معماری گورکانی

معماری مغولی سبکی از معماری است که در امپراتوری مغول در قرون شانزدهم، هفدهم و هجدهم در گستره‌های مختلف این امپراتوری در شبه‌قاره هند توسعه یافت. این سبک از سبک‌های معماری اولیه هند و اسلامی و سنت‌های معماری ایرانی و آسیای مرکزی، به ویژه معماری تیموری، تکامل یافته است.      همچنین تأثیرات بیشتری از معماری گسترده‌تر هند، به ویژه در دوران سلطنت اکبر (حکومت 1556-1605) را در خود جای داده و تلفیق کرده است.     ساختمان‌های مغولی الگوی یکنواختی از ساختار و شخصیت دارند، از جمله گنبدهای بزرگ پیازی، مناره‌های باریک در گوشه‌ها، تالارهای عظیم، دروازه‌های بزرگ طاق‌دار و تزئینات ظریف. نمونه‌هایی از این سبک عمدتاً در هند امروزی، پاکستان، بنگلادش و افغانستان یافت می‌شود.

سلسله مغول پس از پیروزی بابر در پانی‌پات در سال ۱۵۲۶ تأسیس شد. بابر در طول سلطنت پنج ساله خود علاقه زیادی به ساخت بناها داشت، اگرچه تعداد کمی از آنها باقی مانده است. نوه او اکبر پروژه‌های ساختمانی گسترده‌ای را سفارش داد و سبک معماری مغول در طول سلطنت او به طور قابل توجهی توسعه یافت. از جمله دستاوردهای او می‌توان به قلعه آگرا، شهر قلعه‌ای فاتح پور سیکری و دروازه بلند اشاره کرد. جهانگیر، پسر اکبر، باغ‌های شالیمار را در کشمیر سفارش داد.

معماری مغول در دوران سلطنت شاه جهان به اوج خود رسید که تاج محل، مسجد جامع دهلی، باغ‌های شالیمار لاهور را ساخت و قلعه لاهور را بازسازی کرد. مقامات عالی‌رتبه نیز بناهای تاریخی بزرگی مانند مسجد وزیر خان ساختند. آخرین حامی بزرگ مغول، اورنگ زیب بود که مسجد بدشاهی، مقبره بی‌بی کا، مسجد موتی و غیره را سفارش داد.

 پیشینه 
بندانگشتی|استفاده از ستون‌های فیل‌شکل در قلعه لاهور، نشان‌دهنده تأثیرات هندو بر معماری مغول در دوران سلطنت اکبر است.
امپراتوران و نخبگان مغول آگاهانه از معماری به عنوان راهی برای نمایش عمومی حضور و قدرت خود استفاده می‌کردند. حمایت گسترده معماری مغول‌ها به لطف ثروت قابل توجه آنها، که از سایر امپراتوری‌های مسلمان معاصر مانند عثمانی‌ها و صفویان فراتر می‌رفت، امکان‌پذیر شد.  در شبه قاره هند، بناهای تاریخی بیشتری از دوره مغول نسبت به هر دوره دیگری باقی مانده است.  بناهای تاریخی اصلی این زمان شامل مساجد، مقبره‌ها، کاخ‌ها، باغ‌ها و قلعه‌ها هستند.  

بنیان‌گذار سلسله مغول، بابر، در ابتدا در کابل، افغانستان کنونی مستقر بود. پس از گسترش به شبه‌قاره هند، پایتخت امپراتوری بسته به دوره تاریخی، در آگرا (هند امروزی)، دهلی یا لاهور (پاکستان امروزی) قرار داشت و علاوه بر این، مکان‌های دیگری نیز برای مدت کوتاهی به‌عنوان پایتخت مورد استفاده بودند.  در چندین مورد، امپراتوران مغول شهرهای امپراتوری جدیدی را به عنوان پایتخت خود سفارش دادند، مانند فاتح پور سیکری توسط اکبر و شاه جهان آباد توسط شاه جهان.  این پایتخت‌ها شامل برخی از بزرگترین جلوه‌های معماری یادبود مغول هستند، اما حمایت امپراتوری نیز در شهرهای مختلف و مکان‌های روستایی در سراسر امپراتوری هدایت می‌شد. 

معماری مغول از سه سنت معماری اصلی مشتق شده است: معماری محلی هند و اسلامی، معماری ایران اسلامی و آسیای مرکزی، و معماری بومی هندو .  از آنجا که معماری اولیه هند و اسلامی از سبک‌های معماری هندو و اسلامی وام گرفته شده بود، نسبت دادن تأثیرات خاص در معماری مغول به یکی از این دو منبع می‌تواند دشوار باشد. در مورد معماری هندو، کاخ‌های محلی راجپوت احتمالاً تأثیر کلیدی داشته‌اند. 

معماری اولیه مغول از معماری موجود هند و اسلامی و در عین حال با پیروی از الگوی معماری تیموری (مستقر در آسیای مرکزی) توسعه یافت، که تا حدودی به دلیل تبار تیموری بابر بود.     تا اواخر قرن شانزدهم، یک سنت مغولی متمایزتر بر اساس ترکیب این دو منبع پدیدار شد. 

