژوهشگران دانشگاه بوستون توسعه یافته و می‌تواند برای طیف وسیعی از اختلالات اضطرابی به کار رود. مبنای منطقی این رویکرد آن است که اختلالات اضطرابی و افسردگی غالباً به‌دلیل علل زمینه‌ای مشترک با هم بروز می‌کنند و می‌توان آنها را به‌طور کارآمد به‌صورت همزمان درمان کرد.

UP شامل مجموعه‌ای مشترک از اجزاست:
 آموزش روانی
 ارزیابی مجدد (بازپرداخت) شناختی
 تنظیم هیجان
 تغییر رفتار

نشان داده شده است که UP برای برخی اختلالات خاص، مانند اختلال وسواسی-اجباری و اختلال اضطراب اجتماعی، نتایجی معادل با پروتکل‌های تک‌تشخیصی به‌دست می‌آورد. چندین مطالعه نیز نشان داده‌اند که انتشار و آموزش UP در مقایسه با پروتکل‌های تک‌تشخیصی آسان‌تر است.

سی‌بی‌تی منطبق با فرهنگ، که به مطالعهٔ روان‌درمانی در نژادها، مذاهب و فرهنگ‌های مختلف ــ یا «روان‌درمانی قومی» ــ می‌پردازد، رشته‌ای نسبتاً جدید در پژوهش و عمل بالینی است

 انتقادات 

 اثربخشی نسبی 
پژوهش‌های انجام‌شده در زمینهٔ سی‌بی‌تی، موضوع بحث‌های طولانی و مداوم بوده است. در حالی که برخی پژوهشگران گزارش کرده‌اند که سی‌بی‌تی از دیگر درمان‌ها مؤثرتر است، بسیاری از پژوهشگران دیگر و نیز برخی بالینگران، روایی چنین ادعاهایی را زیر سؤال برده‌اند. برای مثال، یک مطالعه سی‌بی‌تی را در درمان اضطراب و افسردگی نسبت به درمان‌های دیگر برتر دانست، اما پژوهشگرانی که مستقیماً به آن مطالعه پاسخ دادند، با انجام یک آنالیز مجدد نتوانستند شواهدی دالّ بر برتری سی‌بی‌تی نسبت به دیگر درمان‌های معتبر غیرشناختی پیدا کنند و در آنالیز سیزده کارآزمایی بالینی دیگر دربارهٔ سی‌بی‌تی نیز به این نتیجه رسیدند که این مطالعات، شواهدی برای «برتری» سی‌بی‌تی فراهم نمی‌کنند.

نمونهٔ دیگر، کارآزمایی ۵ میلیون پوندی PACE است که نتایج اولیهٔ آن چنین تفسیر شد که گویا سی‌بی‌تی و ورزش‌درمانی تدریجی (GET) می‌توانند انسفالومیلیت میالژیک/سندرم خستگی مزمن (ME/CFS) را «درمان» کنند. با این حال، هنگامی که داده‌های PACE بعداً به‌طور جامع بازتحلیل و افراد در پیگیری طولانی‌مدت ارزیابی شدند، مشخص شد که مداخلات سی‌بی‌تی و GET نه تنها مؤثر نبوده‌اند، بلکه ممکن است از نظر ایمنی نیز مسئله‌دار باشند. طراحی مطالعهٔ PACE با مجموعه‌ای از کاستی‌های روش‌شناختی همراه بود؛ از جمله فقدان کورسازی تکی و دوسوکور، دستکاری گذشته‌نگر شاخص‌های پیامد اولیه و نادیده‌گرفتن نظام‌مند پیامدهای منفی سلامت در افراد مبتلا به ME/CFS که به سی‌بی‌تی و GET پرداخته بودند.

