یان گاربارک

یان گاربارک  (زادهٔ ۴ مارس ۱۹۴۷) نوازندهٔ ساکسوفون تنور و سوپرانو اهل کشور نروژ است که در زمینه موسیقی جَز، کلاسیک و تلفیق جَز با موسیقی ملل مختلف فعالیت می‌کند. سبک شخصی گاربارک بر بداهه‌نوازی و احساس تکیه دارد و هویت منحصربه‌فرد موسیقی او متمایز از جز مرسوم آمریکایی است. سبک نوازندگی او دارای لحنی بُرنده و طولانی، همراه با نوت‌های پایدار، در کنار استفادهٔ سخاوتمندانه از سکوت است. گاربارک با موسیقی‌دان‌ها و نوازندگانی از فرهنگ‌ها و زمینه‌های مختلف (ال. شانکار، ترلوک گرتو، انور براهم، و…) تا موسیقی سنتی سرزمین خود (اگنس بوین گارنس، ماری بوینه پرشن و…) همکاری داشته و این دیالوگ‌ها به موسیقی بدون کلام عصر خود کمک کرده‌است.

کارهای یان گاربارک یکی از نشان‌های انتشارات موسیقی ئی‌سی‌ام رکوردز به‌شمار می‌آید و تقریباً همهٔ آثار ضبط‌شدهٔ او توسط ئی‌سی‌ام منتشر شده‌است.

 زندگی‌نامه 
یان گاربارک در میسن شهر کوچکی در چند کیلومتری شرق اسلو به دنیا آمد. پدر او یک زندانی لهستانی بود که در جریان جنگ جهانی دوم توسط نازی‌ها به نروژ تبعید شده و در آن‌جا با دختر یک کشاورز نروژی ازدواج کرده بود. یان تنها فرزند این خانواده بود و تا زمان عزیمت به اسلو، در یک اردوگاه پناهندگان جنگ در میسن زندگی می‌کرد. گاربارک در جوانی وارد دانشگاه اسلو شد و در آن‌جا به آموختن لهستانی، فلسفه و روان‌شناسی پرداخت. او همچنین قصد داشت به مطالعه عربی و سانسکریت بپردازد، اما گسترش فعالیت‌های موسیقایی او مانع این کار شد. در سن ۲۱ سالگی ازدواج کرد و به‌طور کامل به اسلو نقل مکان نمود. در سال ۱۹۷۰ دختر او آنیا گاربارک به دنیا آمد. دختری که بعدها به یک خوانندهٔ سبک‌های جز، الکترونیک و تریپ هاپ بدل شد.

 کار موسیقایی 
 آغاز 
یان گاربارک نخستین بار در سنین نوجوانی و پس از شنیدن یک قطعهٔ ساکسوفون اثر جان کولترین از رادیو به یادگیری این ساز علاقه‌مند شد. پس از یک دورهٔ کوتاه تمرین، او در سال ۱۹۶۲ (پانزده سالگی) در یک دوره مسابقهٔ جز آماتور نروژ شرکت نمود و موفق به دریافت هر دو جایزه در بخش تک‌نوازی و ارکستر گردید. گاربارک پس از آن مسابقات حرفهٔ موسیقی را جدی‌تر دنبال نمود. این فعالیت با نوازندگی در یک کوارتت آماتور شروع شد و با همراهی کارین کروگKarin Krog یکی از خوانندگان برجستهٔ جَز نروژ در سال ۱۹۶۳ ادامه پیدا کرد. از سال ۱۹۶۴ گروه چهارنفرهٔ خود را با همراهی نوازندگان حرفه‌ای تشکیل داد. گاربارک که به شدت تحت تأثیر موسیقی جان کولترین قرار داشت، از پیشگامان موسیقی جَز آزاد مانند آلبرت آیلر، دان چری و جرج راسل نیز الهام می‌گرفت. در سال ۱۹۶۵ گاربارک در حاشیهٔ جشنواره بین‌المللی جز مولده جرج راسل آهنگساز جز آمریکایی را ملاقات نمود. این دیدار زمینه‌ساز آغاز یک همکاری میان آن‌ها بود که تا سال ۱۹۷۱ به طول انجامید و به ضبط ۶ آلبوم (از جمله آلبوم استودیویی «سونات الکترونیکی برای ارواح معشوق طبیعت»Electronic Sonata for Souls Loved by Nature) منجر شد.