در زمان سلطنت اکبر (  )، استفاده از عناصر معماری هندو به ویژه در پروژه‌های ساختمانی برجسته‌ای مانند فاتح پور سیکری بسیار زیاد بود.  به ویژه در دوران سلطنت او، غیرمسلمانان در میان مقامات عالی رتبه حضور داشتند و می‌توانستند به حامیان معماری نیز تبدیل شوند. قابل توجه‌ترین نمونه، راجا مان سینگ، یک امیر هندو است که هم معابد هندو و هم مساجد و زیارتگاه‌های مسلمانان را سفارش داد. 

در زمان جانشینان اکبر، تغییری به سمت طرح‌های معماری اسلامی‌تر ایجاد شد.  در زمان سلطنت شاه جهان (  )، یک سبک «کلاسیک» مغول تثبیت شد و اساساً تا پایان دوره مغول مورد استفاده قرار گرفت.  در این دوره به لطف نقش یک اداره مرکزی از معماران، مشابه معماران امپراتوری که در امپراتوری عثمانی وجود داشتند، سطح خاصی از ثبات سبکی در سراسر امپراتوری به دست آمد. 

 ویژگی‌ها 

 عمومی 
بندانگشتی|آرامگاه همایون، با ایوان‌های بیرونی، طاق‌های نوک‌تیز چهار محوره و یک گنبد پیازی شکل مرکزی که قابل مشاهده است
معماری مغول با سبکی زیبا متمایز می‌شود که در آن تقسیم‌بندی‌های خطی دقیق فضاها و سطوح بر ترکیب سه‌بعدی‌تر عناصری که معماری اولیه هند و اسلامی را متمایز می‌کرد، اولویت داشت.  استفاده از رنگ نیز نسبتاً محدود بود و در عوض بر پرداخت سطوح با مواد باکیفیت و صیقلی تأکید می‌شد. گنبدهای پیازی و طاق‌های قوسی از برجسته‌ترین عناصر تکرارشونده بودند.  علاوه بر گنبدها و طاق‌ها، سنت محلی ساخت و ساز ترابئات نیز ادامه یافت، به ویژه در معماری سکولار، مانند کاخ‌ها. 

یکی دیگر از ویژگی‌های متمایز، استفاده از ماسه‌سنگ قرمز به عنوان مصالح ساختمانی، همراه با سنگ مرمر سفید بود. این امر جایگزین آجر در معماری اولیه هند و اسلامی شد،  اگرچه مصالح ساختمانی هنوز بسته به منطقه متفاوت بود.  ماسه‌سنگ ماده‌ای بسیار سخت است، اما سنگ‌تراشان محلی هند در تراشیدن آن با جزئیات پیچیده مهارت داشتند، که یکی دیگر از ویژگی‌های متمایز سبک مغول بود. در ابتدا از سنگ مرمر سفید به عنوان روکش برای تکمیل و تکمیل ظاهر ساختمان‌های ماسه‌سنگی، مانند مقبره همایون، استفاده می‌شد، اما بعداً در مقیاس بزرگتری برای پوشاندن کل ساختمان‌ها، مانند تاج محل، استفاده شد.  گاهی اوقات هنوز از آجر برای گنبدها و طاق‌ها استفاده می‌شد، اما در این موارد معمولاً با گچ یا سنگ به عنوان روکش نهایی پوشانده می‌شد. 

 دکوراسیون 
بندانگشتی|نمونه‌ای از نقش برجسته‌های گل کنده‌کاری شده روی سنگ مرمر و سنگ‌کاری‌های منبت‌کاری شده پیترا دورا ( پرچین کاری ) در بالا و پایین، در تاج محل
نقوش تزئینی شامل طرح‌های هندسی و گلدار و همچنین کتیبه‌های مفصلی به زبان‌های عربی، فارسی و حتی زبان‌های محلی در اواخر دوره مغول بود.  تزئینات معمولاً با کاشی یا سنگ اجرا می‌شد.  کاشی‌کاری بیشتر در نمای بیرونی ساختمان‌ها به کار می‌رفت و در دو نوع اصلی وجود داشت: کاشی‌کاری سکا و کاشی‌کاری موزاییکی. کاشی‌های سکا با لعاب‌های رنگی که با خطوط تیره از هم جدا می‌شدند تزئین می‌شدند، در حالی که کاشی‌کاری موزاییکی شامل قطعات کاشی تک‌رنگ بود که برش داده شده و در کنار هم قرار می‌گرفتند تا الگوهای بزرگ‌تری ایجاد کنند. 

سنگ‌کاری از کیفیت بالایی برخوردار بود و یکی از پیچیده‌ترین جنبه‌های دکوراسیون مغول را نشان می‌دهد. سنگ‌کاری‌های حکاکی‌شده شامل ستون‌ها و پیش‌آمدگی‌های مزین به حجاری، صفحات تخت حکاکی‌شده با نقش‌های گل در برجستگی‌های کم و صفحات مرمر سوراخ‌دار معروف به جالی بود.  پیترا دورا، که در شبه‌قاره هند به عنوان پارچین کاری شناخته می‌شود،  تکنیکی برای تزئین با سنگ منبت‌کاری بود. این تکنیک در این منطقه مستقل از تکنیک ایتالیایی که در جاهای دیگر به طور گسترده شناخته شده است، توسعه یافت. 

