طایفه بورکی

طایفه بورکی یک طایفه قدیمی از لرهای جنوبی است. که اکثریت در بخش کوار شهرستان شیراز استان فارس زندگی می کنند.

حمدالله مستوفی نخستین بار در حدود ۱۰۰۰ سال پیش این طایفه را از اولین طوایف لر به شمار آورد، و سپس در دوره صفویه در کتاب عالم آرای عباسی به کوچ برخی از طوایف لر از نواحی لرنشین همدان و لرستان به جنوب ایران اشاره شد که بورکی یکی از آنها بود.

 طایفه بورکی 
 تاریخچه 
پیشینه تاریخی طایفه بورکی، به زمان پادشاهی شاه عباس صفوی باز می گردد. یکی از عمده ترین اسباب انحطاط فرمان روایی صفویان، وجود سران و سرداران مقتدر قزلباش بود که مانعی برای تثبیت اقتدار پادشاهی یگانه به شمار می آمد.زندگی شاه عباس اول، نصراله فلسفی، جلد سوم، دانشگاه تهران شاه عباس برای حذف قدرت نظامی و سیاسی قزلباشان اقدامات زیر را انجام داد:
 سرکوب و از میان بردن سران قزلباشنقاوت آلاثار فی ذکر الخبار، محمود بن هدایت افوشته ای نطنزی، تصحیح احسان اشراقی، انتشارات علمی فرهنگی
 از میان بردن حکومت های قبیله ای مستقل، مثل ذوالقدر درفارس و افشار در کرمان
 ایجاد اتحادیه های ایلی، مثل ایل بختیاریتاریخ عالم آرای عباسی، اسکندر بیگ منشی ترکمان، تصحیح اسماعیل رضوانی، تهران دنیای کتاب
 کوچاندن قبایل : شاه عباس برای مهار و تضعیف قبایل قزلباش به کوچاندن و جابه‌جایی این قبایل و قبایل غیر قزلباش مثل لر کوچک، چیک وار، کرد مکری و بختیاری با هم نمود.
این اقدامات باعث در هم شکستن تفوق قزلباش در بلوک قدرت گردید. در وضعیت جدید هیچ گروهی به‌طور مطلق بر دیگری برتری نداشت و همگی قدرت خود را مدیون پشتیبانی شاه بودند.

در همین راستا طایفه بورکی از نواحی مرکزی زاگرس به منطقه کوار کوچ كرده و در آنجا ساکن شدند.

امروزه بخش عظیمی از جمعیت شهرستان کوار، مخصوصا بخش طسوج در استان فارس را بورکی ها تشکیل می دهند. و روستایی به همین نام در این شهرستان وجود دارد. همچنین آنها در بخش هایی از شهرستان های شیراز، سروستان، فیروزآباد، سپیدان، کازرون و لامرد نیز ساکن اند.

 بورکی ها و جنبش های سیاسی اجتماعی 
در سرتاسر دوران قاجار، بورکی ها به عنوان طایفه ای ناراضی از حکومت، مشغول فعالیت های ضد قاجاری بوده اندوقایع اتفاقیه، گزارش اوضاع و حوادث فارس در زمان مشروطیت از خفیه نویسان انگلیس، تصحیح سعیدی سیرجانی 1361 که این امر موجب پراکندگی و تبعید و کوچ اجباری آنها از کوار به دیگر نقاط فارس شده است.

اما اوج فعالیت آنها به نهضت مشروطیت می رسد. که سردمدار این نهضت در فارس، یکی از سران طایفه بورکی به نام میرزا حسین خان معتمد دیوان کواری می باشد. وی در زمان مشروطیت به تهران رفت و پس از آشنایی با اهداف و سران نهضت مشروطیت در بسط آن به شیراز و فارس نقش اساسی ایفا کرد و به همراه طایفه خود و البته دیگر مشروطه خواهان فارس، ایالت فارس را به یکی از مهمترین کانون های مشروطیت بدل کرد، و سر انجام نیز در این راه جان کشته می‌شود.انقلاب ایران، ادوارد براون، ترجمه و حواشی احمد پژوه، نشر معرفت 1339نهضت آزادی خواهی مردم فارس در انقلاب مشروطیت ایران، جهانگیر قائم مقامی، مرکز ایرانی تحقیقات تاریخی1359

از دیگر افراد مشهور این طایفه، می توان به ملا ماندگار بورکی اشاره کرد، که از افراد نزدیک کریم خان زند بوده است و در زمان او آبادانی های بسیاری در شهر کوار ایجاد می‌گردد.