از سال ۱۹۶۵ گاربارک به‌طور پیوسته در جشنواره‌های جز نروژ حضور داشت. سال بعد او برای نخستین بار به همراه کارین کروگ در جشنواره‌های خارجی در ورشو و پراگ شرکت نمود. راه‌آورد این سفر انتشار دو آلبوم پرآهنگ مجمع جاز ۱۹۶۶ (ورشو)Jazz Jamboree 1966 و لحظه‌های جزJazz Moments بود. گاربارک در سال ۱۹۶۷ از دبیرستان فارغ‌التحصیل شد و به مطالعه لهستانی در دانشگاه اسلو مشغول شد، اما موسیقی به تدریج تمام وقت او را به خود اختصاص می‌داد. در پاییز همان سال گروه سه‌نفره‌ای را با آریلد اندرسنArild Andersen نوازندهٔ کنترباس و یان کریستنسنJon Christensen نوازندهٔ درام تشکیل داد. این سه نوازنده بعدها نقش پررنگی در شکل‌گیری جز مدرن نروژ بازی نمودند. نخستین صفحهٔ گروه گاربارک با نام تیل ویگدیسTil Vigdis (۱۹۶۷) منتشر گردید. در ۱۹۶۸ جایزهٔ سالانهٔ انجمن جز نروژ به نام بادی‌پریسن به گاربارک اختصاص پیدا کرد. او تا آن هنگام جوان‌ترین دریافت‌کنندهٔ این جایزه بود.

در سال‌های پایانی دههٔ ۱۹۶۰ هم‌کاری گاربارک در پروژه‌های گوناگون ادامه یافت. فعالیت در گروه بزرگ دانشگاه و یک گروه نروژی با همراهی تورلایف استرنگ و هلگ هوروم، چندین کارگاه آموزشی در شمال اروپا، پروژهای گوناگون گروه بین‌المللی جرج راسل (۱۹۷۱−۱۹۶۶)، و همچنین اجرای برنامهٔ جز و شعرخوانی با همراهی یان اریک ولد شاعر نروژی از جمله کارهای گاربارک در این دوره بود. گروه سه‌نفرهٔ گاربارک در سال ۱۹۶۹ با پیوستن تاریا ریپدالTerje Rypdal به کوارتت تبدیل شد و آلبوم مدار سریEsoteric Circle را همین سال منتشر کرد. یک سال بعد نخستین همکاری گاربارک با شرکت انتشارات موسیقی ئی‌سی‌ام رقم خورد و گروه او آلبوم افریک پپربردAfric pepperbird (۱۹۷۰) را از طریق این شرکت پخش نمود. در سال ۱۹۷۰ گروه گاربارک با پیوستن بوبو استنسون پیانیست سوئدی تقویت شد و حاصل این همکاری پنج‌نفره انتشار صفحهٔ سارتSart (۱۹۷۱) بود.

 دههٔ ۱۹۷۰ 
گاربارک که در ابتدا از شیفتگان آلبرت آیلر و پیتر برتزمان بود، در اوایل دههٔ ۱۹۷۰ با تغییر رویکرد از جز آزاد و جز آوانگارد، به لحن آهنگین کنترل‌شده‌تری در سبک نوازندگی خود دست پیدا کرد. او در سال‌های ۷۳−۱۹۷۲ گروه سه‌نفره‌ای متشکل از آریلد اندرسون و یک درامر فنلاندی به نام ادوارد وسالا را رهبری نمود و آلبوم تریپتیکانTriptykon (۱۹۷۳) را منتشر کرد. پس از آن با کوارتتی متشکل از بوبو استنسون، یان کریستنسن و یک نوازندهٔ باس سوئدی به نام پال دنیلسونPalle Danielsson به کار پرداخت و دو آلبوم ویچی-تای-توWitchi-tai-to و رقصDansere را منتشر کرد.

