عطاری

دَواکده یا عَطّاری  داروخانه و عطرفروشی‌های سده‌های میانه در جهان اسلام بوده‌اند که امروزه نیز ارزش داروشناسی خود را بیشتر بر پایهٔ ادویه و داروهای طب سنتی و گیاهی نگه داشته‌اند. از آنجا که گیاهان دارویی دارای عطر (بوی) ویژهٔ خود هستند این داروخانه‌ها به عطّاری شهرت یافته‌اند.

در ایران حدود ۸۰۰۰ گونه گیاهی موجود است که از این تعداد ۲۳۰۰ گونه جزء گیاهان معطر و دارویی هستند و از این تعداد ۴۵۰ گونه در عطاری‌های ایران به فروش می‌رسد.روزنامه ایران ۲۵ آبان ۱۳۹۳ صفحه ۱۶ عنوان «طلای سبز خوراک دام شده است» محصولات عطاری می‌توانند به عنوان طعم دهنده غذا مورد مصرف قرار بگیرند و در روند بهبود رژیم غذایی خانواده نقش داشته باشند.

 ریشه‌شناسی 
عَطّاری و عَطّار وام‌واژه‌های زبان عربی در فارسی محسوب می‌شوند. در اصل عطاری محل فروش عطر است و عطار شخصی است که عطر می‌فروشد. این معنا در متن‌های عربی و حتی در برخی کتاب‌های فارسی قدیمی نیز به همین مفهوم به کار رفته است. با گذشت زمان و تحول فرهنگی در ایران، نقش عطار در جامعه دچار دگرگونی شد. به‌ویژه در دوران طلایی اسلام و پس از گسترش طب سنتی، عطاری‌ها به مراکزی تبدیل شدند که بجز عطر و مواد خوشبو، بلکه گیاهان دارویی، ادویه‌ها، عرقیجات، روغن‌های گیاهی، دانه‌های روغنی و سیگارهای گیاهی را نیز عرضه می‌کنند. امروزه عطاری‌ها طیف وسیعی از محصولات درمانی و بهداشتی، مبتنی بر گیاهان را می‌فروشند.

 پیشینه 
بندانگشتی|یک عطاری در فرانسه سده پانزدهم میلادی
عطاری ریشه در طب سنتی و درمانی دارد که از زمان‌های بسیار دور از گیاه‌درمانی برای درمان امراض استفاده می‌شده. در زمان حال این عطاری‌ها به صورت فروشگاه‌های بزرگ و مغازه به فعالیت خود ادامه داده‌اند و حتی بسیاری از آن‌ها به عنوان عطاری آنلاین و به صورت اینترنتی خدمات ارائه می‌کنند.

 خدمات عطاری 
بندانگشتی|تصویرنگاری از یک عطار در عصر روشنگری
در اصل عطاری‌ها عرضه‌کننده گیاهان درمانی و ادویه جات هستند.

عطاری‌ها به دلیل دسترسی آسان به گیاهان دارویی و ارائه محصولات ارگانیک، جایگاه ویژه‌ای در سبک زندگی سالم دارند.

برخی از مهم‌ترین فواید این مراکز عبارت‌اند از:
 ارائه داروهای گیاهی و محصولات طبیعی: عطاری‌ها طیف گسترده‌ای از گیاهان دارویی، عرقیات، روغن‌های گیاهی و ادویه‌های ارگانیک را در اختیار مشتریان قرار می‌دهند. این محصولات به دلیل طبیعی بودن، کمتر دچار عوارض جانبی شده و گزینه‌ای مناسب برای افرادی هستند که به دنبال روش‌های درمانی جایگزین هستند.
 کمک به درمان‌های طبیعی: بسیاری از افراد برای مشکلاتی مانند بی‌خوابی، سردرد، مشکلات گوارشی، استرس و ضعف سیستم ایمنی به عطاری‌ها مراجعه می‌کنند. ترکیبات گیاهی مانند سنبل‌الطیب برای آرامش اعصاب، زنجبیل برای تقویت سیستم ایمنی و بارهنگ برای بهبود گوارش از جمله محصولاتی هستند که در این مراکز به فروش می‌رسند.
 حفظ و احیای طب سنتی: عطاری‌ها نقش مهمی در حفظ دانش و تجربیات طب سنتی ایفا می‌کنند. بسیاری از نسخه‌های گیاهی که نسل‌ها به‌صورت شفاهی منتقل شده‌اند، هنوز هم در عطاری‌ها یافت می‌شوند و مورد استفاده قرار می‌گیرند.

