کشتار حمیدیه

کشتار حمیدیه  که کشتار ارمنی‌ها نیز نامیده می‌شود، به کشتار دسته‌جمعی ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی در میانهٔ دههٔ ۱۸۹۰ اشاره دارد. تلفات تخمینی از ۱۰۰٬۰۰۰ تا ۳۰۰٬۰۰۰ متغیر است؛ در حالی که منجر به یتیم‌شدن ۵۰٬۰۰۰ کودک شد.. این کشتار به اقتباس از سلطان عبدالحمید دوم نامیده شد که در تلاش برای حفظ قلمروی امپراتوری رو به افول عثمانی بود و پان‌اسلامیسم را به عنوان یک ایدئولوژی دولتی دوباره مطرح کرد. اگرچه هدف این کشتارها عمدتاً ارمنی‌ها بودند، اما در برخی موارد به‌طور بی‌هدف به پوگروم ضدمسیحی تبدیل شد، که شامل کشتارهای دیاربکر نیز می‌شد که بر اساس یک منبع معاصر، دست کم منجر به کشته‌شدن ۲۵٬۰۰۰ مسیحی سریانی/آرامی (آرامی‌ها) شد.

مقدمهٔ کشتارهای ۱۸۹۴–۱۸۹۶ با کشتارهایی که در ساسون (که مقاومت ساسون شهرت داشت)، صورت گرفت، آغاز شد.Kurdoghlian, Mihran (1996). Hayots Badmoutioun, Volume III (in Armenian). Athens, Greece: Hradaragoutioun Azkayin Ousoumnagan Khorhourti. pp. 42–44. گروهی موسوم به «هنگ سواره‌نظام حمیدیه» که عموماً از کردهای سنی‌مذهب تشکیل شده بود و وظیفهٔ آن حفاظت از مرزهای شرقی امپراتوری عثمانی در برابر روسیهٔ تزاری بود؛ یعنی همان ولایاتی که عموماً ارمنی‌ها در آن‌ها زندگی می‌کردند در سال‌های پایانی قرن ۱۹ میلادی در جریان حملاتی دنباله‌دار به روستاهای ارمنی‌نشین، عامل کشتاری شد که امروز با نام «کشتار حمیدیه» شناخته می‌شود. دولت عثمانی با تبلیغات خود و با ادامهٔ همان خط مشی که پس از کشتارهای ۱۹۱۵–۱۹۱۶ میلادی نیز در پیش گرفت کوشید تا مسئولیت مطلق این کشتارها را به گردن کُردها بیندازد. در واقع کُردها نقشی به جز دستیاری نداشتند و برنامهٔ آن کشتارها همه توسط دولت عثمانی ریخته شده و به وسیلهٔ توده‌ها و گروهای مسلح و نیروهای ارتش تُرک که در وان و الازیغ از توپخانه نیز استفاده کردند، اجرا گردید و کُردها تنها به منظور غارتگری به آنان ملحق می‌شدند. ارمنی‌ها افزون‌بر مالیات‌هایی که می‌بایست به دولت بپردازند، مجبور بودند باج و خراجی غیرقانونی به رؤسای عشایر کُرد نیز پرداخت کنند.mithat sertoglu,mithat sertoglu türkiye'de ermeni meselesi,belgelerle turk tarihi,vol.1,p48

در ۱۸۹۳، ارمنی‌های شهر ساسون، از تن دردادن به این زورگویی‌ها و پرداختن باج و خراج غیرقانونی به کُردها که ورشکست‌شان می‌کرد سر باز زدند. برعکس به پرداخت بدهی‌های خود به خزانهٔ دولت عثمانی همچنان ادامه می‌دادند. کُردها که به خشم آمده بودند به ارمنی‌های ساسون حمله‌ور شدند، ولی این کوه‌نشینان آنان را پس راندند.ویکتور برار، سیاست سلطان، مجلهٔ پاریس، مورخ ۱۵ دسامبر ۱۸۹۶ آنگاه کُردها از مقامات دولت عثمانی کمک خواستند و آنان فوراً سربازان مسلحی به منطقه اعزام داشتند. این سربازان که به فرماندهی ژنرال زکی پاشا بودند، به کُردها ملحق شدند. آن‌ها منطقهٔ ساسون را اشغال و دست به کشتار زدند (اوت ۱۸۹۴).گزارش کمیسیون تحقیق مندرج در کتاب آبی گزارش پارلمانی بریتانیا، ترکیه ۱۸۹۵ شمارهٔ ۱ این کشتارها نخستین حلقه از قتل‌عام‌هایی بود که از سال ۱۸۹۴ تا ۱۹۲۴ میلادی به مدت ۳۰ سال ادامه پیدا کرد. در این کشتار از دوازده هزار نفر ارمنی ساکن ساسون ۳٬۵۰۰ نفر کشته شدند.کمیسیون تحقیق در مورد کشته‌شدگان فهرستی تنظیم کرد با ذکر اسامی ۹۰۰ نفر کشته که در حدود یک چهارم رقم کل بود. در این فهرست نام‌های بچه‌های چهارماهه هم دیده می‌شود.