 تأثیرات 
بندانگشتی|گنبد با گوشه‌های کنج‌دار در مسجد مجموعه تاج محل
عناصر معماری اولیه هند و اسلامی که در معماری مغول ادامه یافتند، طاق‌های ضربی (چندپر) هستند که پیش از آن در معماری دهلی و گجرات ظاهر شده بودند، و همچنین سقف دو-چالا، ویژگی‌ای که ریشه در معماری بنگالی دارد و در معماری سلطنت بنگال به کار گرفته شد.  ویژگی‌های تأثیر ایرانی یا آسیای مرکزی (تیموری) عبارت بودند از ایوان (فضایی طاق‌دار که از یک طرف باز است)، استفاده از گنبد، طاق چهار مرکز نوک‌تیز، استفاده از کاشی‌کاری تزئینی و باغ به سبک چهارباغ، همراه با نقوش و طرح‌های ساختمانی متنوع دیگر.  در ساخت گنبد، در برخی موارد از گوشه‌های سبک ایرانی استفاده می‌شد، اما در موارد دیگر، گنبدها توسط تیرهای تخت بر روی گوشه‌های اتاقک پشتیبانی می‌شدند. 

عناصر معماری مغول که تأثیرات هندو را نشان می‌دهند شامل استفاده از سازه‌های ترابایت، استفاده از قوس‌های پیش‌آمده به جای قوس‌های دارای ووسوار و سبک ستون‌های حکاکی‌شده‌ی مزین است.  ژاروخاها (بالکن‌های بیرون‌زده)، چاتری‌ها (کیوسک‌های گنبدی) و چاجاها ( لبه‌های سنگی پهن) نیز عناصری هستند که از معماری محلی هندو وام گرفته شده‌اند و در معماری مغول بسیار محبوب شدند. برخی از عناصر، مانند بالکن‌های بیرون‌زده، در معماری اسلامی در جاهای دیگر نیز مشابه داشتند، اما اشکال خاص مغولی آنها از الهامات محلی بود. 

 انواع اصلی ساختمان 
بندانگشتی|دروازه علمگیری در قلعه لاهور، لاهور، پاکستان
ارگ‌های بزرگ و مستحکم یا مجتمع‌های کاخ، مانند قلعه آگرا و قلعه سرخ در دهلی، در دیوارهای عظیمی محصور شده بودند که توسط برج‌های نیم‌دایره‌ای تقویت شده بودند و از طریق دروازه‌های عظیم وارد می‌شدند. در داخل، کاخ کلاسیک مغول با باغ‌های متقارن و غرفه‌های مختلف طراحی شده بود. غرفه‌های باز با ردیف‌هایی از طاق‌های کنگره‌دار از ویژگی‌های تکرارشونده بودند. از تزئینات غنی برای تزئین اتاق‌ها و سالن‌ها استفاده می‌شد. 

باغ‌ها، چه به صورت باغ‌های اختصاصی و جداگانه و چه به عنوان مکانی برای عمارت‌ها و مقبره‌ها در مجتمع‌های معماری بزرگ‌تر، مورد توجه امپراتوران مغول بودند. آن‌ها به شیوه‌ای رسمی با تراس‌ها، تقسیم‌بندی‌های دقیق و آب‌نماها طراحی می‌شدند. 

مساجد در تزئینات خود نسبتاً محدودتر بودند اما در مقیاسی بزرگ ساخته می‌شدند. طرح معمول مساجد در دوران کلاسیک مغول شامل یک حیاط مستطیل شکل بزرگ بود که از سه طرف با طاق‌نما و از یک طرف با نمازخانه احاطه شده بود. نمازخانه شامل یک تالار طاق‌دار عریض بود که در جلوی آن طاق‌نماهایی از طاق‌های عظیم قرار داشت و طاق مرکزی شامل یک ایوان بزرگتر بود که بالاتر از بقیه قرار داشت. 

باشکوه‌ترین و استادانه‌ترین بناهای مغول، آرامگاه‌های سلطنتی بودند که عمداً برای نمایش قدرت و پیچیدگی حامیانشان طراحی می‌شدند. مقبره کلاسیک مغول، سازه‌ای هشت‌ضلعی یا مستطیل شکل با گنبد مرکزی و ایوان‌های بیرونی بود که بر روی سکویی پلکانی قرار داشت. 

سایر ساختمان‌های عمومی و کارهای زیربنایی شامل جاده‌ها، سنگفرش‌ها (معروف به کوس منار )، کاروانسراها (مسافرخانه‌هایی برای بازرگانان و مسافران) و پل‌ها بودند. این بناها ماهیت کاربردی‌تری داشتند و کمتر تزئینی بودند، اگرچه برخی از کاروانسراها با دروازه‌های باشکوه تزئین شده بودند. 

 بناهای تاریخی 

 بابور 
بندانگشتی|باغ‌های بابر در کابل، افغانستان
حمایت‌های معماری بابر، نخستین امپراتور مغول، عمدتاً به باغ‌های تراس‌بندی‌شده او مربوط می‌شود. این باغ‌ها که اغلب در کاخ‌ها و قلعه‌ها ایجاد می‌شدند، بر اساس مدل پارسی چَهار‌باغ ساخته شده بودند، که در آن‌ها فضاهای باغ به‌طور هندسی به قطعات مختلف تقسیم می‌شوند، معمولاً به چهار قسمت مساوی. این نوع باغ‌ها برگرفته از پیشینه تیموری بود، هرچند استفاده از کانال‌های آبی به‌عنوان تقسیم‌کننده‌های خطی ممکن است نوآوری مغولی باشد. بابر ابتدا در آگره دفن شد، اما در سال ۱۶۴۴، آرامگاه او به یکی از باغ‌های مورد علاقه‌اش در کابل منتقل شد که اکنون به نام باغ های بابور شناخته می‌شود.[۸] برخی از آثار معماری بابر در هند کنونی شامل باغ آرام در آگره، باغ نیلوفر در دُهولپور و دیگر موارد است.

