امینه اقدس

زبیده خانم (زاده‌ی بیجار گروس – درگذشته‌ی ۱۲۷۲ شمسی تهران)، ملقب به امینه اقدس، از همسران ناصرالدین‌شاه قاجار و از سوگلی‌های دربار بود. او خواهر میرزا محمدخان گروسی (ملیجک اول) و عمه‌ی عزیزالسلطان (ملیجک دوم) و یکی از قدرتمندترین و بانفوذترین همسران ناصرالدین شاه بود که گاه نقش موثری در امور دربار داشت. 

 زندگی 
ناصرالدین‌شاه در سال ۱۲۷۶ ه.ق در سفر به مناطق غربی کشور، زبیده را که طفلی یتیم بود، در بیجار گروس خریداری کرد. زعفران باجی مسئول صندوقخانه‌ی اندرون که خود مورد توجه شاه بود، تربیت زبیده را برعهده گرفت. بعد از یک سال فراگیری امور و تربیت در اندرون به عقد غیر دائم ناصرالدین‌شاه درآمد.

زبیده خانم تنها زنی بود که به همراه شاه به منزل جیران فروغ‌السلطنه، همسر محبوب و درگذشتهٔ ناصرالدین‌شاه، می‌رفت و مسئول جمع‌آوری رخت‌خواب شاه بود. در منزل فروغ‌السلطنه با ننه حاجیه که از زنان اندرون بود آشنا شد و بسیاری از شگردهای دستیابی به منزلت در نزد شاه را از وی آموخت.

چندی بعد او برادر خود محمد را که کودکی بیش نبود از بیجار گروس به تهران فراخواند و این برادر در نزد شاه محبوبیت پیدا کرد و به جرگه‌ی غلام بچه‌های شاه پیوست و بعدها در دسته عمله خلوت قرار گرفت. ناصرالدین‌شاه او را ملیجک می‌خواند.

نگهداری از گربه‌های محبوب شاه مانند ببری‌خان و غیره از وظایف زبیده بود. پس از مرگ ببری‌خان، برادرزاده‌ی امینه اقدس مورد توجه شاه قرار گرفت و لقب عزیزالسلطان گرفت. اعتماد شاه به زبیده به آن میزان بود که خزانه‌داری مخصوص شاه به او سپرده شد و به همین سبب "امینه اقدس" نام گرفت.

رقیب سرسخت امینه اقدس در حرمسرا، انیس‌الدوله بود که هر دو نیز نازا بودند. رقابت بین این دو در تمامی مسائل مشهود بود. در این میان امینه اقدس برگی برنده داشت و آن هم برادرزاده‌اش، ملقب به ملیجک و عزیزالسلطان بود که مورد علاقه شدید شاه قرار داشت.

قدرت سیاسی
مناسبات امین اقدس با ابراهیم خان امین‌السلطان باعث شد تعداد منتقدان و مخالفان او که او را مجری طرح‌های امین‌السلطان می‌دانستند، افزایش یابد. اعتمادالسلطنه در این باره نوشته است:«آنچه را که در ظاهر آقا ابراهیم نشان می‌داد، در درون انجام می‌داد.» وی همچنین با شگفتی از این روابط یاد کرده و آورده است: «صبح روز ۲۶ رجب ۱۳۰۰، وقتی به عشرت‌آباد رفتم، شاه فرمودند امین اقدس را مأمور کرده‌ام برای عیادت امین‌السلطان، تا هر روز پرستاری کند. سبحان‌الله! گمان نمی‌کنم در هیچ دوره‌ای پیش آمده باشد که پادشاه مستقل ایران، همسر خود را برای پرستاری نوکر بفرستد. از شدت تعجب بعد از ناهار دیگر در حضور شاه نماندم.»نماندم.» پس از فوت ابراهیم خان امین‌السلطان، فرزند او، علی‌اصغر خان، مناسبات دوستانه خود با امین اقدس را حفظ و مستحکم کرد.