در این سال‌ها گاربارک از طریق کار با کیت جارت پیانیست آمریکایی (انتشار ۶ صفحهٔ موسیقی در فاصلهٔ سال‌های ۷۹−۱۹۷۴) و رالف تاونرRalph Towner گیتاریست آمریکایی (انتشار ۳ صفحهٔ موسیقی در فاصلهٔ سال‌های ۷۷−۱۹۷۴) دورهٔ درخشانی را سپری نمود. به‌ویژه همکاری او با گروه اروپایی چهارنفرهٔ کیت جارت باعث شناخته شدن بیشتر او شد. دست‌آورد این همکاری انتشار آلبوم‌های متعلقاتBelonging (۱۹۷۴)، آهنگ منMy Song (۱۹۷۷)، اجراهای زندهٔ کوهستان شخصیPersonal Mountains (۱۹۷۹) و مورچه‌های برهنهNude Ants (۱۹۷۹) بود. او همچنین به عنوان تک‌نواز در اجراهای ارکسترال جارت در آلبوم‌های لیمینیسنسLuminessence (۱۹۷۴) و آربور زیناArbour Zena (۱۹۷۵) حضور یافت. در کنار این فعالیت‌ها، گاربارک در اواخر دههٔ ۱۹۷۰ کار با جان تیلور پیانیست انگلیسی، بیل کانرزBill Connors گیتاریست آمریکایی، و چند هنرمند دیگر را تجربه کرد و دو آلبوم مکان‌هاPlaces (۱۹۷۷) و عکس با آسمان آبی، ابر سفید، سیم‌ها، پنجره‌ها و یک سقف قرمزPhoto with Blue Sky, White Cloud, Wires, Windows and a Red Roof (۱۹۷۸) حاصل این همکاری‌ها بود. در سال ۱۹۷۸ جایزهٔ ویژهٔ مراسم سالانهٔ اسپلمان‌پریسنSpellemannprisen در نروژ به گاربارک تعلق گرفت. سال ۱۹۷۹ کار با اگبرتو گیزمونتیEgberto Gismonti گیتاریست برزیلی و چارلی هیدنCharlie Haden بیسیست آمریکایی را تجربه کرد و آلبوم‌های مجیکوMagico و آهنگ‌های محلیFolk Songs را با کمک آن‌ها منتشر نمود.

گاربارک در مقام آهنگسازی به استفاده از ملودی‌های بومی و فولکلور اسکاندیناوی به شدت تمایل نشان داده‌است. او همچنین یکی از پیشگامان موسیقی تلفیقی «امبینت جز» محسوب می‌شود. به ویژه در آلبوم دیسDis (۱۹۷۶) که با همکاری مشترک رالف تاونر گیتاریست آمریکایی ضبط گردید و صدای متمایزساز چنگ بادی در برخی از قطعات آن شنیده می‌شد. این رویکرد که نظریه‌های سنتی بداهه‌نوازی موضوعی را رد می‌کرد، با نقدهای متفاوتی روبه‌رو شد. آثار پیچیده‌تر گاربارک معمولاً با عنوان موسیقی عصر نو برچسب می‌خورند، سبکی که عموماً توسط موسیقی‌دان‌ها و شنوندگان سنتی موسیقی جاز کوچک شمرده می‌شود. تجربهٔ دیگر او تنظیم موسیقی برای یک مجموعه شعر از اولاف هوگ شاعر نروژی بود که با تک‌نوازی ساکسوفون و همراهی یک گروه مختلط هم‌سُرایان انجام گرفت. این همکاری به اجرای قابل توجهی با «گرکس وکالیز»Grex Vocalis گروه آواز نروژی منجر گردید، اگرچه این اجرا تاکنون ضبط نشده‌است.