در معماری مذهبی، مساجد بابر نیز از طرح‌های مساجد تیموری پیشین پیروی می‌کردند، با یک ورودی مرکزی بلند ( پیشتاق )، یک حیاط و یک نمازخانه که توسط یک گنبد مرکزی بزرگ پوشیده شده و در دو طرف آن راهروهای جانبی پوشیده از گنبدهای کوچکتر قرار دارد. نمونه‌ای از این مسجد، مسجد او در پانی‌پات است.  بندانگشتی|Agra Fort in Agra, India.
 اکبر 

 قلعه آگرا 
قلعه آگرا یک میراث جهانی یونسکو در آگرا، اوتار پرادش است. بخش عمده قلعه آگرا به دستور اکبر از سال ۱۵۶۵ تا ۱۵۷۴ ساخته شده است. معماری قلعه به وضوح نشان دهنده اقتباس آزادانه از برنامه ریزی و ساخت و ساز راجپوت است. برخی از بناهای مهم این قلعه عبارتند از جهانگیری محل که برای جهانگیر و خانواده اش ساخته شده است، مسجد موتی و بازارهای منا. جهانگیری محل دارای حیاطی است که توسط سالن ها و اتاق های دو طبقه احاطه شده است.

 آرامگاه همایون 
بندانگشتی|آرامگاه همایون، دهلی، هند
آرامگاه همایون، آرامگاه امپراتور مغول، همایون، در دهلی، هند است. این آرامگاه به سفارش همسر اول و همسر اصلی همایون، ملکه بگابگم (که با نام حاجی بیگم نیز شناخته می‌شود)، در سال‌های ۱۵۶۹-۱۵۷۰ ساخته شد و توسط میرک میرزا غیاث و پسرش، سید محمد، معماران ایرانی منتخب او، طراحی شد. این اولین باغ-آرامگاه در شبه قاره هند بود. این بنا اغلب به عنوان اولین نمونه کامل معماری مغول در نظر گرفته می‌شود.

 فاتح پور سیکری 
بندانگشتی|دروازه بلند، فاتح پور سیکری، به دستور اکبر کبیر برای بزرگداشت پیروزی‌اش ساخته شد.
بزرگترین دستاورد معماری اکبر، ساخت فاتح پور سیکری، پایتخت او در نزدیکی آگرا در یک مسیر تجاری و زیارتی جین بود.    ساخت این شهر محصور در دیوار در سال ۱۵۶۹ آغاز و در سال ۱۵۷۴ به پایان رسید. این بنا شامل برخی از زیباترین ساختمان‌ها - چه مذهبی و چه غیرمذهبی - بود که گواهی بر هدف امپراتور برای دستیابی به یکپارچگی اجتماعی، سیاسی و مذهبی است. بناهای مذهبی اصلی، مسجد جامع عظیم و مقبره کوچک سلیم چیستی بودند. بلند دروازه، که با نام دروازه شکوه نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۵۷۶ به دستور اکبر برای بزرگداشت پیروزی او بر گجرات و دکن ساخته شد. ارتفاع سازه حدود ۵۴ متر از سطح زمین است.

حرمسرای سلطنتی در فتح پور سیکری، منطقه‌ای بود که زنان سلطنتی در آن زندگی می‌کردند. ورودی حرمسرا از سمت خوابگاه است که توسط ردیفی از صومعه‌ها از هم جدا می‌شود. به گفته ابوالفضل علامی، در آئین اکبری، داخل حرمسرا توسط زنان ارشد و فعال محافظت می‌شد، در خارج از محوطه، خواجه‌ها قرار داشتند و در فاصله مناسبی، نگهبانان وفادار راجپوت قرار داشتند. 

کاخ جودا بای بزرگترین کاخ در حرمسرای فاتح پور سیکری است که به محله‌های حرمسرای کوچک متصل است. ورودی اصلی دو طبقه است و از نما بیرون زده و نوعی ایوان ایجاد کرده که به ورودی توکار با بالکن منتهی می‌شود. در داخل، یک چهارضلعی وجود دارد که توسط اتاق‌هایی احاطه شده است. ستون‌های اتاق‌ها با انواع نقوش مجسمه‌سازی هندو تزئین شده‌اند.

 آرامگاه سلیم چشتی 
بندانگشتی|مقبره شیخ سلیم چشتی یکی از بهترین نمونه‌های معماری مغولی محسوب می‌شود.
آرامگاه سلیم چشتی به عنوان یکی از بهترین نمونه‌های معماری مغول در هند مشهور است که در سال‌های ۱۵۸۰ و ۱۵۸۱ ساخته شده است. این آرامگاه که در سال ۱۵۷۱ در گوشه‌ای از محوطه مسجد ساخته شده است، یک اتاق مرمری مربع شکل با ایوان است. مقبره دارای یک دیوار مشبک با طراحی نفیس در اطراف آن است. این مقبره محل دفن صوفی، سلیم چشتی (۱۴۷۸-۱۵۷۲)، از نوادگان خواجه معین‌الدین چشتی اهل اجمیر، است که در غاری در دامنه سیکری زندگی می‌کرد. این آرامگاه توسط اکبر به عنوان نشانه‌ای از احترام او به صوفی، که تولد پسرش را پیشگویی کرده بود، ساخته شده است.