امین اقدس میان همسران شاه محبوبیت کامل نداشت و رقبای بسیاری داشت. مهم‌ترین رقیب او، انیس‌الدوله بود که سابقه بیشتری در حرم داشت و خود نیز از همسران محبوب شاه بود. اعتمادالسلطنه در گزارش‌های روزانه خود به این رقابت‌ها اشاره کرده و نوشته است: «امشب نیز به‌خاطر منازعه دیروز با اهل حرم، خانه بیرون شام خوردند. جزئیات این منازعه چنین است: دیروز راه معمول از کاشیدار تا کالپوش شش فرسخ بود و بسیار شلوغ و بد، اما راهی که شاه تشریف آوردند سه فرسخ بود و هوا خوش و دلپذیر. انیس‌الدوله و شاهزادگان و سایر اهل حرم از راه معمول رفته بودند، اما شاه دستور داده بود امین اقدس بلافاصله از تعاقب شاه حرکت کند. این امتیاز باعث کدورت سایر اهل حرم شد و حتی در حضور شاه جسارت و بی‌ادبی کردند.»رقابت میان این دو همسر شاه تنها به راه و سفر محدود نمی‌شد، بلکه در بیماری و ساخت بناهای موقوفه نیز ادامه داشت. به عنوان مثال، پس از آنکه انیس‌الدوله در ۱۲۸۴ق تصمیم به ساخت دروازه‌ای در میان مسجد گوهرشاد و دارالسعاده گرفت، امین اقدس نیز در سال ۱۳۰۹ق در میانه دارالسعاده و راهرو سقاخانه، دروازه‌ای از نقره ساخت.

بست‌نشینی در منزل همسران محبوب شاه، راهی برای دستیابی به خواسته‌های رجال محسوب می‌شد و انتخاب منزل بست‌نشینی به سیاست هر یک از همسران بازمی‌گشت. محمدحسن خان اعتمادالسلطنه برای بست‌نشینی معمولاً منزل انیس‌الدوله را انتخاب می‌کرد، اما در مواقع لازم نیز از امین اقدس و خواجه‌های مقتدر او کمک می‌گرفت. برای مثال، او برای دریافت لقب اعتمادالسلطنه، واسطه‌ای چون امین اقدس و بهرام خان خواجه را انتخاب کرد. غلامرضا خان شهاب‌الملک نیز که سوار ابوابجمعی خود را از دست داده بود، در خانه امین اقدس بست نشست و موفق شد سوار ابوابجمعی خود را از کامران میرزا نایب‌السلطنه بازپس گیرد.

علاوه بر بست‌نشینی، عرایضی که توسط امین اقدس به شاه می‌رسید نیز پذیرفته می‌شد و او بارها در خصوص میرزا رضای کرمانی وساطت و توصیه کرده بود. نخستین بار در سال ۱۳۰۴ق توسط محمدحسن خان امین‌الضرب برای استخدام مجدد او اقدام شد.میرزا رضای کرمانی که پیشتر در خدمت محمدحسن خان امین‌الضرب بود، به دلیل اختلافی از دستگاه او خارج شد. خواهر همسر او، میرزا خانم، منشی امین اقدس بود و به این واسطه خواستار بازگشت میرزا رضا به خدمت خود شد. امین اقدس در نامه‌ای به امین‌الضرب نوشت:«آقا میرزا محمدرضای کرمانی که سابقاً در اداره شما خدمت می‌کرد، مدتی خدمت کرده و خیانتی از او مشاهده نشده است. به نظر می‌رسد فردی با کفایت است. چرا باید او را از خدمت خود معاف کنید؟ البته از او مراقبت کنید و کارهای مهم را به او محول کنید. هر جا مانعی پیش آمد، من تمام تلاش خود را می‌کنم تا کار او به تأخیر نیفتد و مطابق میل شما پیش رود.»بار دوم در سال ۱۳۰۷ق، سید جمال‌الدین اسدآبادی به ایران آمد و در منزل امین‌الضرب سکونت کرد. میرزا رضا خدمت او را برعهده گرفت، اما دستگیری و اخراج سید از ایران برای او که علاقه‌مند به او بود، بسیار ناراحت‌کننده بود و اعتراض کرد. مختارخان، حاکم حضرت عبدالعظیم، میرزا رضا را دستگیر و به فَلَک و شلاق بست. او با پرداخت ۱۴ تومان آزاد شد، اما نامه امین اقدس به مختارخان باعث بازگشت پولش شد.فاصله کوتاهی بعد، در سال ۱۳۰۸ق، میرزا رضا کرمانی به دستور کامران میرزا نایب‌السلطنه بار دیگر دستگیر شد. محمدخان امین‌خاقان، برادر امین اقدس، هنگام بازدید از زندان به او گفت: «برای تو خطری نیست. میرزا خانم در خدمت امین اقدس است و من هم بازمی‌گردم تا با وساطت امین اقدس تو را آزاد کنیم.»

