معماری تیموری

معماری تیموری یک دوره مهم تاریخی از معماری ایران و آسیای مرکزی است که در دوران دودمان تیموریان(۹۱۱–۷۷۱ ه‍.ق) ادامه دهنده معماری دوره ایلخانی بود. این شکل از معماری که در ایران و آسیای مرکزی تا دوران صفویه رایج بود نشان دهنده نهضت‌های فرهنگی و علمی رنسانس تیموری است که پس از آن معماری ایرانی وارد دوره جدیدی شد که مشخصه‌های آن گنبدهای دوربینی و ساختمان عظیم تر است. می‌توان گفت از این دوره به علت علاقه معماران ایرانی تیموری به کاشی کاری‌های برجسته با اشکال طبیعت گیاهان و افراد که رنگ آبی سبز و فیروزه‌ای نیز همواره با آن معیارهای سبک را مشخص می‌کرد. در سبک‌شناسی معماری ایران آن را دوره دوم سبک معماری آذری نیز می‌گویند. پایتخت تیموریان ابتدا سمرقند و سپس هرات بود که هر دو از بزرگ‌ترین شهرهای آن روزگار و از مهم‌ترین مراکز معماری آن دوره بودند.

 تاریخ معماری تیموری 
وسط|بندانگشتی|شهر ترکستان، قزاقستان، مزار خواجه احمد یسوی در اواخر قرن چهاردهم در زمان تیمور ساخته شد.

 دوران تیمور 
تیمور طی جنگ‌ها و فتوحاتش، تعداد بسیاری از بهترین مهندسان و معماران و بنایان و سنگ تراشان و کاشی سازان و گچ کاران را دسته دسته از سرتاسر امپراتوری تیموری به پایتخت خود سمرقند فرستاد. تا برای او عمارت‌هایی بنا کنند که چشم تاریخ را به شکوه چشم گیر تمدن تیموری خیره سازند. اگر چه سورچرانی سیری ناپذیرش زمینه‌ساز احداث باغ‌ها و کاخ‌هایی بی‌نظیر و بسیار گردید، دین پروریی او سبب شد که در برافراشتن گنبدها و گلدسته‌های مساجد و مزارات اهتمام بسیاری به خرج دهد. کاخ آق سرای این کاخ را تیمور در اواخر سال ۷۸۱ ه در زادگاهش شهر کش یا سبز که در جوار شهرهای نخشب و سمرقند واقع است، با به‌کارگیری استادان خوارزمی بنیاد نهاد. برای آگاهی از گفته‌های مورخان آن عصر دربارهٔ آق سرای، نک: ؛519/2/ 551؛ عبدالرزاق سمرقندی، 1 / 484؛ حافظ ابرو، 2 - 483/ نظام الدین شامی، 81؛ شرف الدین علی یزدی، 1 ثر الملوک، 164. کلاویخو که در سال ۸۰۷ ه از این کاخ Ĥ 4665؛ خواندمیر، م / ۹۸۷؛ میرخواند، 9 / فصیح خوافی، 3 دیدن کرد، از حضور کارگران بنّا و ادامه کار معماری در آنجا خبر می‌دهد. او بر خلاف نظر رایج که آق سرای را از ساخته‌های تیمور می‌شمرند، بر این باور است که برخی قسمتهای آن را حاکم پیشین سمرقند ساخته است، چراکه علامت شیر و خورشید را که نشان خاص حاکم پیشین بوده، در آنجا دیده شده است. کلاویخو، 215 و مسجد جامع سمرقند ساختن مسجد جامع سمرقند را باید مهم‌ترین فعالیت تیمور در عرصه معماری شمرد. او در سال ۸۰۱ ه با غنایم و ثروتی که پس از فتح و غارت هندوستان به دست آورده بود، فرمان احداث این مسجد عظیم را صادر کرد. گویا او در دهلی مسجدی باشکوه دیده و از همان‌جا اندیشه ساخت مسجدی به همان عظمت به خاطرش رسیده بود. احداث این مسجد در روز یکشنبه چهارم رمضان ۸۰۱ آغاز شد و شش سال بعد، در سال ۸۰۷ که به فرمان تیمور ارتفاع درگاه آن را از آنچه پی شتر بود، بیشتر کردند، به پایان رسید. مسجد جامع سمرقند امروز در مجموعه مشهور است. برای آگاهی از «مسجد ب یبی خانم» همسر تیمور، به، «سرای ملک خانم» این شهر، به نام «ریگستان» ؛127- 212؛ ابن عربشاه، 126 - اخبار مورخان دوره تیموری دربارهٔ این مسجد، نک: نظام الدین شامی، 211 ،889 ،876/2 ،24- 21/ 1255؛ حافظ ابرو، 1 /2 ،989-988 ،940/ 284؛ شرف الدین علی یزدی، 1 - کلاویخو، 283. 276؛ برای آگاهی از ویژگ یهای ساختای این بنا، نک: پوپ، 197 - 1026؛ معین الدین نطنزی، 275  از مهم‌ترین بناهایی بود که در دوران تیمور ساخته شد.