در مواردی که گزارش شده است سی‌بی‌تی از نظر شاخص‌های پیامد اولیه از نظر آماری بهتر از سایر مداخلات روان‌شناختی عمل کرده است، اندازهٔ اثر کوچک بوده و نشان می‌دهد که این تفاوت‌ها از نظر بالینی ناچیز و فاقد اهمیت عملی‌اند. با این حال، سی‌بی‌تی همچنان به دلیل رویکرد ساختاریافته‌اش در شناسایی و اصلاح ارزیابی‌های شناختی ناسازگار ــ که با بهبود تنظیم هیجان در افراد مبتلا به اختلالات خلقی و اضطرابی ارتباط یافته است ــ به‌طور گسترده شناخته و به‌کار گرفته می‌شود.Hofmann, S.G. , Asnaani, A. , Vonk, I.J. , Sawyer, A.T. , Fang, A. (2012). The Efficacy of Cognitive Behavioral Therapy: A Review of Meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440. doi:10.1007/s10608-012-9476-1. افزون بر این، در مورد پیامدهای ثانویه (مانند شاخص‌های عملکرد عمومی) معمولاً تفاوت معنی‌داری بین سی‌بی‌تی و دیگر درمان‌ها مشاهده نشده است.

یک انتقاد اساسی دیگر این است که کارآزمایی‌های بالینی اثربخشی سی‌بی‌تی (و اساساً هر نوع روان‌درمانی) به‌صورت دوسوکور انجام نمی‌شوند؛ یعنی نه آزمودنی‌ها و نه درمانگران نسبت به نوع درمان کور نیستند. در برخی مطالعات، ارزیاب‌های پیامد ممکن است از نوع درمان بی‌خبر باشند (کورسازی تکی)، اما نه بیماران و نه درمانگران نسبت به نوع مداخلهٔ ارائه‌شده بی‌اطلاع نیستند؛ در نتیجه، دو نفر از سه فرد درگیر در کارآزمایی (همهٔ افراد درگیر در ارائهٔ درمان) کورسازی نشده‌اند. از آنجا که بیمار در اصلاح افکار منفی و تحریف‌شده مشارکت فعال دارد، عملاً به‌خوبی از گروه درمانی که در آن قرار گرفته است آگاه است.

اهمیت کورسازی، در یک متاآنالیز که اثربخشی سی‌بی‌تی را با در نظر گرفتن کنترل دارونما و وضعیت کورسازی بررسی کرده بود، برجسته شد. در این مطالعه، داده‌های تجمیع‌شده از کارآزمایی‌های منتشرشدهٔ سی‌بی‌تی در اسکیزوفرنی، اختلال افسردگی اساسی (MDD) و اختلال دوقطبی که در آنها از مداخلات کنترلی غیراختصاصی برای مهار اثرات غیراختصاصی استفاده شده بود، تحلیل شد. نتایج نشان داد که سی‌بی‌تی در درمان اسکیزوفرنی از مداخلات کنترلی غیراختصاصی بهتر نیست و میزان عود را کاهش نمی‌دهد؛ در درمان MDD اندازهٔ اثر اندک است و سی‌بی‌تی استراتژی مؤثری برای پیشگیری از عود اختلال دوقطبی محسوب نمی‌شود، به‌طوری‌که برای MDD اندازهٔ اثر تجمعی بسیار پایین گزارش شد.

 کاهش اثربخشی 
یک متاآنالیز در سال ۲۰۱۵ نشان داد که اثرات مثبت سی‌بی‌تی بر افسردگی از سال ۱۹۷۷ روندی کاهشی داشته است. نتایج کلی، دو الگوی مجزا از کاهش اندازه اثر را نشان داد: ۱) کاهش کلی بین سال‌های ۱۹۷۷ تا ۲۰۱۴ و ۲) کاهش شدیدتر بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۴. تحلیل‌های زیرگروهی آشکار کرد که در مطالعاتی که در آنها به درمانگران گروه مداخله دستور داده شده بود به‌طور دقیق از کتابچهٔ راهنمای سی‌بی‌تی بِک پیروی کنند، کاهش اندازهٔ اثر از سال ۱۹۷۷ شدیدتر از مطالعاتی بوده است که در آنها استفاده از سی‌بی‌تی بدون کتابچهٔ راهنما مجاز بوده است. نویسندگان مطمئن نبودند این کاهش چرا رخ داده است، اما عواملی مانند آموزش ناکافی درمانگران، عدم پایبندی به دستورالعمل، کمبود تجربهٔ بالینی و کاهش امید و باور بیماران به اثربخشی سی‌بی‌تی را به‌عنوان توضیحات احتمالی مطرح کردند. آنها همچنین تأکید کردند که این متاآنالیز فقط به اختلالات افسردگی محدود بوده است.