 کشتار ارمنیان 
بندانگشتی|220px|حاجی آقا، یکی از مسلمانانی بود که نگهبان بیمارستان آمریکایی غازی عینتاب را بر عهده داشت. برای محافظت از زخمی‌های ارمنی (۱۸۹۵ میلادی)، او در ورودی بیمارستان ایستاده و مانع ورود قاتلان به بیمارستان شده‌است.
به ابتکار دولت انگلستان که به وسیلهٔ کنسول خود در وان از ماجرا با خبر شده بود، قدرت‌های اروپایی حاضر شدند دستور یک تحقیق محلی بدهند، و این کار به وسیلهٔ نمایندگان‌شان در دربار عثمانی صورت گرفت. با وجود تلاش‌هایی که دولت روس برای کارشکنی در راه تحقق این کار کرد، این تحقیق به عمل آمد و نتیجهٔ آن نادرستی اظهارات دولت عثمانی را که مدعی بود کشتار ارمنیان به دنبال شورشی روی داده که آنان برضد دولت به‌پاکرده بودند ثابت نمود؛ و نیز ثابت کرد که نیروهای منظم عثمانی همین‌که به محل رسیده‌اند بی‌آنکه جلوی جنگ و خون‌ریزی را بگیرند به کُردها ملحق شده و در کشتار ارمنیان دستیار آنان شدند.گزارش کمیسیون تحقیق در کتاب آبی ترکیه، ۱۸۹۵، شمارهٔ ۱ و نویسنده آقای گ. گوچ، تاریخ اروپای مدرن، چاپ ۱۹۲۳ لندنKlein, Janet (2011). The Margins of Empire: Kurdish Militias in the Ottoman Tribal Zone. Stanford: Stanford University Press, pp. 21-34.
پل کامبن سفیر فرانسه در قسطنطنیه بعد از تحقیقات دربارهٔ حوادث ساسون نوشته‌است: 
در پاسخ به درخواست قدرت‌های بزرگ دایر بر تنبیه مقصران، سلطان عبدالحمید دوم به قاضی شهر موش و به سرکردهٔ نیروهای تُرک که عملیات کشتار را رهبری کرده بودند خلعت و نشان افتخار داد. این حوادث غم‌انگیز رابرت گاسکوین-سسیل نخست‌وزیر انگلستان را بر آن داشت تا یک نقشهٔ اصلاحی به منظور اجرای مفاد مادهٔ ۶۱ معاهدهٔ برلین پیشنهاد کند.Hochschild, Adam (1999). King Leopold's Ghost: A Story of Greed, Terror, and Heroism in Colonial Africa. Boston, MA: Mariner Books. pp. 167–68. .

نمایندگان ارمنی از ۱۸۷۸ میلادی به بعد بر طبق مادهٔ ۶۱ معاهدهٔ برلین مرتباً اجرای اصلاحات موعود در شهرستان‌های ارمنی را درخواست می‌کردند. خواسته‌های ارمنیان متضمن نکات زیر بود:
 تشکیل مجدد شش ولایت ارمنی ترکیه با مرزهای طبیعی خود.
 انتصاب حاکمی برای هر یک از آن شهرستان‌ها که مورد قبول قدرت‌های اروپایی باشد.
 اصلاح سیستم وصول مالیات که تا به آن روز چیزی بجز یک راهزنی رسمی سازمان یافته نبوده‌است.
 اصلاح تشکیلات قضایی
 ایجاد یک ژاندارمری مخلوط یعنی ارمنی‌ها نیز در آن داخل باشند.
۶. حق داشتن نمایندگانی به تناسب جمعیت در شوراهای محلی.آرتم اوهانجانیان، شواهد و مدارک انکارناپذیر (اسناد اطریشی پیرامون قتل‌عام ارمنیان در سال ۱۹۱۵)، مترجم:ادیک باغداساریان، ناشر: نائیری.