از بناهایی که آغاز احداث آن در زمان تیمور بود مجموعه عظیم شاه زنده است که آن را در فاصله سال‌های ۸۰۶ و ۸۰۷ بر سر آرامگاه نوه خود میرزا محمد سلطان بن جهانگیر (د ۸۰۵ ه) بنا کرد و بعدها در زمان جانشینانش به گورستان خانوادگی تیموریان تبدیل شد.

تیمور بسیاری از آثار قدیمی تر را بازسازی کرد. نخستین فرمان او به تعمیر بناها مربوط است به لشکرکشی او به بغداد در سال ۷۹۵ است. در این زمان، او فرمان داد که مزار احمد بن حنبل، پیشوای مذهب حنبلی را که از طغیان رود دجله خسارت دیده بود، مرمت کنند. حافظ ابرو، 769/2

در سال ۷۹۹ گذر تیمور به ترکستان شهری کهن است در جنوب قزاقستان کنونی. برای آگاهی بیشتر، نک: پوژل. افتاد و با گذر از رود سیحون به نواحی تاشکند و خجند رسید. او سپس برای زیارت مزار خواجه احمد یسوی (د ۵۶۲ ه) که از اعقاب محمد حنفیه سومین فرزند علی است، راهی قریه یسی شد. در آنجا به تعمیر آن مزار فرمان داد و استادکاران به سرپرستی یکی از مباشران تیمور به نام مولانا عبیدالله (یا عبدالله) صدر، در مدت دو سال بنای بزرگی بر سر آرامگاه خواجه احمد برافراشته شد. این بنا که در شهر ترکستان همچنان پا برجاست، دارای ایوان طاق داری وسیع و مرتفعی است که نشانگر معماری تیموری است با دو مناره و گنبدی با قاعده مربع به ضلع سی گز در سی گز و گنبدی کوچکتر در جانب قبله گنبدخانه بزرگ با قاعده دوازده گز در دوازده گز بر فراز مرقدی که با چهار صفه در اینجا منظور از صفه ایوانی است که با طاق پوشیده شده باشد. احاطه شده است. چهار صفه مستطیل شکل با ابعاد سیزده گز و نیم در شانزده گز و نیم در دو جانب گنبدخانه بزرگ ساخته‌اند که محل حضور جماعات است و از همین رو آن‌ها را جماعت خانه می‌خوانند. خواندمیر، ماثرالملوک 164