گاه وساطت‌های امین اقدس نتیجه‌بخش نبود و ناصرالدین شاه توصیه‌های او را به کار نمی‌بست. یکی از این موارد حاج سياح بود که خانواده‌اش برای نجات او از زندان از امین اقدس کمک خواستند، اما تلاش‌های او بی‌اثر ماند. فرزند حاج سياح برای رساندن عریضه به نزد امین اقدس فرستاده شد و امین اقدس به او آموزش داد:«شاه اینجا می‌آید؛ مبادا بترسی. او هم مثل من و تو آدم است و مهربان است. وقتی آمد، به پای شاه افتاده بگو: پدرم را می‌خواهم و عریضه را بده.»همچنین حسینقلی خان سعدالملک (نظام‌السلطنه مافی) در سال ۱۳۰۲ق برای آنکه حکومت خمسه به او واگذار نشود، از امین اقدس کمک خواست، اما التماس‌ها و وساطت‌های او نزد شاه بی‌نتیجه بود.

امین‌اقدس در زمان حیات خود موفق به دریافت نشان «شفقت» از سلطان عبدالحمید دوم، سلطان عثمانی، و نیز نشان مکلل به الماس از ناصرالدین‌شاه شد.

 سفر به اروپا برای درمان بیماری 
امینه اقدس نخستین بانوی ایرانی بود که برای درمان به اروپا رفت. او از سال ۱۳۰۲ ه. ق از درد چشم شکایت داشت که پس از چند سال به نابینایی دو چشم ختم شد.شایع بود که میرزا علی‌اکبر خان معتمدالاطباء با «ریختن جوهر بلادن» در چشم او باعث نابینایی‌اش شده است. در روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه درباره نخستین شکایت امین اقدس از وضعیت بینایی‌اش آمده است:«۱۲ ربیع‌الثانی ۱۳۰۲ – امین اقدس می‌گوید چشمش معیوب شده و این موضوع باعث اندکی تأثر شاه شده است. انیس‌الدوله که قهر کرده و به این سفر نیامده، گفته می‌شود به این دلیل بود که کالسکه را به امین اقدس داده بودند و از این بابت دلخور است.»برای درمان چشم او، تمامی پزشکان خارجی و ایرانی دربار به کار گرفته شدند. پزشکان معالج چشم امین اقدس عبارت بودند از: دکتر دیکسون، دکتر تلوزان، میرزا سید رضی رئیس‌الاطباء، حکیم‌الممالک، میرزا ابوالقاسم نائینی، میرزا محمدحسین کحال عراقی، حاجی عرب کحال و دکتر فووریه.معالجه چشم امین اقدس به موضوعی سیاسی تبدیل شد و فرصتی مناسب برای جلب نظر شاه و کسب منافع به حساب می‌آمد. هنوز مدت زیادی از انتشار خبر نابینایی او نگذشته بود که شایع شد «چشم امین اقدس بهتر شده است…» اعتمادالسلطنه در پی گزارش این خبر نوشت:«… مشهور است که از سفارت انگلستان دو تا سه هزار تومان به خواجه امین اقدس و خودش داده شده تا به شاه بگویند که دیکسون چشم مرا معالجه کرده است. این اقدام به گونه‌ای بود که دیکسون، در حالی که ما به هر دو طرف، روس و انگلستان، نیازمندیم، بتواند از طریق افغان و هرات به حرم‌خانه راهی پیدا کند و کسب نفوذ و اطاعت نماید…»

نابینایی امین اقدس او را نگران کاهش اقتدار و محبوبیتش نزد ناصرالدین شاه کرده بود و به همین دلیل می‌خواست تمام پزشکان او را معاینه کنند، شاید معجزه‌ای از سوی یکی از آنها رخ دهد. به این منظور، گاهی حتی در خواب می‌دید:«حضرت ختمی‌مآب (ص) به او فرموده بودند که از اولاد من که در تهران طبیب است، او را برای معالجه بیاور. به همین دلیل میرزا سید رضی، رئیس‌الاطباء، را به او معرفی کردند.»هرگاه درمانی بی‌نتیجه بود، او از پزشک معالج گله‌مند می‌شد و گاهی درصدد تنبیه و مجازات او برمی‌آمد، اما شاه خود مانع اجرای این اقدامات می‌شد. تمام پزشکان با این امید که بینایی را به او بازگردانند، به درمان ادامه می‌دادند و گهگاه شایع می‌شد که بینایی او بازگشته است.مخالفان امین اقدس از نابینایی او خوشحال بودند و گمان می‌کردند محبوبیت و اقتدار او نزد شاه کاهش یافته است. اما امین اقدس با هوشیاری، همسران جوان محبوب شاه، مانند دختر باغبانباشی معروف به خانم باشی، را زیر بال و پر خود گرفت و به تربیت آنها پرداخت. واقعیت این بود که نابینایی او، محبوبیتش نزد شاه را کاهش نداد و حتی «شاه را با انس و وفاداری بی‌تاب کرده و آرامش و خواب را از او ربوده بود.»