 دههٔ ۱۹۸۰ تاکنون 
از سال ۱۹۸۱ گاربارک در کوارتت بین‌المللی خود به فعالیت ادامه داد. در این دوره ابرهارد وبرEberhard Weber بیسیست آلمانی از اعضای ثابت کوارتت بود و بیل فریسلBill Frisell و دیوید تورنDavid Torn (گیتار)، راینر برونینگ هاوسRainer Brüninghaus (کیبورد)، مایکل دی پاسکواMichael Di Pasqua (ساز کوبه‌ای)، مرلین مازور،Marilyn Mazur نانا وسکونسلوسNaná Vasconcelos و مانو کاچهManu Katché هنرمندان دیگری بودند که با کوارتت گاربارک به هم‌کاری پرداختند.

در سال‌های دههٔ ۱۹۸۰ گاربارک شروع به ترکیب موسیقی خود با سینت سایزر نمود و از عناصر موسیقی تلفیقی نواحی مختلف جهان (ورلد میوزیک) در کارهای خود بهره برد. او در این راه با موسیقی‌دان‌های برزیلی (اگبرتو گیزمونتی و نانا وسکونسلوس)، هندی (ال. شانکار، ذاکر حسین، پندت هریپرساد چوراسیا و ترلوک گرتو)، پاکستانی (استاد شوکت حسین و استاد فاتح علی خان)، تونسی (انور براهم)، یونانی (النی کاریندرو) و نروژی (اگنس بوین گارنس و ماری بوینه پرشن) همکاری کرد.

در سال ۱۹۹۴ آلبوم آفیسیمOfficium با همکاری مشترک گاربارک و اعضای اولیه گروه هیلیارد منتشر گردید و به یکی از پرفروش‌ترین آلبوم‌های شرکت ئی‌سی‌ام تبدیل شد. این آلبوم در چند کشور اروپایی به جدول موسیقی پاپ (عامه‌پسند) نیز راه پیدا کرد. در سال ۱۹۹۹ آلبوم دنبالهٔ آفیسیم با نام نموسینهMnemosyne و در سال ۲۰۱۰ دنبالهٔ سوم آن با نام آفیسیم نوومOfficium Novum منتشر گردید. در این میانه آلبوم در ستایش رؤیاهاIn Praise of Dreams در سال ۲۰۰۵ نامزد دریافت جایزه گرمی شد. در سال ۱۹۹۹ نشان شوالیه درجهٔ ۱ نظام سلطنتی نروژ به گاربارک اعطا گردید.

طی چند دهه فعالیت هنری یان گاربارک ساکسوفون تنور ساز اصلی او بوده‌است. او در این دهه‌ها تأثیر شگرفی بر موسیقی جز نروژ و شمال اروپا به جا گذاشته‌است و نشانه‌های این تأثیر در اجرای ساکسوفون نوازان جوان نروژ قابل شنیدن است.

 کارهای دیگر 
گاربارک تجربیاتی نیز در زمینهٔ موسیقی تئاتر، فیلم و باله داشته‌است. ساخت موسیقی برای نمایشنامه‌های رؤیای شب نیمه تابستان اثر ویلیام شکسپیر، پیر گینت و براند اثر هنریک ایبسن، و وایزک اثر گئورگ بوشنر، ساخت موسیقی متن فیلم برای آنیا براینAnja Breien کارگردان نروژی، ساخت موسیقی باله برای کارهای شرستی آلوبرگKjersti Alveberg رقصنده و طراح رقص نروژی، و ساخت قطعاتی برای تلویزیون نروژ از آن جمله است.