 جهانگیر 

 مسجد Begum Shahi 
بندانگشتی|مقبره اعتمادالدوله اغلب به عنوان پیش‌نویس تاج محل در نظر گرفته می‌شود.
مسجد بیگم شاهی، مسجدی مربوط به اوایل قرن هفدهم است که در شهر محصور لاهور، پاکستان واقع شده است. این مسجد بین سال‌های 1611 تا 1614 در دوران سلطنت امپراتور مغول، جهانگیر، به سفارش مادرش، مریم اوز زمانی، ساخته شد    و قدیمی‌ترین مسجد دوره مغول لاهور است.    این مسجد به خاطر تزئینات نفیس نقاشی دیواری با نقوش هندسی و گلدار که روی گچ نقاشی شده‌اند، همراه با کتیبه‌هایی از نام‌های خداوند شناخته می‌شود.    این مسجد بعداً بر ساخت مسجد بزرگتر وزیر خان چند دهه بعد تأثیر گذاشت. 

 آرامگاه اعتمادالدوله 
آرامگاه اعتمادالدوله، آرامگاهی در شهر آگرا در ایالت اوتار پرادش هند است. این بنا که اغلب به عنوان «جعبه جواهرات» توصیف می‌شود، گاهی « باچا تاج » نیز نامیده می‌شود، زیرا آرامگاه اعتمادالدوله اغلب به عنوان طرحی از تاج محل در نظر گرفته می‌شود.

 شاه جهان 
بندانگشتی|قبر جهانگیر در لاهور گنبد ندارد زیرا جهانگیر ساخت گنبد بر سر قبرش را ممنوع کرد.شاه جهان به جای ساختن بناهای عظیم مانند اسلاف خود برای نشان دادن قدرتشان، بناهای باشکوهی را سفارش داد. قدرت و اصالت این سبک ساختمانی قبلی در زمان شاه جهان جای خود را به ظرافت و جزئیات ظریفی داد که در کاخ‌های ساخته شده در دوران سلطنت او در آگرا، دهلی و لاهور به تصویر کشیده شده است. برخی از نمونه‌ها شامل تاج محل در آگرا، مقبره همسرش ممتاز محل، به سرپرستی معمار ارشد استاد احمد لاهوری است.    گفته می‌شود که او در معماری، مانند تاج محل، علاقه شخصی به سنگ مرمر سفید داشت. اگرچه برخی از بناهای ساخته شده در دوران او از ماسه سنگ قرمز ساخته شده بودند، مانند قلعه سرخ در دهلی، اما او ترجیح می‌داد از سنگ مرمر سفید برای فضاهای خصوصی خود استفاده کند. 

مسجد موتی (مسجد مروارید) در قلعه آگرا و مسجد جامع در دهلی، که دومی تحت نظارت وزیر اعظم او، سعدالله خان، یک مسلمان پنجابی، ساخته شده است،  از بناهای باشکوه دوران او هستند و موقعیت و معماری آنها با دقت مورد توجه قرار گرفته است تا جلوه‌ای دلپذیر و احساسی از ظرافت و تناسب متعادل قطعات ایجاد کند. شاه جهان همچنین بناهایی مانند مسجد موتی، شیش محل و غرفه ناولاخا را که همگی در قلعه لاهور محصور شده‌اند، بازسازی کرد. او همچنین مسجدی به نام خود در تهتا به نام مسجد شاه جهان (نه با معماری مغولی، بلکه با معماری صفوی و تیموری که تحت تأثیر معماری ایرانی بودند) سفارش داد. شاه جهان همچنین قلعه سرخ را در پایتخت جدید خود در شاه جهان آباد، که اکنون دهلی قدیم نامیده می‌شود، سفارش داد. قلعه سرخ از سنگ ماسه قرمز به خاطر بناهای خاص خود - دیوان عام و دیوان خاص - شناخته می‌شود. مسجد دیگری در زمان تصدی او در لاهور به نام مسجد وزیر خان توسط وزیر خان، پزشک دربار امپراتور، ساخته شد. این مسجد به خاطر تزئینات غنی خود که تقریباً تمام سطوح داخلی را پوشانده است، مشهور است. از دیگر آثار عمومی ساخته شده توسط اشراف عالی رتبه شاه جهان می‌توان به بناهای علی مردان خان، وزیر خان، نصیری خان و کارطلب خان دکنی اشاره کرد. 

تاج محل
تاج محل، یک میراث جهانی، بین سال‌های ۱۶۳۲ تا ۱۶۵۳ ساخته شد؛ به دستور امپراتور شاه جهان به یادبود همسرش ممتاز محل.  ساخت آن ۲۲ سال طول کشید و به ۲۲۰۰۰ کارگر و ۱۰۰۰ فیل نیاز داشت و هزینه آن ۳۲ میلیون روپیه بود. (معادل ۸۲۷ میلیون دلار آمریکا در سال ۲۰۱۵) این بنا، سازه‌ای بزرگ و از جنس مرمر سفید است که بر روی یک پایه مربع شکل قرار دارد و شامل یک ساختمان متقارن با یک ایوان (یک درگاه قوسی شکل) است که در بالای آن یک گنبد بزرگ و گلدسته قرار دارد.