هم‌زمان تیمور فرمان داد که گنبد و فضای بیرونی بنا را با کاشی بیارایند و سنگی سفید را بتراشند و منقش کنند و بر سر مزار بگذارند. شرف الدین علی یزدی، 861/1 - 862۶۵/۵ متر که شامل نمازخانه و ×۴۶/ امروزه مزار  خواجه احمد یسوی ساختمانی است با زیربنای ۵ مطبخ و حمام و خانقاه و کتابخانه میشود و سراسر فضای بیرونی آن با آجرکاری معرق و کتیبه‌های۳۷ متر از طریق دری / متعدد زینت یافته است. در جانب جنوبی بنا ایوان شکوهمندی به ارتفاع ۵ چوبی با منبت‌کاری نفیس، به درون گنبدخانه مکعب شکل راه می‌یابد. همه جوانب درون گنبد پوشیده از مقرنس است. گفتنی این که ارتفاع ایوان ورودی و گنبدخانه با یکدیگر برابر است. در راستای ایوان ورودی و گنبد اصلی، در جانب دیگر بنا (جانب شمالی)، گنبدی کوچک‌تر واقع شده است که دارای همه ویژگی‌های گنبدهای رایج در دوره تیموری است.

و نوشتارهای مندرج بر بنا به قلم کوفی از «عمل حاجی حسن شیرازی». رقمی با متن بر یکی از کاشی‌های گنبدخانه کوچک‌تر از «شمس الدین بن عبدالوهاب شیرازی» رقمی دیگر با نام که آرامگاه شیخ احمد در آن است، نقش بسته است. نظام الدین شامی، 175 شاید این دو شخص معمار و کاش یکار بنا بوده‌اند. اگر چه ساختار این بنا در زمان تیمور از اساس تغییر یافت و عمارتی کاملاً نو از آن سر برآورد، باید دانست که تا آن زمان، مزار شیخ احمد بیش از دو قرن در آن مکان برقرار و زیارتگاه مردمان بود. گمان نزدیک به یقین آن است که این مزار بقع‌های محقر بوده که تیمور آن را نپسندیده و به ساخت عمارتی معتبر، فراخور شأن صاحب مزار، فرموده است. از این رو می‌توان زیارتگاه شیخ احمد یسوی را از بناهای مرم تیافته این زمان برشمرد نه از بناهای نوساخته. یکی دیگر از اقدامات مهم تیمور در زمینه مرمت، تعمیر قلعه ایریاب بود. این قلعه که در ولایت ایریاب در افغانستان کنونی واقع بود، به گفته نظام الدین شامی چنان وسعتی داشت که مسجد جامعی در میان آن ساخته بودند و مساجد و خانه‌هایی دیگر پیرامون آن را فراگرفته بود. عبدالرزاق سمرقندی، 746/2/1

تیمور در اوایل ذی حجه سال ۸۰۰، از جلگه کابل به قصد ولایت ایریاب عزیمت کرد. چون بدان جا رسید، مردمان آن ولایت از شخصی به نام موسی اوغانی (افغانی) که گویا سرکرده راهزنان کوه‌های کرکس بود، به او شکایت کردند که اموال و املاک ما را غارت و قلعه ایریاب را ویران کرده و راه بر کاروانیان بسته است. شرف الدین علی یزدی، 881/2 تیمور بی‌درنگ قاصدی با حکم خویش نزد موسای مذکور فرستاد که که تو قلعه ایریاب را خراب ساخته‌ای و حال آن که آن حصار بر سر راه هندوستان واقع است و مناسب نیست که خراب باشد. می‌باید که به تعجیل بیایی تا تو را رعایت فرموده، آن ولایت را به تو سپاریم.سپاهیانی از مردم مش قندیده و غیر ن ظامی که از شهرها و روستاها گرد می‌کردند و به یاری قشون می‌فرستادند.

پس از آن، تیمور سه هزار تن را با موسی روانه کرد تا به مرمت قلعه بپردازند. به روایت شرف الدین یزدی، هر روز دویست سیصد مرد با نوای دهل و سرنا نهایت همت و توانشان را در بازسازی آن قلعه به کار می‌گرفتند. بدین سان، قلعه‌ای عظیم در مدت چهارده روز ساخته و پرداخته شد. همان‌جا.

