عشایر ارسباران

ارسباران در گذشته قره داغ نامیده می‌شده است. ناحیه‌ای کوهستانی در شمال استان آذربایجان شرقی است. در این ناحیه شش ایل عمده شیعه ترک‌زبان مدخل عشایر کوچنده ارسباران در مرکز آمار ایران سکونت داشتند: چلبیانلو، حاج علیلو، محمد خانلو، حسینکلو، حسن بیگلو، و قاراچورلو. همه این ایل‌ها اکنون ساکن شده‌اند، ولی جنبه‌هایی از فرهنگ آنها، که تحت تأثیر اقتصاد کوچ نشینی شکل گرفته،Dyson-Hudson, Rada, and Neville Dyson-Hudson. "Nomadic pastoralism." Annual Review of Anthropology 9 (1980): 15-61. هنوز قابل مشاهده است.

 مالکیت ارضی 
قبل از ملی شدن مراتع بر طبق یکی از اصول انقلاب سفید، مالکیت مراتع ییلاقی از آن همان خانی بود که صاحب مزارع قشلاقی ایل به‌شمار میامد.A. S. K. Lambton, "Landlord and Peasant in Persia: A Study of Land Tenure and Land Revenue..", 1991, p.285

 تاریخچه 
در بخش‌های زیرین مختصری از تاریخچه عشایر ارسباران با اقتباس از مقاله پ. ابرلینگOberling, Pierre. "The Tribes of Qarāca Dāġ: A Brief History." Oriens 17 (1964): 60-95. و منابع غربی دیگر ارائه می‌شود. اطلاعات بیشتر به کتاب "تاریخ ارسباران" سرهنگ حسین بایبوردیسرهنگ حسین بایبوردی، "تاریخ ارسباران"، ابن سینا، تهران ۱۳۴۱ مراجعه کنید.

 قبل از جنبش مشروطه ایران 
در آغاز جنگهای ایران و روس بخش قابل ملاحظه‌ای از اهالی ارسباران زندگی کوچ نشینی داشتند. عشایر اصلی عبارت بودند از: چلبیانلو ٦٥٠٠ خانوار، قاراچورلو ۲۵۰۰ خانوار، حاج علیلو ۸۰۰ خانوار، بگدیللو ۲۰۰ خانوار، و ایل‌های کوچک ۵۰۰ خانوار.R. Khanam, Encycl. Ethnography Of Middle-East And Central Asia, 2005, p. 313 در آن زمان، اهر، به عنوان مرکز ناحیه، فقط ۳۰۰ نفر جمعیّت داشت.Bibliothèque orientale Elzévirienne, Volume 52; Volume 55, 1887 p.224. معلوم نیست در چه زمانی عشایر دیگر تشکیل شده‌اند. باید در نظر داشت که «عشیره» در ارسباران مفهوم قومی ندارد، و وابستگی خانوارهای عشیره فقطٔ بر اساس تبعیت از رئیسی مشترک است.P. Oberling, “The Tribes of Qarāca Dāġ,” Oriens 17, 1964, p. 61 بدینترتیب، فردی قوی، معمولاً از خانواده خوانین، می‌توانست با گرد آوری تعدادی کافی از خانوارها برای خود ایل جدیدی ایجاد کند. شواهد کافی، بر مبنای گزارش‌های شفاهی، بر تشکیل ایل محمد خانلو بدین شیوه دلالت می‌کند.

 نقش عشایر در وقایع بعد از جنبش مشروطه ایران 
 وضعییت عشایر در آستانه انقلاب سفید 
بعد از جنگ جهانی دوم، دولت مرکزی مسئولیت امنیت ایلات را به رؤسای ایل تفویض کرد. این عمل، علیرغم موفقیت در مورد ایلات جنوب غربی ایران، در ارسباران فاجعه‌آمیز بود. خوانیین، که در جریان زعامت فرقه دموکرات آذربایجان آسیب دیده بودند، از فرصت استفاده کرده و به آزار روستاییان پرداختند.A. K. S. Lambton, "Landlord and Peasant in Persia", 1953, Oxford university press, p. 287. در نتیجه روستاییان مهاجرت به شهرهای تبریز و تهران را شروع کردند، و تخلیه جمعیتی ارسباران قبل از تأثیر منفی انقلاب سفید آغاز شد.

 میراث فرهنگی عشایر 
در طی سلطنت رضا شاه دولت مرکزی تلاش گسترده‌ای را برای انهدام هویت فرهنگی عشایر، از زبانهای قومی گرفته تا نحوه لباس پوشیدن، ادامه داد. اما، به محض سرنگونی رضا شاه عشایر سعی کردند به سنن عشیره‌ای خود بازگردند. شاه جدید، بعد از مدتی وقفه سیاست مرکز گرائی پدرش را در قالب انقلاب سفید ازسر گرفت.Blench, R. (2001). You can’t go home again: pastoralism in the new millennium. London: Overseas Development Institute. پس از انقلاب اسلامی و قبل از تثبیت دولت مرکزی، عشایر تلاش کردند برخی از سنن خود، به استثنائی خانخانی، را احیا کنند. بعد از پایان جنگ ایران-عراق دولت برخی جنبه‌های زندگی عشایری را در غالب سریال‌های تلویزیونی ترویج کرده‌است. البته، عشایر ارسباران از این جهت بی‌بهره مانده‌اند. از طرفی دیگر، تعامل غیرمنتظره دولت با موسیقی عاشقی فرصتی استثنایی را برای رستاخیز فرهنگی عشایر ارسباران فراهم کرده‌است. این موسیقی ویژه، که در طی کوچ نشینی اقوام ترک زبان تکامل یافته،A. O.Senarslan, Women asiqs of Azerbaijan: tradition and transformation,Ph. D.Thesis University of Wisconsin-Madison(2008) در واقع بیان شفاهی هویت فرهنگی عشایر ارسباران است.

 پانویس 

رده:افراد ایرانی آذری‌تبار
رده:ارس