نبرد قلعه دم‌دم

نبرد قلعه دِم‌دِم سلسله نبردهایی بود که میان کردها و قوای صفوی، در قلعهٔ دم‌دم رخ داد. دم‌دم نام یک کوهستان و نیز قلعه‌ای تاریخی است که در استان آذربایجان غربی و در قسمت غربی دریاچه ارومیه واقع شده است.

 موقعیت قلعه 
کوه دم‌دم میان رودخانهٔ باراندوز چای و درهٔ قاسملو در نزدیکی سواحل غربی دریاچهٔ ارومیه قرار گرفته است. این کوه در چند کیلومتری غرب جاده ارومیه-مهاباد و در نزدیکی روستای بالانج در هیجده کیلومتری جنوب شهر ارومیه واقع شده است. تاریخ بنای قلعه دمدم بنا بر سنت شفاهی کردی به قبل از اسلام بر می‌گردد. امیرخان لپزرین فرمانروای برادوست که خواهان حفظ استقلال امارت در حال گسترش اش در برابر رسوخ عثمانی و صفوی به درون منطقه بود، در ۱۶۰۹ ویرانه‌های این قلعه را بازسازی کرد. اسکندربیگ در آن سال آن را دژی نیرومند متشکل از پنج قلعهٔ جداگانه با مخازن حفاظت‌شده و چاله برای ذخیره‌سازی یخ و برف توصیف کرد. امروزه بخش‌هایی از دیوارها و انبوه ساختمان از سنگ و آجر هنوز هم قابل مشاهده هستند.

 نبرد دم‌دم 
نبرد دم‌دم در تاریخ‌نگاری صفوی جایگاهی برجسته دارد. ایل برادوست از نوادگان خاندان آل حسنویه بودند در زمانی نامشخص به آذربایجان کوچ کردند و شاه عباس اول نیز مانند بقیه شاهان حق موروثی امیرخان برای حکومت بر برادوست را به رسمیت شناخته بود؛ ولی بازسازی دم‌دم حرکتی در جهت استقلال بود که می‌توانست قدرت صفویه را در شمال غرب به خطر بیندازد؛ در واقع، نه عثمانیان و نه صفویان کنترل مستحکمی بر کردستان، آذربایجان و ارمنستان نیافته بودند. بسیاری از کردها از جمله فرمانروایان مکری (غرب و جنوب دریاچه ارومیه) پیرامون امیرخان بسیج شده‌بودند. پس از یک محاصرهٔ شدید و طولانی به رهبری حاتم‌بیگ وزیر اعظم صفوی از نوامبر ۱۶۰۹ تا تابستان ۱۶۱۰ دم‌دم تسخیر شد و همهٔ محافظان آن قتل‌عام شدند. شاه عباس دستور قتل‌عام در برادوست و مکری را داد، ایل ترک افشار را دوباره در منطقه ساکن کرد و بسیاری از قبایل کرد را به خراسان فرستاد. این دو امارت ماندند گرچه خیلی ضعیف‌تر شدند. امرای برادوست دو بار با صفویان در دم‌دم نبرد کردند. در سال ۱۷۲۹ میلادی، تهماسب‌قلی سپهسالار (نادرشاه) یوسف‌پاشا حاکم عثمانی ارومیه را در دم‌دم مغلوب کرد و دستور داد تا قلعه را ویران کنند.

بر خلاف مؤرخان ایرانی (اسکندربیگ و ادیب‌الشعراء) که نبرد اول دم‌دم را در نتیجهٔ خیانت یا یاغی‌گری کُردها حساب کرده‌اند، در روایات شفاهی کُردها، کارهای ادبی و تاریخ‌نگاری‌ها این نبرد به عنوان نزاع کردها علیه سلطهٔ بیگانه قلمداد شده است.

 نبرد دم‌دم در ادبیات کردی 
ماجرای نبرد قلعهٔ دمدم در ادبیات کردی، چه در ادبیات شفاهی و چه در ادبیات مکتوب این زبان بازتاب یافته است. در ادبیات شفاهی منظومه‌ای به نام به‌یتی دم‌دم به زبان کردی و لهجهٔ کرمانجی وجود دارد که حماسه‌ای ملی به‌شمار می‌رود. نخستین روایت منظوم از این اثر در ادبیات مکتوب کردی توسط فقیه طیران خلق شده است. در ادبیات مدرن کردی نیز نویسندگان کرد و به ویژه نویسندگان کرد شوروی سابق رمان‌هایی در این زمینه نوشته‌اند. شناخته‌شده‌ترین این رمان‌ها عبارت‌اند از:دانشنامۀ ایرانیکا؛ مدخل دمدم، نوشتۀ امیر حسن‌پور؛ بازدید در ۱۸ اوت ۲۰۱۵.
 دم‌دم نوشتهٔ حاجی جندی
 دم‌دم نوشتهٔ عرب شامیلوف
 دم‌دم نوشتهٔ اردیخان جلیل

 پانویس 
 عالم آرای عباسی، تاریخ افشار
 دانشنامه ایرانیکا «نبرد قلعه دم دم»
 دانشنامه ایرانیکا «مدخل دم دم»

رده:آسیا در ۱۶۰۹ (میلادی)
رده:آسیا در ۱۶۱۰ (میلادی)
رده:امپراتوری عثمانی در ۱۶۰۹ (میلادی)
رده:امپراتوری عثمانی در ۱۶۱۰ (میلادی)
رده:تاریخ ارومیه
رده:تاریخ استان آذربایجان غربی
رده:تاریخ کردستان
رده:جنگ‌های ایران و عثمانی
رده:جنگ‌های دوره صفویان
رده:درگیری‌ها در ۱۶۰۹ (میلادی)
رده:درگیری‌ها در ۱۶۱۰ (میلادی)