 گویش بورکی 
بورکی ها به زبان لری جنوبی یا لری بورکی حرف می زنند این گویش به دلیل‌ همجواری با مردم فارس زبان بسیار آمیخته با فارسی شده و درحال فراموشی است. در اینجا برای شناخت بیشتر ریشه و اصالت این طایفه، تعدادی از کلمات کاربردی که توسط آنها به کار برده می شود، آمده است. همان‌طور که مشاهده می شود، تمام این کلمات ریشه  پهلوی دارند و بسیاری از این کلمات توسط اقوام لر ساکن لرستان نیز به کار برده می شوند.

لازم است ذکر شود که کلمات زیر از گویش مردم شهر طسوج در شهرستان کوار فارس، که عمده جمعیت آن از طایفه بورکی می باشد، گرفته شده است.

در بعضی کلمات حرف او به ای تبدیل می شود. مانند کلمات خون، پول، مو، زانو، دود، کوچه، فوت، که به تر تیب به خین، پیل، می، زانی، دید، کیچه، فیت  تبدیل می شوند. و همچنین در بعضی کلمات نیز حرف ب به او تبدیل می شود.مانند آب، شب، تب، سبز، ابر که به ترتیب به او، شو، تو، سوز، اور تبدیل می شوند.
در این لهجه تحت تاثیر لهجه شیرازی حرف او به آخر اشیا و جاندارانی که در تعریف واقع می شوند اضافه می شود.