تعمیر مسجد جامع درون قلعه با نظارت دو تن از مباشران تیمور به نام‌های امیر شاه ملک و امیر جلال الاسلام پایان پذیرفت. حافظ ابرو، 832/2 تیمور در بامداد روز جمعه هفدهم
ذی حجه همان سال (۸۰۰) سوار بر اسبی بور از نتیجه کار مرمت قلعه دیدن کرد. شرف الدین علی یزدی، 883/1آخرین اقدام مهم تیمور در زمینه مرمت، تعمیر شهر بیلقان بود که در ۸۰۶ ه، یعنی سالی پیش از وفاتش به انجام رسید. بیلقان شهری بود در چهارده فرسخی جنوب بردعه و هفت یا نه فرسخی شمال ارس (در حوالی اران و آذربایجان) در جاده‌ای که از برزند می‌آمد. این شهر که به گفته بسیاری از جغرافی‌دانان، نظیر ابن خردادبه و یاقوت حموی، به دست قباد ساسانی (۵۳۱ م) احداث شد، در آن زمان چنان ویران شده بود که از آثار و عماراتش نشانی نمانده بود. برای آگاهی بیشتر، نک: خسروی تیمور با این انگیزه که در ایران هم همچون ماوراءالنهر آثاری خیر از او به یادگار بماند، معماران و استادکاران را فرمود که نقشه بازسازی شهر را تهیه و اجرا کنند. به زودی طرح تعمیر بیلقان آماده شد که مشتمل بود بر بارویی عریض و خندقی عمیق و چندین بازار و خانه‌های بسیار و مسجد و میدان و گرمابه و بستان. پس از طرح نقشه، وسعت شهر را با طناب پیمایش و تقسیم کردند و سرکاریِ هر قسمت را به شاه زاده یا سرداری سپردند. بی‌درنگ تمامی سپاهیان در کنار استادکاران دست به کار شدند و به رغم سرما و بارش گاه به گاه، و نیز کمبود ابزارها و تجهیزات، ظرف یک ماه شهر را ساختند. مصالح اصلی به کار رفته در تعمیر شهر، خشت پخته بود.

به نوشته نظام الدین شنب غازانی که وقایع نگار مستقیم دستگاه تیمور و شاید شاهد عینی ماجرا بود، بنایان حصاری چهارگوش بر گرد شهر کشیدند با محیط ۲۴۰۰ گز و عرض یازده گز و ارتفاع (تا سر شرفه‌ها) نزدیک به پانزده گز بوده و همچنین خندقی حفر کردند به عرض چهل و عمق بیست گز است.ابعادی که مورخان دیگر برای عمق و عرض خندق ذکر کرد هاند، با گفته نظام شامی تا حدی متفاوت است: شرف الدین یزدی (1220/2) و میرخواند (5087/9) عرض آن را سی و عمق آن را بیست گز نوشته‌اند، در حالی که حافظ ابرو (1008/2) و در پی او عبدالرزاق سمرقندی (988/2/1) عرض را چهارده و عمق را بیست گز گفت هاند. اما خواندمیر درماثرالملوک (165) عرض خندق را سی و عمق آن را هشت گز ذکر کرده است. در عرض حصار خانه‌هایی برای حضور نگهبانان و پاسبانان ساختند و در هر یک از اضلاع چهارگانه آن برجی برافراشتند و در میانه حصار هم برج‌هایی دیگر برپا کردند و برای هر یک از آن‌ها کنگره‌ها و سنگاندازها ترتیب دادند. دو دروازه هم در دو جانب حصار برای آمد و شد مردم گشودند. نظام الدین شامی، 288-289؛ شرف الدین علی یزدی، 1218/2 -1220؛ حافظ ابرو، 1007/2 - 1009؛ میرخواند، 5087/2 - 5088