طولانی‌ترین صفحه تقارن ساختمان در کل مجموعه به جز تابوت شاه جهان که خارج از مرکز در اتاق سردابه زیر طبقه اصلی قرار گرفته است، امتداد دارد. این تقارن به ساختمان یک مسجد آینه‌ای کامل از ماسه‌سنگ قرمز نیز گسترش یافته است تا مکمل مسجد رو به مکه باشد که در غرب سازه اصلی قرار دارد. پارچین کاری، روشی برای تزئین روی یک اثر بزرگ منبت‌کاری شده از جواهرات و کار جلی، برای تزئین سازه استفاده شده است.

مسجد و حمام وزیر خان
بندانگشتی|مسجد وزیر خان در لاهور پاکستان، به عنوان پرتزئین‌ترین مسجد دوره مغول شناخته می‌شود.مسجد وزیر خان به دستور پزشک سلطنتی وزیر خان در زمان سلطنت شاه جهان، امپراتور مغول، در سال 1634 ساخته شد و در سال 1642 تکمیل گردید. بندانگشتی|اتاق مرکزی حمام شاهی با نقاشی‌های دیواری تزئین شده است. این مسجد که به عنوان پرتزئین‌ترین مسجد دوران مغول شناخته می‌شود،  به خاطر کاشی‌کاری‌های پیچیده و ظریف خود که به کاشی‌کاری معروف است و همچنین سطوح داخلی آن که تقریباً به طور کامل با نقاشی‌های دیواری استادانه دوران مغول تزئین شده‌اند، شهرت دارد. این مسجد از سال 2009 تحت نظارت بنیاد فرهنگی آقاخان و دولت پنجاب در حال مرمت گسترده است.  وزیر خان همچنین حمام شاهی را سفارش داد.    این حمام‌ها به عنوان وقف یا موقوفه برای نگهداری مسجد وزیر خان ساخته شدند. 

باغ‌های شالیمار
این یک مجموعه باغ مغل در لاهور، پایتخت استان پنجاب پاکستان واقع شده است. باغ ها از دوره ای که امپراتوری مغل در اوج هنری و زیبایی شناسی خود بود، تاریخچه دارند.  ساخت باغ ها در سال 1641 در دوران سلطنت امپراتور شاه جهان آغاز شد و در سال 1642 تکمیل شد. در سال 1981 باغ های شلیمار به عنوان یک میراث جهانی یونسکو ثبت شدند زیرا آنها طراحی باغ مغل را در اوج توسعه خود تجسم می کنند. 

مسجد شاه جهان
بندانگشتی|کاشی‌کاری‌های این مسجد، تأثیرات سبک تیموری را که در طول لشکرکشی‌های شاه جهان به آسیای مرکزی معرفی شده بود، نشان می‌دهد.مسجد شاه جهان، مسجد مرکزی شهر تته، در استان سند پاکستان است. این مسجد به دستور شاه جهان ساخته شده است که آن را به عنوان نشانه‌ای از قدردانی به این شهر اهدا کرد.  سبک آن به شدت تحت تأثیر معماری تیموری آسیای مرکزی است که پس از لشکرکشی‌های شاه جهان به نزدیکی بلخ و سمرقند معرفی شد.  این مسجد به عنوان یکی از استادانه‌ترین نمونه‌های کاشی‌کاری در جنوب آسیا شناخته می‌شود،   و همچنین به خاطر آجرکاری هندسی آن - یک عنصر تزئینی که برای مساجد دوره مغول غیرمعمول است - قابل توجه است. 

اورنگزیب
در دوران سلطنت اورنگ زیب (۱۶۵۸-۱۷۰۷) سنگ‌های مربع شکل و مرمر با آجر یا قلوه سنگ با تزئینات گچبری جایگزین شدند. سریرانگاپتنا و لکهنو نمونه‌هایی از معماری بعدی هند و مغول را در خود جای داده‌اند. او الحاقاتی به قلعه لاهور اضافه کرد و همچنین دستور ساخت یکی از سیزده دروازه‌ای را که بعداً به نام او (عالمگیر) نامگذاری شدند، صادر کرد.

مسجد بدشاهی
بندانگشتی|مسجد پادشاهی، لاهور، پاکستان، دومین مسجد بزرگ شبه قاره هندمسجد بدشاهی در لاهور، پاکستان، به دستور ششمین امپراتور مغول، اورنگ زیب، ساخته شد. این مسجد که بین سال‌های ۱۶۷۳ و ۱۶۷۴ ساخته شده است، بزرگترین مسجد مغول و آخرین مسجد امپراتوری است که ساخته شده است.  این مسجد در مجاورت قلعه لاهور قرار دارد و آخرین مسجد از سری مساجد جماعت با ماسه‌سنگ قرمز است. ماسه‌سنگ قرمز دیوارها با مرمر سفید گنبدها و تزئینات ظریف داخل محراب در تضاد است. نقشه معماری مسجد اورنگ زیب شبیه به مسجد جامع پدرش، شاه جهان، در دهلی است؛ هرچند بسیار بزرگتر است. همچنین به عنوان عیدگاه نیز عمل می‌کند. حیاط که بیش از ۲۷۶۰۰۰ فوت مربع وسعت دارد، می‌تواند صد هزار نمازگزار را در خود جای دهد. ده هزار نفر می‌توانند در داخل مسجد جای بگیرند. مناره‌ها  ارتفاع. این مسجد یکی از مشهورترین بناهای مغول است، اما در دوران سلطنت مهاراجه رانجیت سینگ آسیب زیادی دید. در سال ۱۹۹۳، دولت پاکستان مسجد پادشاهی را در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار داد. 