 فارسی  بورکی لری جنوبی تلفظ  فارسی  بورکی   تلفظ پدر  بوا بو boa  مادر  دی dey مادر بزرگ  ننه ننه nane  برادر کاکا، برار  barar خواهر  دَدِه، خوار دَدِ dadeh پسر  کر،بچه  kor عمو  تَتِه تاته tateh  دایی  هالو  مثال عمه  عامه    - شوهر  شیگر  - باجناغ  همریش هومریش hamrish  عروس  عاریس  - داماد  دوما دوما  - سر  کله  kalleh چشم چِش چش/تی chesh  لب  لو  lo دهان  کَپ، دَن،چیل کَپ،دوهون،
چیل kap,daan  مو  می  - مژه  مِرزنگ مرزنگ merzeng  بینی  پوز  - گردن  مُل مل mol  زبان  زوون  zavoon شکم  کُم کم kom  کلیه  گردله  gordeleh زانو  زانی زونی  - انگشت  پنجه  penjeh امروز  اُمرو امرو omroo  فردا  صَوا  sava صبح  صو صو sov  عصر  پسین  pasin صبح زود  چاشت،صُو گَه چاشت chasht  شب  شُو  shou دیروز  دیگینه   digineh  پریروز  پریگینه  parigineh دیشب  دوشونه دیشو  - پریشب  پرندوشونه  parandooshoneh امسال  اُمسال   omsal  پرستو  پِرسوک  persook آب  اُو اُو ao  آفتاب  افتو  afto خاک  گِل گل gel  آتش  تَش  tash گِل  شل شل shol  ابر  اُور  aor جوی  جوگ   joog  دشت  کَپِه  kapeh کوه  کُه   koh  صخره  کَمَر  kamar غار کوچک  اِشقَفت اشکفت eshghaft  فک  کَچه کچه kacheh  استخوان سَکَل  sakal گلو  گُلی گیلی goli  خون  خین   آرنج  کُرمیلیک   kormilik  صورت  ری، سیرت  sirat پستان  گولون،پِسون پسو/گوئن  پهلو  گُرده gorde گوسفند  میش میش  گاو  گو  gao موش  مُشک مشک moshk  قورباغه  بَق  baq شغال  سگتوره توره  روباه  روآ  roa سوسمار  دیمارون دیمار deymaroon  بزمجه  تَتِه قُم  tateqomبُز نر   چپش بده chapesh  گاو نر  جنگه  jengeh جوجه تیغی  زوزوک چوله zoozook  خارپشت  چوله  chooleh مرغ  مرخ مرخ morkh  گنجشک  بنجشک  benjeshk کرکس  دال دال  جوجه  چیکیله  chikileh جغد  بیف بیپ  خفاش  شوکوره،شوپرک گویی  shokooreh  ماهی  موی   moi  خرچنگ  کرنجال  kerenjal پروانه  شوپرک    زنبور  بز  bez مگس  پخشه پشخه pakhashe  پشه  پله  paleh سوسک  غزوک   qazook  شپش  تش  tesh کلاغ  قلا قلو qala  آهو  اشکال  eshkal سرو  سلو   salv  اسفند  دینیشت   ارزن  الم ارژن alom  انار  نار   کاهو  کوویر کئو kowir  عدس  بونی   سیب زمینی  آلو    خیار سبز  بالنگ   هیزم  خیمه هیوه khime  خاکستر   رشت  rasht شاخه  لاخه   lakheh  شاخه خشک  چولوکس  choolooks شاخه کلفت  کتل   kotol  شاخه کوچک  چیلته  chilteh سمغ درخت  زودی   zoodi  دود  دید   پیراهن  جومه جومه joomeh  لباس  رخت، چان  chaan کفش  ارسی ارسه orsi  چاله  چال   سوراخ  سیلا سیلا  کلوخ  کلم  kolom تخم مرغ  خاگ    پول  پیل   سبز  سوز سوز sooz  ابلق  الوس  aloos ته دیگ  بن کره   tadig  گوشه، کنج  سیک،کِر   کباب  کواو کواو kavav  طعم، مزه  طوم   حیاط  اوشه حوش oasheh  کوچه  کیچه   پنجره  دریچه    پشت بام بون   کمر  مازه مازه mazeh  لگد  لاغت  laqat هنوز  هنی هنی hani  رو،بالا  ری   پایین  شی    لخت  پتی  pati فریاد  قاره، جار قار،جال qareh  آهسته  هموار  homvar استوار،مقاوم  سِوِر   sever  بی مو  هل  hol قوی هیکل  نرگر   nargar  لاغر  لاتور   ضعیف  نخاش   nakhash  تب  تو  tao گرسنه  ناشتا    صبحانه  ناشتی  nashtei کینه  گوک   gevak  عاجز  چوله چز  choolachez نیمه  لت   let  برای  سی   نگاه  سیل سیل seil  شایعه  چو  chao گوشه،پاره  کت   kot  خمیازه  کَپزَرِه،قَدکَشِه  kapzare محکم  قام   qaam  سوت  فیشکه  fishkeh بذار،بگذار  بل بیل/بل bel  کثیف  چپل  chapal لزج  چکنه   chekeneh  دیوانه  گنا  gena نشخوار غاشت   ghasht  کافی  کرمند  karamand ادا  شق   sheq  مغرور  چنگ، فیر  chong روشن  بر بر/گر ber  آویزان  دل انکوز  delankaooz بزرگ  گت گپ got  شاید  گاس، تقا  toqa نفوس بد  مروا   morva شل و ول   شِوِر shever  جوان  جال جال/جاهال  غلغلک   خنجولوک  khenjooloook عطسه  وخشه وشخه vakhsheh  دم کوتاه، کند  کل  kol غر زدن  داسون    نفس عمیق  هناسکه  henaskeh فوت  فیت پیت  قهر   غیز  gheiz پیدا   آلی   alei  عادت  آمخته  amokhteh لرزیدن  دروشیدن   derooshidan  سرما زده  لاتا کرده  lata kerdeh سیل زده  لری   loeri  آرام نداشتن  جغ نیاوردن  jogh دست زدن  شپک زدن   shapak zadan  رنده کردن  کرندن  karondan پوشیدن  ور کردن ور کردن var kerdan  فرار کردن  جیکیدن   گریه کردن  گیرویدن گریوشتن  نابود کردن  قر کردن  qer kerdan خوابیدن  خوسیدن خوسیدن  نشستن  نشتن  neshtan نگاه کردن  سی کردن سیل کردن sei kerdan  جویدن  کرچندن  korchondan گذاشت  هشت هشت hesht  عوض کردن  الشت کردن  alesht بعدا،آن وقت اوسا   oosa  صبر کن،  وُیسَک  voisak سِمِج  پِلاچ   pelach  برآمده شده  زُپِه  zopeh بیرون  تیدر بیدر tidar  بهتر  بختر  bekhtar ببینم  مینُم   minom  سرما  سوم  soom نگهبانی  پاشت پاش pasht  عمیق  قیل   ساعقه  تشو برق تش برق tasho barqل  رعدو برق  غرتِراق  qorteraq زود  زِل زی zel  خیره شده  مُتَک زده  motak zadeh بچه عزیز  بَبِه   babe  طایفه  طیفه  teife دعوا  جر   jar  زمین گیر  کُتُرُم  kotorom مورچه  موری موری  موریانه  رشمیز  roshmiz زغال روشن  خُرگ   khorg  سریع  جَلد  jald جوهر،جربزه  زانِشت   zanesht  گرد باد  گَرته لیله  gartelile شکمو  کُمین کمو komin  لیس زدن  لَفک زدن  lafk چاق  کُلُفت کلفت koloft  پرواز  فِر  fer معطل  مُسَر.لَنگ   mosar  گروه  بِیله  beileh گرفتن  اِسَدَن اسدیدن esadan  فرستادن  بیسی کردن  bisi بشقاب  دوری دوری      

 منابع 

رده:لر کوچک
رده:شهرستان کوار
رده:عشایر استان فارس