پس از این مرحله، تیمور برای تأمین آب مشروب و زراعی ساکنان شهر، فرمود تا جدولی از رود ارس به درون باروی شهر کشیدند. طول این جدول شش فرسخ و عرض آن ده گز بودنظام الدین شامی (291) طول و عرض نهر را چنین روایت کرده، اما شرف الدین یزدی (1220/2) عرض آن را پانزده گز دانسته است. پیداست که در آن زمان مقیاس گز در مناطق مختلف متفاوت بوده است. حافظ ابرو (1011/2) ده گز را بر پایه گز سمرقند و پانزده گز را با گز رایج در عراق و خراسان ذکر کرده است. بدین ترتیب، هر دو اندازه یاد شده درست است؛ چرا که نظام شامی در آن زمان ساکن سمرقند و در رکاب تیمور بود، در حالی که شرف الدین علی یزدی ظفرنامه خود را در مناطق مرکزی ایران از جمله یزد و شیراز نوشت.و عمق آن در نقاط مختلف از چهار تا هشت گز تفاوت داشت. برای انجام این کار، حافظ ابرو مأمور شد که به وسیله ابزار چاه کنی، زمین را در نقاط مختلف بیازماید تا هر نقطه را به حدی که لازم است بکنند و کار غیرضروری انجام نشود. حافظ ابرو، 1011/2

بازسازی‌های دیگری هم در زمان حکومت تیمور صورت پذیرفت که از آن جمله است احداث دو گنبد رفیع از سنگ سفید بر سر مزار همسران پیامبر اسلام در دمشق است که در سال ۸۰۳ هجری در ۲۵ روز به انجام رسید. او سپس با حفر نهر برلاس که در سال ۸۰۴ به هنگام قشلاق تیمور در حوالی قراباغ انجام گرفت، نهر برلاس جویی بود که گذشتگان از رود ارس منشعب و در صحراهای اطراف این رود جاری کرده بودند؛ اما گذشت زمان و ته‌نشینی گل و لای آن را ناکارآمد کرده بود. در آن زمان تیمور فرمان تجدید حفر آن را صادر و کار را بین امیران و لشکریان تقسیم کرد و ایشان در مدت یک ماه جویی با بیش از ده فرسخ طول حفر کردند که به گفته مورخان حرکت کشتی نیز در آن ممکن بود. دهانه خروجی این جوی از رود ارس، مکانی بود معروف به کوشک چنکشی و پایانش به محلی می‌رسید که بدان سرخه پیل می‌گفتند. از آب نهر برلاس روستاها و آسیاب‌ها و مزارع و باغ‌های بسیاری سیراب شد. شرف الدین علی یزدی، 1120/2

تیمور در ده سال پایانی زندگی با جدیت تمام به فعالیت‌های عمرانی روی آورد. او در این سالها افزون بر احداث بناهای اشرافی و دینی و رفاهی، بسیاری از آثار قدیمی تر را نیز بازسازی کرد، چنان‌که شاید بتوان گفت نزدیک به نیمی از اقدامات او بازسازی بود نه ساخت یک بنای تازه، دیگر این که او بیشتر ساختمان سازی‌های خود را در سمرقند و حومه این شهر انجام پذیرفت، چنان‌که در این منطقه شمار زیادی کاخ و باغ و آبادی سر برافراشت. برای آگاهی بیشتر دربارهٔ این آثار، نک: کاوسی، 102 - 110

گفته‌های مورخان گویای آن است که جز مرمت بقعه شیخ احمد یسوی که دو سال به طول انجامید، سایر بازسازی‌ها ظرف دو هفته تا یک ماه پایان پذیرفته است. تیمور برای تسریع کار، به نیروی معماران و بنایان و کارگران اکتفا نمی‌کرد، بلکه سپاهیان و حتی سرداران و فرزندان خود را هم به کار وامی‌داشت و هر یک را موظف به انجام قسمتی از کار می‌کرد و فعالیت ایشان را نظم و سامان می‌بخشید. بدین سان، او برای پیشبرد این طرح‌های عظیم بازسازی، از حداکثر توان اجرایی اش بهره می‌برد تا در کمترین زمان ممکن به بار نشیند. که منجر به آن شد که اغلب ساختمان‌هایی که در دوره او ساخته شده است استحکام کافی نداشته و بر اثر زلزله تخریب شود.