همین خواسته‌های مشروع هیچ وقت تحقق پیدا نکرد.آ. واندال، ارمنی‌ها و اصلاحات دولت عثمانی، چاپ ۱۹۰۳ ژنو

این بار دولت عثمانی نقشه کشید که ارتباط شهرستان‌های ارمنی را با اقداماتی از قبیل منع مسافرت‌ها به آن سرزمین و سانسورهای پستی با سایر نقاط قطع کند و آنگاه دست به کشتارهای مورد نظر بزند. خود عمل کشتارها نیز تقریباً با همان احتیاط کاری برنامه‌ریزی شد. نمایندگانی به شهرستان‌های ارمنی فرستاده شدند که برای توده‌های مردم مجتمع در مساجد سخنرانی‌ها کردند و به آنان گفتند خبر موثق با دلایل موجه به سلطان رسیده‌است که ارمنی‌ها در کار توطئه‌چینی بزرگی هستند و هدف از آن حمله به مسلمانان و به دین اسلام است. آنگاه از مردم دعوت شد که برای خنثی کردن این توطئه ارمنی‌ها را بکشند و اموال‌شان را تصاحب کنند. سپس به توزیع اسلحه در بین مردم پرداختند.سر ادوین پیرس، زندگی عبدالحمید، چاپ ۱۹۱۷ لندن و چهل سال در قسطنطنیه چاپ ۱۹۱۶ لندن

این مقدمه‌چینی برای کشتارهای دسته‌جمعی به وسیلهٔ دولت و عمال محلی او با گزارش‌های سیاسی و کنسولی نمایندگان مقیم ترکیه به طرز روشنی آشکار شده‌است.

در ماه سپتامبر ۱۸۹۵ میلادی ارمنی‌ها در قسطنطنیه تظاهراتی به رهبری حزب سوسیال دموکرات هنچاکیان برپا کردند که به خون کشیده شد. از پی آن کشتارهای عظیمی از سپتامبر تا دسامبر ۱۸۹۵ میلادی به وقوع پیوست. کشتارها به مقیاس بسیار وسیعی در ترابزون، بایبورت، ارزروم، ارزنجان، بتلیس، دیاربکر، الازیغ، آرابگیر،ملطیه، سیواس ،ماردین و قهرمان مرعش صورت گرفت. این کشتارها در شانلی اورفه به اوج شدت خود رسید، چه در آن شهر در طول هفتهٔ اول عید میلاد مسیح، سه هزار نفر ارمنی که بیشتر زن و کودک بودند و در کلیسای جامع شهر پناه گرفته بودند در همان کلیسا زنده زنده به آتش کشیده شدند.اسناد رسمی انگلیس در اوراق پارلمانی بریتانیا (کتاب آبی) ترکیه، ۱۸۹۶ و اسناد رسمی فرانسوی در نشریات امور خارجه تحت عنوان، اسناد دیپلماتیک امور ارمنیان چاپ ۱۸۹۷ پاریس و اسناد رسمی آلمانی در مجموعهٔ سیاست دولت‌های بزرگ اروپایی جلد دهمگزارش ژنرال کنسول اتریش منتشر در سیاست دولت‌های بزرگ اروپایی جلد دهم سند شمارهٔ ۲۴۴۴Salt, Jeremy (1993). Imperialism, evangelism and the Ottoman Armenians: 1878-1896 (1. publ. ed.). London u.a. : Cass. p. 88. .