ناصرالدین شاه قصد داشت سومین سفر خود به فرنگستان را انجام دهد و انیس‌الدوله و امین اقدس هر دو بسیار مشتاق حضور در این سفر بودند، به‌ویژه که امین اقدس امیدوار بود در فرنگ بینایی خود را باز یابد. تلاش همسران شاه برای همراهی او در این سفر به جایی نرسید و آنها تنها تا محدوده‌ای شاه را همراهی کردند.مزیت امین اقدس نسبت به انیس‌الدوله این بود که عزیزالسلطان ملیجک همراه شاه بود. پس از بازگشت شاه از سفر فرنگ، این امین اقدس بود که بر انیس‌الدوله پیشی گرفت و شاه از او خواست به مناسبت دلتنگی عزیزالسلطان، برای استقبال به قزوین برود.

ناصرالدین شاه این بار دکتر فووریه را مأمور معاینه و درمان چشم امین اقدس کرد و اعتمادالسلطنه نیز به عنوان مترجم همراه او بود. با این حال، «پزشکان ایرانی تمایلی نداشتند که من آنجا بروم و به بهرام خان خواجه گفته‌اند فلان کس از وضعیت نابینایی خانم باخبر شده و به شاه گزارش خواهد داد.»گرچه با ورود هر پزشک جدید، امین اقدس اظهار می‌داشت که بینایی خود را باز یافته، اما واقعیت این بود که او دیگر هیچ چیزی نمی‌دید. نظر پزشک معالج نیز چنین بود: «درد قطع شده، ولی بیماری هر روز دو قدم جلو می‌رود، زیرا هیچ کس حاضر به انجام عملی که تنها راه جلوگیری از آن است، نمی‌شود.»شاه برای رفع این مشکل نگران بود و به دنبال راه‌حلی می‌گشت.

سرانجام، پس از آنکه نابینایی هر دو چشم امین اقدس تأیید شد، مجلسی متشکل از تمامی پزشکان معالج او به ریاست میرزا علی‌اصغر خان امین‌السلطان تشکیل شد و تصمیم گرفته شد که او برای درمان به فرنگستان فرستاده شود. برای پزشکان معالج روشن بود که این سفر بیهوده خواهد بود، اما امین اقدس امیدوار بود که پزشکان فرنگی بتوانند او را درمان کنند و امین‌السلطان نیز از او حمایت می‌کرد.

به دستور ناصرالدین‌شاه در سال ۱۳۰۷ ه. ق امینه اقدس با هیاتی به ریاست سعدالسلطنه حاکم قزوین و میرزا حسین کاشی پزشک مخصوص راه وین پایتخت اتریش را پیش گرفت و در آنجا چشمانش عمل شد که بی‌نتیجه بود. این نخستین بار بود که یکی از همسران شاه بدون او به فرنگستان می‌رفت و همین موجب شد که شاه مورد انتقاداتی قرار گیرد و در بین عوام شعرهایی در نقد این تصمیم شاه رایج گردد. پس از صرف هزینه‌های بسیار زبیده خانم همچنان نابینا به ایران بازگشت، اما شاه همچنان جواهرات خود را به او سپرد و چنان وانمود کرد که گویی هنوز سالم و بینا و مورد علاقه اوست.امین‌الدوله، ص۱۷۴

پس از بازگشت از سفر فرنگ، برای شفا به مشهد رفت و پس از اقامتی چند ماهه در خراسان با شایعاتی در خصوص بهبود چشمانش و استقبال چاپلوسانه رجال به تهران بازگشت. هنوز راهی برای درمان چشمان خود پیدا نکرده بود که در ذی‌الحجه ۱۳۰۸ه. ق سکته کرد و علاوه بر کوری، از یک طرف بدن به کلی فلج شد.