 مهارت‌های عطار 
عطارها می‌بایست برخی از تخصص‌ها و مهارت‌های لازم را برای اداره عطاری داشته باشند:
 بهداشت فردی و محیط کار
 شناخت خواص گیاهان دارویی، ادویه جات و عرقیجات
 نگهداری صحیح و توجه به انقضا داروها
 میزان و شیوه مصرف
 تشخیص علائم بیمار
 نگهداری از محصولات

 قدیمی‌ترین عطاری‌ها 
تمدن‌های باستانی درک عمیقی از خواص گیاهان، هم برای مصارف دارویی و هم برای ساخت عطر و رایحه داشتند. عطاری‌ها در آن دوران، مراکز مهم دانش گیاه‌شناسی و شیمی بودند.

 عطاری‌های مصر باستان 
مصریان باستان از اولین تمدن‌هایی بودند که به‌طور گسترده از گیاهان معطر و دارویی استفاده می‌کردند. قدیمی‌ترین شواهد به حدود ۳۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. آن‌ها در معابد خود کارگاه‌هایی برای استخراج عصاره گیاهان و ساخت روغن‌های معطر، پمادهای دارویی و بخور داشتند که هم در مراسم مذهبی و مومیایی کردن فراعنه و هم برای مصارف آرایشی و پزشکی به کار می‌رفت. معروف‌ترین ترکیبات آن‌ها شامل «کیفی» (Kyphi)، نوعی بخور مقدس با ترکیبی پیچیده از گیاهانی چون کندر، مر و سرو کوهی بود. این عطاری‌های معبدی، در واقع اولین داروخانه‌ها و عطرسازی‌های سازمان‌یافته تاریخ به‌شمار می‌روند.

 عطاری‌های تمدن دره سند (هند باستان) 
در تمدن دره سند، که قدمت آن به بیش از ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد، شواهد باستان‌شناسی نشان‌دهنده استفاده پیشرفته از گیاهان دارویی و معطر است. متون کهن "وداها" و به‌ویژه "آیورودا" (علم زندگی)، دانش گسترده هندیان باستان در مورد خواص درمانی گیاهان را مستند کرده‌اند. عطاران یا "বৈদ্য" (Vaidya) در آن دوران، نه تنها به درمان بیماری‌ها با گیاهان می‌پرداختند، بلکه در تقطیر و استخراج اسانس‌های پیچیده از چوب صندل، یاس و گل رز برای مصارف عبادی و شخصی نیز مهارت داشتند. این مراکز، دانش گیاه‌شناسی را با فلسفه‌ای عمیق برای حفظ تعادل جسم و روح ترکیب می‌کردند.

 عطاری‌های بین‌النهرین (بابِل و آشور) 
در بین‌النهرین، لوح‌های گلی کشف‌شده به خط میخی که قدمتشان به حدود ۲۶۰۰ سال پیش از میلاد می‌رسد، دستورالعمل‌های دارویی و عطرسازی را ثبت کرده‌اند. بابلی‌ها و آشوری‌ها از روغن سدر، سرو و مر برای ساخت عطر و دارو استفاده می‌کردند. آن‌ها اولین کسانی بودند که روش‌های ابتدایی تقطیر را برای استخراج عصاره گیاهان به کار گرفتند. عطاران این دوره، که اغلب کاهنان بودند، نقشی کلیدی در جامعه داشتند و دانش خود را به صورت سینه به سینه یا بر روی این لوح‌های گلی به نسل‌های بعد منتقل می‌کردند.