 نرخ بالای خروج بیماران از درمان 
برخی پژوهشگران گزارش کرده‌اند که مطالعات سی‌بی‌تی در مقایسه با سایر درمان‌ها، نرخ ترک درمان بالاتری دارند. یک متاآنالیز نشان داد که نرخ قطع درمان در سی‌بی‌تی حدود ۱۷٪ بیش از دیگر روان‌درمانی‌هاست. این نرخ بالا در درمان چندین اختلال، به‌ویژه اختلال خوردن بی‌اشتهایی عصبی ــ که اغلب با سی‌بی‌تی درمان می‌شود ــ نیز مشاهده شده است؛ به‌طوری‌که در افراد دریافت‌کنندهٔ سی‌بی‌تی احتمال قابل‌توجهی وجود دارد که پیش از تکمیل دورهٔ درمان، آن را رها کرده و به الگوهای رفتاری بی‌اشتهایی بازگردند.
در آنالیز دیگری بر روی مداخلات روان‌شناختی برای نوجوانانِ دچار خودآزاری، نرخ ترک درمان در گروه‌های سی‌بی‌تی و DBT مشابه بود. در این مطالعه، چندین کارآزمایی بالینی که اثربخشی سی‌بی‌تی را در جوانانِ درگیر خودآزاری بررسی می‌کردند، تجزیه‌وتحلیل شد و پژوهشگران نتیجه گرفتند که هیچ‌یک از این مداخلات، اثربخشی قانع‌کننده‌ای نشان نداده‌اند.

 دغدغه‌های فلسفی دربارهٔ روش‌های سی‌بی‌تی 
انتقادها تنها به روش‌شناسی پژوهش دربارهٔ سی‌بی‌تی محدود نبوده‌اند؛ برخی نویسندگان، خودِ مبانی نظری و چارچوب درمانی سی‌بی‌تی را نیز زیر سؤال برده‌اند.
اسلایف و ویلیامز استدلال می‌کنند که یکی از مفروضات پنهان در سی‌بی‌تی، جبرگرایی و به‌حاشیه‌راندن ارادهٔ آزاد است. به‌زعم آنها، سی‌بی‌تی این‌گونه مفهوم‌سازی می‌کند که محرک‌های بیرونی از محیط وارد ذهن شده، افکار را برمی‌انگیزند و این افکار به حالات عاطفی منتهی می‌شوند؛ در این مدل، جایی برای عاملیت و اختیار فردی در نظر گرفته نشده است.
انتقاد دیگر، به‌ویژه در مورد کاربرد سی‌بی‌تی در اختلال افسردگی اساسی، آن است که این رویکرد گاهی نشانه‌های بالینی را با عللِ اختلال خلط می‌کند. انتقادهای دیگری نیز مطرح شده است، از جمله اینکه سی‌بی‌تی ممکن است تصویری ساده‌انگارانه از مراجعان ارائه کند یا عمدتاً قادر به پرداختن به مشکلات «سطحی» و نسبتاً ساده باشد.