محمدحسن خان اعتمادالسلطنه در روزنامه خاطرات خود می‌نویسد:«امین‌اقدس مفلوج اعمی به تفرج آمده بود. این ضعیفه ثانی مادام دو باری معشوقه لوئی پانزدهم پادشاه فرانسه است. منتها آن مادام دو باری خوشگل و هنرمند و قابل بود، این برخلاف کثیف و کور و مفلوج و بی‌قابلیت است. همان‌طور که مادام دو باری باغ مرالی ساخته بود و دخترهای خوشگل در آن‌جا منزل داده بود؛ در روزگار پیری،  لوئی پانزدهم را برای اعتبار خودش مشغول هرزگی می‌کرد، این هم همین‌کار را می‌کند.»خلسه یا خوابنامه، محمدحسن‌خان اعتمادالسلطنه، انتشارات توکا، چاپ دوم ۱۳۵۷، ص۲۶۲

در ۲۷ ذی‌الحجه ۱۳۱۱ (قمری) زبیده خانم امینه اقدس که همچنان امید به معالجه چشمان خود داشت سکته و یک روز بعد درگذشت. ناصرالدین‌شاه در اندوه مرگ او سوگواری بسیار کرد.

مرگ
در ۲۷ ذی‌الحجه سال ۱۳۱۱ قمری، زبیده‌خانم امین‌اقدس که همچنان به بهبود بینایی خود امید داشت، دچار سکته شد و یک روز بعد درگذشت. اعتمادالسلطنه درباره مرگ و مراسم غسل او می‌نویسد که صدراعظم او را فراخواند تا در رسیدگی به امور مربوط به این واقعه همکاری کند. به گفته او، زنی که تا چند ساعت پیش خود را ملکه مقتدر ایران می‌دانست، بی‌جان بر تشکی کهنه افتاده بود و چند فراش جنازه‌اش را از اندرون بیرون آوردند. نزدیک خانه عزیزالسلطان توقف کردند و ملا محمدعلی را برای اقامه نماز بر پیکر او فراخواندند.جنازه امین‌اقدس برای دفن به حرم حضرت شاه عبدالعظیم منتقل شد.

فردای مرگش، جواهراتش به خزانه سلطنتی ضبط گردید. حقوق او به کارکنان قهوه‌خانه واگذار شد و املاک او  چه در تهران و چه در گروس به عزیزالسلطان رسید. از جمله دارایی‌های او می‌توان به نازآباد در جنوب‌غربی تهران، علی‌آباد و دو تیمچه در بازار تهران اشاره کرد.

سفیر اتریش در تهران نیز در گزارشی به وزارت خارجه کشورش نوشت که امین‌اقدس بسیار مورد علاقه و احترام ناصرالدین‌شاه بود؛ همان زنی که سال‌ها پیش جراحان وین چشمانش را عمل کرده بودند. او اگرچه همسر عقدی شاه نبود، اما از اعتماد کامل او برخوردار بود و در حرم‌سرا و زندگی خصوصی شاه جایگاهی بسیار بالا داشت. به همین دلیل، مرگش تأثیر عمیقی بر شاه گذاشت؛ چنان‌که برای رهایی از اندوه، محل اقامت خود را تغییر داد.

میرزا علی‌خان امین‌الدوله که از امین‌اقدس نفرت داشت و او را «مادر شیطان» می‌نامید و او نیز اعتراف کرده است که ناصرالدین‌شاه، برخلاف معمول که در سوگ عزیزانش خود را به سرگرمی مشغول می‌کرد، این بار در عزای امین‌اقدس به‌شدت اندوهگین شد.

 جنبش تحریم تنباکو 
در پی حکم تحریم تنباکو، تمام اهل اندرون به پیروی از این حکم دست از کشیدن قلیان برداشتند غیر از شاه و امین‌السلطان و اقدس‌الدوله.

 منابع 

رده:اهالی بیجار
رده:اهالی گروس
رده:زنان کرد
رده:ملکه‌های ایران
رده:درگذشتگان ۱۸۹۴ (میلادی)
رده:درگذشتگان ۱۳۱۱ (قمری)
رده:زنان دوره قاجار
رده:زنان ناصرالدین‌شاه قاجار
رده:درگذشتگان ۱۲۷۳
رده:زنان در ایران
رده:درگذشتگان ۱۸۹۳ (میلادی)
رده:هم‌بالینان قاجار