 اولین عطاری‌ها در ایران 
 داروسازی دانشگاه گندی‌شاپور (دوران ساسانی) 
پیش از آنکه عطاری‌ها به شکل امروزی وجود داشته باشند، مرکز علمی گندی‌شاپور (جندی‌شاپور) در نزدیکی شهر دزفول امروزی، به عنوان اولین و مهم‌ترین مرکز داروسازی سازمان‌یافته در تاریخ ایران شناخته می‌شود. این دانشگاه که در دوران ساسانیان (قرن سوم تا هفتم میلادی) به اوج شکوفایی خود رسید، یک بیمارستان مجهز و یک دانشکده پزشکی داشت که در آن دانش پزشکی ایران باستان با علوم یونانی و هندی تلفیق شد. در دل این مجموعه، بخشی ویژه برای تهیه، شناخت و ترکیب داروهای گیاهی وجود داشت که عملاً پیشرفته‌ترین عطاری جهان در زمان خود بود. پزشکان و داروسازان گندی‌شاپور، که به آن‌ها «دروپ تخش» (Drup-takhsh) یا متخصص داروها گفته می‌شد، به صورت علمی به تحقیق بر روی خواص گیاهان و فرموله‌کردن داروها می‌پرداختند و این دانش را به نسل‌های بعدی و سپس به جهان اسلام منتقل کردند.

 شربت‌خانه یا داروخانه بیمارستان‌های بزرگ (قرون اولیه اسلامی) 
پس از اسلام، میراث علمی گندی‌شاپور به بیمارستان‌های بزرگ در شهرهای مهم ایران مانند ری، اصفهان و بغداد (که پایتخت خلافت و تحت نفوذ شدید دانشمندان ایرانی بود) منتقل شد. این بیمارستان‌ها دارای بخشی به نام «شربت‌خانه» بودند که معادل داروخانه‌های امروزی و عطاری‌های پیشرفته عمل می‌کرد. شربت‌خانه‌ها تحت نظر یک داروساز متخصص به نام «شربت‌دار» یا «صیدلانی» اداره می‌شدند و مسئولیت تهیه دقیق داروها بر اساس نسخه‌های پزشکان را بر عهده داشتند. به عنوان مثال، بیمارستان عضدی در بغداد و بیمارستان بزرگ شهر ری که زکریای رازی در آن فعالیت داشت، دارای شربت‌خانه‌های بسیار مجهزی بودند که در آن‌ها انواع داروهای ترکیبی (معجون‌ها، شربت‌ها، حب‌ها و روغن‌ها) از منابع گیاهی، حیوانی و معدنی ساخته و به بیماران ارائه می‌شد.

 داروسازی شخصی و مطب حکیمان بزرگ (مانند محمد بن زکریای رازی) 
در قرون طلایی اسلامی، حکیمان و پزشکان برجسته‌ای مانند محمد بن زکریای رازی (کاشف الکل و جوهر گوگرد) در شهر ری (قرن سوم و چهارم هجری)، نه تنها به طبابت می‌پرداختند بلکه خود داروسازانی برجسته بودند. مطب یا محل کار این حکیمان، یکی از اولین نمونه‌های «عطاری / مطب» شخصی محسوب می‌شود. رازی با دقت علمی بی‌نظیری به آزمایش خواص مواد مختلف می‌پرداخت و ابزارهای جدیدی برای تقطیر و استخراج عصاره گیاهان ابداع کرد. او در کتاب مشهور خود «الحاوی»، به تفصیل دربارهٔ خواص دارویی گیاهان و روش ساخت داروهای ترکیبی نوشته است. این مراکز شخصی، که هم محل ویزیت بیمار و هم کارگاه داروسازی بودند، نقش کلیدی در پیشبرد علم داروسازی و ثبت دانش گیاه‌درمانی داشتند و پایه‌های علمی حرفه عطاری را استحکام بخشیدند.

 عطاری آنلاین زادمهر 
یک عطاری تخصصی فرآورده‌های گیاهی با سبد محصول متنوع (ادویه، گیاهان دارویی، روغن‌ها، عسل طبیعی و درمانی و عرقیات) و کنترل کیفیت پیش از عرضه هر محصول گیاهی و دارویی، آن را بررسی می‌کند. انبار مرکزی عطاری زادمهر در شهر تهران مستقر است و امکان ارسال زیر ۲۴ ساعت در این شهر و در چند روز به سراسر ایران فراهم است؛ همچنین این سایت با دارا بودن نشان اینماد و ساماندهی در سایت خود، اعتبار اینترنتی خود را تحکیم بخشیده است. عطاری زادمهر نه تنها در وب‌سایت، بلکه در اینستاگرام هم به صورت رسمی فعالیت دارد. محصولات این عطاری همکاری با ۶۰+ پزشک متخصص طب سنتی را دارد و محصولاتی که ارائه می‌کند با تأیید این پزشکان و متخصصان است.