 آلبوم‌شناسی 
تا کنون ۳۰ آلبوم با نام یان گاربارک منتشر شده که بیشتر آن‌ها از طریق شرکت آلمانی ئی‌سی‌ام روانهٔ بازار شده‌اند. گاربارک در بیش از ۴۰ آلبوم نیز به عنوان نوازندهٔ همراه  حضور داشته‌است. فهرست آلبوم‌هایی که به نام یان گاربارک منتشر شده، به قرار زیر است.
انگشتدان|چپ|190px|گاربارک در یک اجرای زنده
 ۱۹۶۹: Esoteric Circle
 ۱۹۷۰: Afric Pepperbird
 ۱۹۷۱: Sart (با «تاریا ریپدال»)
 ۱۹۷۲: Triptykon
 ۱۹۷۳: Witchi-Tai-To (با «بوبو استنسون»)
 ۱۹۷۵: Dansere (با «بوبو استنسون»)
 ۱۹۷۶: Dis (با «رالف تاونر»)
 ۱۹۷۷: Places
 ۱۹۷۸: ...Photo with (با «بیل کانرز»)
 ۱۹۷۹: Aftenland (با «شِل یانسن»)
 ۱۹۷۹: Magico
 ۱۹۷۹: Folk Songs
 ۱۹۸۰: Eventyr (با «جان ابرکرومبی» و «نانا وسکونسلوس»)
 ۱۹۸۱: Paths, Prints (با «بیل فریسل»)
 ۱۹۸۳: Wayfarer (با «بیل فریسل» و «ابرهارد وبر») ۱۹۸۵: It's OK to Listen to the Gray Voice (با «دیوید تورن»)
 ۱۹۸۶: All those Born with Wings
 ۱۹۸۸: Legend of the Seven Dreams (با «راینر برونینگ هاوس»)
 ۱۹۹۰: I Took up the Runes
 ۱۹۹۱: StAR (با «میروسلاو ویتوش»)
 ۱۹۹۲: Ragas and Sagas (با «فاتح علی خان»)
 ۱۹۹۲: Twelve Moons
 ۱۹۹۲: Madar (با «انور براهم» و «شوکت حسین»)
 ۱۹۹۳: Officium (با «گروه هیلیارد»)
 ۱۹۹۶: Visible World
 ۱۹۹۸: Rites
 ۱۹۹۹: Mnemosyne (با «گروه هیلیارد»)
 ۲۰۰۳: In Praise of Dreams
 ۲۰۰۹: Dresden (آلبوم اجرای زنده)
 ۲۰۱۰: Officium Novum (با «گروه هیلیارد»)

 پانویس 
معادل انگلیسی نام‌ها و واژگان:

 یادکرد منابع 

 منابع 







 پیوند به بیرون 

 یان گاربارک در ECM Records
 یان گاربارک در وبگاه AllMusic


رده:آهنگسازان جاز اهل نروژ
رده:افراد زنده
رده:دانش‌آموختگان دانشگاه اسلو
رده:زادگان ۱۹۴۷ (میلادی)
رده:لهستانی‌تبارهای اهل نروژ
رده:موسیقی‌دانان جاز آوانگارد
رده:موسیقی‌دانان مرد سده ۲۰ (میلادی)
رده:موسیقی‌دانان مرد سده ۲۱ (میلادی)
رده:نوازندگان ساکسوفون جاز
رده:نوازندگان ساکسوفون جاز اهل نروژ
رده:نوازندگان ساکسوفون سده ۲۰ (میلادی) اهل نروژ
رده:هنرمندان ئی‌سی‌ام رکوردز
رده:موسیقی‌دانان مرد سده ۲۰ (میلادی) اهل نروژ
رده:موسیقی‌دانان مرد سده ۲۱ (میلادی) اهل نروژ
رده:نوازندگان ساکسوفون مرد