بناهای تاریخی اضافی
بناهای تاریخی دیگری از این دوره با زنان خانواده امپراتوری اورنگ زیب مرتبط هستند. ساخت بنای زیبای زینت‌المسجد در دریاگنج توسط دختر دوم اورنگ زیب، زینت‌النساء، خواهر اورنگ زیب، روشن‌آرا، که در سال ۱۶۷۱ درگذشت، نظارت شد. مقبره روشن‌آرا بیگم و باغ اطراف آن برای مدت طولانی مورد بی‌توجهی قرار گرفت و اکنون در وضعیت بسیار بدی قرار دارد.

بی‌بی کا مقبره
بندانگشتی|مقبره بی‌بی کا، آرامگاهی در اورنگ‌آباد، مهاراشترا است که به دستور اورنگ‌زیب و به یاد همسرش، دلراس بانو بیگم، ساخته شد.بی‌بی کا مقبره، آرامگاهی بود که به دستور امپراتور اورنگ زیب در اواخر قرن هفدهم به عنوان ادای احترامی عاشقانه به همسر اولش، دلراس بانو بیگم، در اورنگ آباد، ماهاراشترا ساخته شد. برخی روایت‌ها حاکی از آن است که بعدها اعظم شاه، پسر اورنگ زیب، از آن مراقبت کرده است. این بنا کپی تاج محل است و توسط عطاءالله، پسر احمد لاهوری، که طراح اصلی تاج محل بود، طراحی شده است.

اواخر مغول
قلعه لالباغ
بندانگشتی|قلعه لالباغ در داکا، قلعه ای ناقص به سفارش اعظم شاهقلعه لالباغ (همچنین با نام "قلعه اورنگ آباد" نیز شناخته می‌شود)، یک قلعه کاخ مغول در رودخانه بوریگانگا در جنوب غربی داکا، بنگلادش است که ساخت آن در سال ۱۶۷۸ در زمان سلطنت اعظم شاه، پسر اورنگ زیب، آغاز شد.

مسجد سونهری
مسجد سونهری مسجدی مربوط به اواخر دوران مغول در شهر دیوارکشی شده لاهور، پاکستان است. مسجد سونهری در سال ۱۷۵۳، زمانی که امپراتوری در حال زوال بود، در زمان سلطنت محمد شاه ساخته شد.

آرامگاه صفدر جنگ
آرامگاه صفدر جنگ که در سال ۱۷۵۴ تکمیل شد، یکی از آخرین نمونه‌های معماری مغول است.

مسجد خان محمد مریدا
مسجد خان محمد مریدها یک مسجد تاریخی در نزدیکی قلعه لالباغ در داکا، بنگلادش است.  

این مسجد در محله آتیش خان به دستور خان محمد مریدا و به دستور قاضی عبادالله در سال ۱۷۰۶ میلادی ساخته شد. این مسجد به دلیل قرار گرفتن طاقخانه یا اتاق‌های زیرزمینی مسجد در سطح زمین، از محیط اطراف خود بلندتر است. سقف طاقخانه سکویی را تشکیل می‌دهد که مسجد روی آن قرار دارد. نمازخانه بزرگ روبروی مسجد اصلی از همه جهات باز است و به هوا اجازه جریان می‌دهد و فضای داخلی را خنک نگه می‌دارد.  حفاظت از اماکن میراثی ارزشمند در شهر ۴۰۰ ساله داکا سال‌ها نادیده گرفته شد. تخریب اماکن میراثی و بناهای تاریخی در دوران پاکستان در مقیاس متوسط آغاز شد، اما پس از استقلال شتاب بیشتری گرفت. اموال میراثی در دوران حکومت رژیم نظامی در پاکستان دچار تخریب شدند. 

 باغ‌ها 
بندانگشتی|باغ‌های شالیمار در لاهور از معروف‌ترین باغ‌های مغولی هستند.باغ‌های مغولی، باغ‌هایی هستند که توسط مغول‌ها به سبک اسلامی ساخته شده‌اند. این سبک تحت تأثیر باغ‌های ایرانی قرار گرفته است. آن‌ها در ساختار چهارباغ ساخته شده‌اند که یک طرح باغ چهارضلعی است که بر اساس چهار باغ بهشت ذکر شده در قرآن ساخته شده است. این سبک برای ایجاد تصویری از یک آرمان‌شهر زمینی در نظر گرفته شده است که در آن انسان‌ها در هماهنگی کامل با تمام عناصر طبیعت همزیستی می‌کنند. 