 مشکستان 
مجموعه‌ای که به‌صورت رسمی اعلام کرده آغاز فعالیتش با تولید گلاب و عرقیات در فین کاشان (۱۳۹۸) بوده و اکنون بیش از ۸۰۰ قلم کالا از گیاهان کمیاب تا روغن‌ها و ادویه‌ها عرضه می‌کند؛ ارسال سراسری و طرح ارسال رایگان سفارش‌های بالای یک حد مشخص را نیز اطلاع‌رسانی می‌کند. در گزارش‌های خبری داخلی، مشکستان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین عطاری‌های اینترنتی کشور معرفی شده و سابقهٔ فعالیت از حوالی ۱۳۹۷ ذکر شده است.

 عطاری آنلاینِ دکتر روازاده 
به‌عنوان یک فروشگاه اینترنتی متمرکز بر فرآورده‌های طب سنتی، در معرفی خود آغاز فعالیت از سال ۱۳۹۲ را ذکر می‌کند و تمرکز ویژه بر عرضهٔ محصولات «مورد تأیید حکیم دکتر حسین روازاده» دارد؛ ویترین محصولات، طیفی از عرقیات، شربت‌های گیاهی و فراورده‌های مرتبط را شامل می‌شود.

 محصولات عطاری 
محصولات عطاری بسیار متنوع‌اند و بسته به منطقه، فرهنگ و تخصص عطار ممکن است متفاوت باشند. در ایران، عطاری‌ها معمولاً ترکیبی از داروهای گیاهی، مواد خوراکی سنتی، و محصولات طبیعی را عرضه می‌کنند.

 داروهای گیاهی و درمانی 
 گیاهان خشک‌شده: آویشن، اسطوخودوس و بابونه
 پودرها و عصاره‌های گیاهی مثل پودر ریشه شیرین‌بیان، عصاره خارمریم
 داروهای ترکیبی سنتی مانند حب بلغم، شربت زوفا، روغن سیاهدانه

 مواد خوراکی طبیعی 
 عسل طبیعی، شیره انگور، شیره خرما، ارده و حلواارده
 ادویه‌جات: زردچوبه، دارچین، هل، زیره، فلفل سیاه، زعفران
 خشکبار: کشمش، انجیر خشک، توت خشک، بادام، گردو

 روغن‌ها و محصولات مراقبتی 
 روغن‌های گیاهی: روغن بادام، روغن نارگیل، روغن زیتون، روغن آرگان
 محصولات مراقبت پوست و مو: صابون‌های گیاهی، ماسک‌های طبیعی، کرم‌های سنتی

 عطرها و مواد خوشبو 
 عطرهای سنتی مانند عطر گل محمدی، عطر یاس، مشک، عنبر
 اسانس‌های گیاهی برای رایحه‌درمانی یا استفاده در بخور

 مواد معدنی و سنتی خاص 
 نمک دریا، سنگ نمک، خاک رس، سرمه، واجبی، نوره

 محصولات آرام‌بخش و انرژی‌زا 
 دمنوش یا چای گیاهی: چای سبز و چای سرخ، دمنوش به‌لیمو، گل‌گاوزبان، سنبل‌الطیب
 ترکیبات تقویتی: معجون‌های انرژی‌زا، داروهای تقویت حافظه، داروهای تقویت قوای جنسی

 نگارخانه 

 جستارهای وابسته 
 طب سنتی
 گیاه درمانی
 گیاهان دارویی
 داروهای گیاهی
 خوراک گیاهی
 داروخانه

 منابع 

رده:پیشه‌های سنتی مراقبت سلامت
رده:تاریخ داروخانه
رده:طب سنتی ایرانی
رده:عطرها
رده:فرهنگ در هند
رده:واژه‌ها و عبارت‌های عربی