بندانگشتی|220px|راست|زن ارمنی با همراه کودکان خود آواره شده از قتل‌عام، نام‌های کودکان ماکارید (در پشت او)، نِوارت (ایستاده در کنار او)http://www.groong.com/orig/ak-20100907.html در شهر الازیغ
جمع کل قربانیان کشتارهای ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۶ میلادی (مناطق ارزروم، وان و بتلیس) ۲۰۰٬۰۰۰ نفر برآورد شده‌است. به اضافهٔ ۱۰۰٬۰۰۰ نفر که در زمستان‌های سخت ارمنستان به علت ویران شدن خانه و کاشانه از گرسنگی و سرما مرده‌اند و کودکانی که بر اثر از دست دادن والدین خود تلف شدند و بالغ بر ۵۰٬۰۰۰ کودک یتیم شدند. افزون‌بر ارمنی‌ها ۲۵٬۰۰۰ نفر آشوری در شهر دیاربکر کشته شدند.Hovannisian. "The Armenian Question in the Ottoman Empire," p. 224.Forsythe, David P. (ed.) (2009). Encyclopedia of human rights. Oxford: Oxford University Press. .
باید به این رقم عده‌ای را نیز که به زور از دین برگردانده شده‌اند اضافه کرد و سفیر فرانسه عدهٔ آنان را به چهل هزار نفر برآورد کرده‌است.

بیش از یکصد هزار ارمنی ساکن ترکیه تنها در سال‌های ۱۸۹۴ تا ۱۸۹۷ میلادی آن کشور را ترک کردند و به سرزمین قفقاز جنوبی و کشورهای شبه‌جزیرهٔ بالکان و به ایالات متحدهٔ آمریکا پناهنده شدند.پل روهرباخ، در توران و ارمنستان، چاپ ۱۸۹۸ برلین

زمامداران تُرک بنا به عادت همیشگی خود نخست وجود کشتارهایی را تکذیب کردند و مدعی شدند که چیزی بجز اغتشاشات نبوده‌است. لیکن چندی نگذشت که تُرکان و مبرزترین وکلای آنان مجبور شدند در برابر دلایل و مدارک انکارناپذیر مسلم بودن آن اعمال را تأیید کنند. آنگاه تُرکان درصدد برآمدند تا از شدت فاجعه بکاهند، به این بهانه که آن کشتارها چیزی بجز پاسخ دولت به شورش عمومی ارمنیان نبوده‌است.سر ادوین پیرس، زندگی عبدالحمید، چاپ ۱۹۱۷ لندن

ویلیام اوارت گلدستون به این تهمت شورش ارمنی‌ها، در جلسه‌ای که در چستر برپا بود چنین گفت: 

در واقع ارمنیان نیز همچون بلغارها در ۱۸۷۶ میلادی هرجا که توانستند در برابر تجاوزات تُرکان عثمانی دست به مقاومتی نااُمیدانه زدند و بسیاری از آنان قهرمانانه کشته شدند. این مورد به ویژه در جنوب وان پیش آمد که چون ساکنان ارمنی آن مسلح بودند موفق شدند حملات مشترک تُرکان و کُردها را دفع کنند. در زیتون،شهر ارمنی‌نشین در شمال کیلیکیه ارمنیان که به رهبری حزب هنچاک متشکل شده بودند با موفقیت مقاومت کردند و «دژ زیتون» را به تصرف درآوردند.لرد برایس، رفتار ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی چاپ ۱۹۱۸ لندن

سرانجام دولت عثمانی با تبلیغات خود و با ادامهٔ همان خط مشی که پس از کشتارهای ۱۹۱۵–۱۹۱۶ میلادی نیز در پیش گرفت کوشید تا مسئولیت مطلق این کشتارها را به گردن کُردها بیندازد. در واقع کُردها نقشی بجز دستیاری نداشتند و برنامهٔ آن کشتارها همه توسط دولت عثمانی ریخته شده و به وسیلهٔ توده‌ها و گروهای مسلح و نیروهای ارتش تُرک که در وان و الازیغ از توپخانه نیز استفاده کردند، اجرا گردید و کُردها تنها به منظور غارتگری به آنان ملحق می‌شدند.

ای. ج. دیلن پس از تحقیق که در محل انجام داده‌است از قول یکی از رؤسای عشایر کُرد نقل می‌کند که: 

رابرت گاسکوین-سسیل که در خلال این اوقات به جای آرچیبالد پریمروز معروف به لرد رزبریlord rosebery در رأس دولت انگلستان قرار گرفته بود برای مقابله با این کشتارهای دسته‌جمعی به قدرت‌های بزرگ پیشنهاد کرد مشترکاً «دخالت کنند تا سلطان را مجبور سازند دست از این جنایتکاری‌ها بردارد و اصلاحات موعود را به اجرا درآورد، لیکن پیشنهاد او با بی‌اعتنایی و عدم تمایل روس‌ها و آلمان برخورد کرد.Dadrian. The History of the Armenian Genocide, p. 155شاهزاده لبانف وزیر خارجهٔ روسیه با دخالت قدرت‌های بزرگ به عقیدهٔ او نقص حاکمیت دولت عثمانی بود مخالفت کرد.گ. گوچ، تاریخ اروپای مدرن، چاپ ۱۹۲۳ لندن و این عیناً» نظریه خود دولت عثمانی هم بود که هانری فینو محقق فرانسوی بیان کرده‌است:

آنگاه گلدستون و اکثر آزادیخواهان انگلیسی در برابر ضعف و ناتوانی قدرت‌های بزرگ خواستار دخالت مستقیم انگلستان ولو به تنهایی شدند. لیکن لرد سالیسبوری نپذیرفت که تا به آنجا پیش برود، چون از آن می‌ترسید که دخالت انگلستان به تنهایی منجر به اتحاد قدرت‌های دیگر بر ضد او شود و روسیه در سایهٔ این حوادث بر بلغارها مسلط گردد.

 تسخیر بانک عثمانی 
حزب فدراسیون انقلابی ارمنی برای اینکه قدرت‌های اروپایی را مجبور به مداخله کند تصمیم گرفت تا با یک اقدام جسورانه بانک عثمانی در قسطنطنیه را که از مؤسسات مهم مالی بین‌المللی در مشرق زمین بود به تصرف درآورد.

ویکتور برار می‌نویسد: 

در روز چهارشنبه ۲۶ ماه اوت ۱۸۹۶ در ساعت یک بعدازظهر، ۲۶ نفر ارمنی وابسته به فدراسیون انقلابی ارمنی (داشناکتسوتیون) به فرماندهی بابکن سیونی،بدروس پاریان معروف به بابکن سیونی زادهٔ ۱۸۷۳ روستای آکن در ترکیهٔ کنونی وفات ۱۸۹۶ در قسطنطنیه پس از اینکه نگهبانان بانک عثمانی در قسطنطنیه را به ضرب گلوله از پای درآوردند ساختمان بانک را اشغال کردند. بابکن سیونی در بانک جان باخت و از ان پس آرمن گارو بود که دفاع از ساختمان بانک را دربرابر نیروهای دولتی که می‌خواستند آن را پس بگیرند رهبری کرد.داستان تسخیر و دفاع از بانک عثمانی در خاطرات آرمن گارو پاسدرماجیان تحت عنوان «روزهایی که به‌سر آمد»، مندرج در محلهٔ ماهانه هایره نیک سال ۱۹۲۳ آمده‌است.

بندانگشتی|300px|راست|بانک عثمانی
انقلابیون در همان روز اعلامیه‌ای خطاب به قدرت‌های بزرگ اروپایی صادر کردند که در آن گفته بودند: 

انقلابیون ارمنی چهارده ساعت بر ساختمان بانک مسلط بودند و با مبارزه‌ای خاطره‌انگیز حملات نیروهای عثمانی را که برای مقابله با آنان فرستاده شده بودند دفع کردند. سرانجام سفیران قدرت‌های اروپایی و مدیر کل بانک سِر ادگار وینست (لرد دابرنن)sir edgar vincent موفق شدند انقلابیون را به تخلیه آنجا وادارند، با وعدهٔ اینکه در مسئلهٔ ارمنستان دخالت کنند و ضمناً سالم رفتن انقلابیون ارمنی به خانه‌های خود را نیز تضمین کردند.

از نتایج تسخیر بانک عثمانی مرگ شاهزاده لبانف وزیر خارجهٔ روسیه تزاری بود. این دشمن ارمنستان و ارمنیان برای مذاکراتی با هم قطار اتریشی خود دربارهٔ مسائل سیاسی روز به وین رفته بود. وی در را بازگشت از سفر وقتی تلگراف حاکی از خبر تسخیر بانک عثمانی به وسیله انقلابیون ارمنی را خواند در دم سکته کرد و مُرد. تأثیر ناشی از خواندن این خبر که حادثه‌ای بس مهم بود و همه سیاست او را تهدید به بطلان می‌کرد چنان شدید بود که به عمر مردی که از مدت‌ها پیش بیمار بود پایان داد.