باغ چهارضلعی توسط مسیرهای پیاده‌روی یا آب روان به چهار قسمت کوچک‌تر تقسیم می‌شود. استفاده قابل توجهی از طرح‌های مستطیلی در محوطه‌های محصور شده صورت گرفته است. برخی از ویژگی‌های معمول شامل استخرها، فواره‌ها و کانال‌های داخل باغ‌ها است.

برخی از نمونه‌های معروف باغ‌های مغول عبارتند از باغ بابر در کابل، باغ‌های مهتاب باغ در تاج محل، باغ‌های مقبره همایون، باغ‌های شالیمار در لاهور، باغ‌های واه در واه، باغ خسرو در پرایاگراج و همچنین باغ‌های پینجور در هاریانا. 

مجموعه شش باغ مغولی جامو و کشمیر ( پاری محل، باغ نشاط، باغ شالیمار، باغ چشمه شاهی، باغ وریناگ، باغ‌های آچابال ) در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو در هند قرار دارند.

 خانه یخی 
امپراتوران مغول در دوران حکومت خود، یخچال فارسی را اقتباس کردند.

همایون (حکومت: ۱۵۳۰-۱۵۴۰، ۱۵۵۵-۱۵۵۶) واردات یخ از کشمیر به دهلی و آگرا را گسترش داد و بلوک‌ها را با کاه و نیترات پتاسیم عایق‌بندی کرد تا به آرامی ذوب شوند، که یک تکنیک ایرانی بود. در اوایل، برف‌خانه‌ها (گودال‌های زیرزمینی) یخ را ذخیره می‌کردند که از «یخچال» برای نگهداری اقتباس شده بود. 

اکبر (حکومت: ۱۵۵۶-۱۶۰۵) حمل یخ از کشمیر به دهلی، آگرا و لاهور را از طریق یک سیستم رله ۱۴ مرحله‌ای سازماندهی کرد و یخ را در عرض دو روز با استفاده از شوره تحویل می‌داد. آبدارخانه در فاتح پور سیکری از مخازن و قنات‌های ماسه‌سنگی، شبیه یخچال، برای خنک کردن آب و تهیه شربت و دسرهای اولیه استفاده می‌کرد.  primary source: 

در دوران جهانگیر (حکومت: ۱۶۰۵-۱۶۲۷)، توزوک جهانگیری، برف‌خانه را به عنوان انبارهای عایق‌بندی شده‌ای توصیف می‌کند که یخ را برای خنک‌سازی کاخ، نگهداری مواد غذایی و کولفی، نوعی دسر شیر یخ‌زده با پسته و زعفران، ذخیره می‌کردند. یخ در لاهور از یخدان‌های کم‌عمق برداشت و در گودال‌های پوشیده از کاه نگهداری می‌شد. 

شاه جهان (حکومت: ۱۶۲۸–۱۶۵۸) دستور ساخت یک برف‌خانه در سیرمور را داد تا یخ مورد نیاز آگرا و قلعه سرخ دهلی را تأمین کند. این سازه‌های زیرزمینی با دیوارهای ضخیم، یخ را برای نوشیدنی‌ها، غذا و کولفی ذخیره می‌کردند که نمادی از تجمل امپراتوری بود. 

 نفوذ 
معماری مغول همچنین بر سبک‌های معماری بعدی هند، از جمله سبک هندو-ساراسنیک راج بریتانیا، سبک راجپوت و سبک سیک تأثیر گذاشته است. [ نیازمند منبع ] یکی از محققان همچنین به شباهت‌هایی بین معماری مغول و پروژه‌های معماری در امپراتوری اتیوپی در اوایل قرن هفدهم اشاره کرده است، که عمدتاً توسط سوسنیوس اول حمایت مالی و با کمک مبلغان یسوعی که او از آنها حمایت می‌کرد، انجام شده است. این تأثیر احتمالاً به دلیل ارتباطات قوی بین مبلغان یسوعی در اتیوپی و هند مغول در آن زمان بوده است. همچنین گزارش شده است که صنعتگران هندی، احتمالاً با تجربه در ساخت و سازهای مغول، روی این پروژه‌ها کار کرده‌اند. 

چندین مسجد در مالزی، مانند مسجد کاپیتان کلینگ، مسجد جامک و مسجد ظهیر، در طراحی خود تحت تأثیر معماری مغول قرار گرفته‌اند.  در برونئی، مسجد عمر علی سیف‌الدین نیز تأثیرات مغول را در خود جای داده است. 

 یادبودها 

همایون تمب، لال قلعه یا رد فورت، تاج محل، قلعه اگرا، بلند دروازه در فتح پوری، مسجد جامع دهلی نمونه اینگونه معماری است.

بناهای معماری گورکانی همگی دارای گنبدهای مدور بیضی است که تقلیدی از معماری ایرانی است.
 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 

 شیوه آذری
 مسجد پادشاهی
 مسجد جامع دهلی
 مقبره بی‌بی
 آرامگاه همایون
 احمد لاهوری
 استاد عیسی
 تاج‌محل
 سرای نورمحل
 سیکندرا
 فاتح پور سیکری
 قلعه آگره
 قلعه لاهور
 لال قلعه (دهلی)
 مسجد بابری
 مسجد بادشاهی

 معماری هندی-اسلامی
 فرهنگ هند و ایرانی

 منابع 



*
رده:سبک‌های معماری
رده:عناصر معماری اسلامی
رده:معماری اسلامی
رده:معماری هند