 ویژگی‌های معماری 
معماری ایرانی که در قرن هشتم هجری که براساس شکل ساختمان سلجوقی بنیان نهاده شده بود و در دوران ایلخانی شکل تازه ای گرفت که در دوران تیموری دارای مقیاس بزرگ‌تر و شکوه بیشتری گردید. تیمور بیش از هر حکمران آسیا در قلمرو حکومت خود ساختمان بنا کرد، دربیشتر ساختمان‌های این دوره بر خاصیت عمودی بودن بنا تأکید شده است که این خصوصیت بیشتر توسط استفاده از برج‌های مدور در گوشه‌های ساختمان پدید می‌آمد. این گونه تزئین از اولین نشانه‌های مشخص دوران تیموری است.

 نگارخانه 

 پانویس 

 منابع 
 کاوسی، ولی‌الله ۱۲۹ - تاریخ و تمدن اسلامی، سال ششم، شماره دوازدهم، پاییز و زمستان ۸۹، ص ۱۰۷.
 حافظ ابرو، عبدالله بن لط فالله، زبدة التواریخ، ۴ج، به کوشش سید ک مال حاج سید جوادی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۰ ش.
 تهامی، سید غ لامرضا، فرهنگ اعلام تاریخ اسلام، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۶ ش.
 دانشنامه جهان اسلام، ج ۵، به کوشش غلامعلی حداد ع ادل، تهران، بنیاد، «بیلقان»، خسروی، خسرو دائرةالمعارف اسلامی، ۱۳۷۹ ش.
 خواندمیر، غیاث الدین بن همام الدین الحسینی، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، ج ۳ و ۴، زیر نظر محمد دبیر سیاقی، تهران، خیام، ۱۳۸۰ ش.
 ماثر الملوک به ضمیمة خاتمة خلاصه الاخبار و قانون همایون ی، به کوشش میرهاشم مح همو، م تهران، مؤسسة خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۷۲ ش.
 همو، مکارم الاخلاق، شرح احوال و زندگانی امیر عل یشیر نوایی، به کوشش محمداکبر عشیق، تهران، آینة میراث مکتوب، ۱۳۷۸ ش.
 شرف الدین علی یزدی، ظفرنامه، ۲ج، به کوشش سید سعید میرمحمدصادق و عبدالحسین نوایی، تهران، کتابخانه، موزه، و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۷ ش.
 صحراگرد، مهدی، «ابراهیم سلطان بانی مجموعة دارالصفای شیراز». گلستان هنر، ش ۱۳ (پاییز ۱۳۸۷ ش).
 عبدالرزاق سمرقندی، مطلع سعدین و مجمع بحرین، ۲ج، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ ش.
 فصیح خوافی، مجمل فصیحی، ج ۳، به کوشش سید م حسن ناجی نصرآبادی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۶.
 فلاح فر، سعید، فرهنگ واژ ه‌های معماری سنتی ایران، تهران، فلا حفر، ۱۳۷۸ ش.
 کاوسی، ولی‌الله، تیغ و تنبور: هنر دوره تیموریان به روایت متون، تهران، فرهنگستان هنر، ۱۳۸۹ ش.
 کلاویخو، رویی گنسالس، سفرنامه کلاویخو، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۳۷ ش.
 معین الدین نطنزی، منتخب التواریخ، به کوشش ژان اوبن، پروین استخری، تهران، اساطیر، ۱۳۸۳ ش.
 نظام الدین شامی، ظفرنامه، از روی نسخه فیلکس تاور، با مقدمه و کوشش پناهی سمنانی، تهران، بامداد، ۱۳۶۳ ش.
 ویلبر، دونالد و لیزا گلمبک، معماری تیموری در ایران و توران، ترجمه کرامت الله افسر و محمدیوسف کیانی، تهران، سازمان میراث فرهنگی، ۱۳۷۴ ش.

رده:شاهنشاهی تیموری
رده:معماری اسلامی در قرون وسطی
رده:معماری ایرانی