یکی دیگر از مهم‌ترین نتیجهٔ تسخیر بانک عثمانی تدارکات نظامی روسیه بود که دولت پس از وقوع این حادثه گمان می‌کرد باید به آن دست بزند. نلدیف سفیر روسیه در دربار عثمانی برخلاف وزیر خارجهٔ کشور خود همیشه طرفدار دخالت روسیه در مسئلهٔ ارمنستان بود تا جلو این کشتارها را بگیرد. نامبرده به دولت خود گزارش داد که این واقعه حاکی از آن است که حالتی از هرج و مرج در عثمانی برقرار خواهد شد و احتمال قریب به یقین انقلابیون ارمنی در کار تدارک سوء قصدهای مشابهی هستند.بازتاب‌های تسخیر بانک عثمانی نخستین بار توسط ای.ج. دیلن، که محرم راز (ویت) نخست‌وزیر روسیه بود در کتابش تحت عنوان خسوف روسیه، چاپ ۱۹۱۸ لندن فاش شد. این بازتاب‌ها بعدها «به وسیلهٔ بایگانی‌های محرمانهٔ روسیه کاملاً» تأیید گردید.

در آن اوضاع و احوال دخالت قدرت‌های بزرگ اروپایی برای حمایت از ملیت‌های مسیحی و برای حفظ منافع خود به نظر سفیر روسیه اجتناب‌ناپذیر می‌آمد. دخالتی به صورت ورود کشتی‌های جنگی موجود در دریای مدیترانه به درون بغازها که خطر تصفیهٔ امپراتوری عثمانی را نیز در پی داشت. به عقیدهٔ نلدیف صحبت برسر این بود که مبادا روسیه دیر برسد و در نتیجه کلید منطقه یعنی تنگهٔ بسفر به دست قدرت‌های اروپایی دیگر بیفتد.

سرانجام نلدیف موفق شد دولت متبوع خود را با نظرات خویش موافق سازد، روسیه کشتی‌ها خود را در دریای سیاه را مجهز کرد و در شبه‌جزیرهٔ کریمه به جمع‌آوری سپاهی برای پیاده کردن در نقاط لازم پرداخت بدین منظور که در صورت دخالت قدرت‌های بزرگ، که از آن پس تقریباً در مدتی کوتاه اجتناب ناپذیر به نظر می‌رسید بتواند منافع خود را حفظ کند.

سلطان عبدالحمید دوم از این تدارکات آگاه شد، ترسید و عمل زشت کشتار ارمنیان را متوقف نمود لیکن همچنان به اجتناب از اجرای مادهٔ ۶۱ معاهدهٔ برلین ادامه داد.

و چنین بود که این نخستین تلاش برای از بین بردن ملت ارمنی به مقیاسی وسیع و با برنامهٔ تدوین شده، با کشتارهای ۱۸۹۴–۱۸۹۶ پایان یافت.

ویلیام اوارت گلدستون در ۲۱ سپتامبر ۱۸۹۷ ترازنامه این کشتارها را در این عبارت آورده‌است: 

 جستارهای وابسته 
 تاریخ ارمنستان
 مسئله ارمنی
 نسل‌کشی ارمنی‌ها
 تاریخ نظامی ارمنستان
 شش ولایت ارمنی ترکیه

 پانویس 

 منابع 













رده:کشتار حمیدیه
رده:آزار توسط مسلمانان
رده:آزار مسیحیان
رده:ارمنستان در دهه ۱۸۹۰ (میلادی)
رده:ارمنستان در سده ۱۹ (میلادی)
رده:ارمنی‌ستیزی
رده:امپراتوری عثمانی در ۱۸۹۴ (میلادی)
رده:امپراتوری عثمانی در ۱۸۹۵ (میلادی)
رده:امپراتوری عثمانی در ۱۸۹۶ (میلادی)
رده:تاریخ ارمنستان
رده:تاریخ امپراتوری عثمانی
رده:تخریب کلیساها توسط مسلمانان
رده:درگیری‌ها در ۱۸۹۴ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۱۸۹۵ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۱۸۹۶ (میلادی)
رده:درگیری‌های دهه ۱۸۹۰ (میلادی)
رده:کشتارها در ارمنستان
رده:کشتارها در امپراتوری عثمانی
رده:کشتارها در ترکیه
رده:مسیحیت در امپراتوری عثمانی
رده:نسل‌کشی ارمنی‌ها
رده:ولایت معمورةالعزیز
رده:ولایت وان
رده:آزار مسیحیان ارتدکس شرقی