 عوارض جانبی 
به‌طور کلی، سی‌بی‌تی به‌عنوان رویکردی با عوارض جانبی اندک ــ اگر اساساً عارضه‌ای داشته باشد ــ توصیف شده است. بااین‌حال، برخی نویسندگان خواستار ارزیابی نظام‌مندتر عوارض احتمالی سی‌بی‌تی شده‌اند. بسیاری از کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شدهٔ مداخلات روان‌شناختی مانند سی‌بی‌تی، پیامدهای زیان‌بار بالقوه برای بیمار را به‌صورت نظام‌مند ثبت نمی‌کنند، درحالی‌که در کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شدهٔ دارودرمانی، ثبت عوارض جانبی معمولاً جزء جدایی‌ناپذیر طراحی مطالعه است.
یک متاآنالیز در سال ۲۰۱۷ نشان داد که عوارض نامطلوب در کودکانی که سی‌بی‌تی دریافت می‌کنند شایع نیست و افزون بر آن، سی‌بی‌تی در مقایسه با دارونما یا داروها با نرخ پایین‌تر خروج از درمان همراه است. بااین‌وجود، درمانگران سی‌بی‌تی گاهی در بیماران سرپایی خود «رویدادهای ناخواسته» و عوارض جانبی را گزارش می‌کنند که «کاهش به‌زیستی/افزایش دیسترس» شایع‌ترین آنهاست.

 جامعه و فرهنگ 
خدمات ملی سلامت بریتانیا (NHS) در سال ۲۰۰۸ اعلام کرد که درمانگران بیشتری را برای ارائهٔ سی‌بی‌تی با هزینهٔ دولت آموزش خواهد داد، که بخشی از ابتکار بهبود دسترسی به درمان‌های روان‌شناختی (IAPT) بود. مؤسسه ملی سلامت و تعالی مراقبت (NICE) اعلام کرد که سی‌بی‌تی به درمان محوری افسردگی خفیف تا غیرشدید تبدیل خواهد شد و دارودرمانی فقط در مواردی به کار می‌رود که سی‌بی‌تی موفق نباشد.

درمانگران و انجمن‌های حرفه‌ای، در واکنش، ابراز نگرانی کردند که داده‌های موجود به‌طور کامل از میزان توجه، حمایت مالی و بودجه‌ای که سی‌بی‌تی دریافت می‌کند، پشتیبانی نمی‌کند. روان‌درمانگر و استاد دانشگاه، اندرو ساموئلز، این وضعیت را «کودتا» و «بازی قدرت» از سوی جامعه‌ای توصیف کرد که ناگهان خود را در آستانهٔ دسترسی به منابع مالی گسترده یافته است و افزود که «همه مجذوب ارزانی ظاهری سی‌بی‌تی شده‌اند».

شورای روان‌درمانی بریتانیا (UKCP) در سال ۲۰۱۲ در بیانیه‌ای مطبوعاتی اعلام کرد که سیاست‌های IAPT، «روان‌درمانی سنتی» را تضعیف می‌کند و از پیشنهادهایی که برخی درمان‌های تاییدشده را عملاً به سی‌بی‌تی محدود می‌کنند، انتقاد کرد؛ این شورا ادعا نمود که چنین سیاست‌هایی، بیماران را به «نسخه‌ای تعدیل‌شده از درمان شناختی رفتاری که اغلب توسط کارکنانی با آموزش بسیار محدود ارائه می‌شود» محدود می‌سازد.

 برای مطالعه بیشتر 








 واژه‌نامه 

 منابع 

 پیوند به بیرون 

 Association for Behavioral and Cognitive Therapies (ABCT)
 British Association for Behavioural and Cognitive Psychotherapies
 National Association of Cognitive-Behavioral Therapists
 International Association of Cognitive Psychotherapy
 Information on Research-based سی‌بی‌تی Treatments

رده:اختلال وسواسی جبری
رده:اعتیاد
رده:پزشکی اعتیاد
رده:تاریخچه بهداشت روان در بریتانیا
رده:درمان اختلال دوقطبی
رده:رفتاردرمانی شناختی
رده:روان‌شناسی بالینی
رده:وابستگی به مواد
رده:رویکردهای روان‌درمانی