عبدالله بن جعفر حمیری

عبداللّه بن جعفر حِمیَری؛ عالم و محدّث عرب شیعی در قرن سوم و قرن چهارم می‌باشد.

 ولادت 
از تاریخ دقیق ولادت و وفات عبدالله بن جعفر اطلاعی دردست نیست، اما بدون شک در دوران امامت امام هادی (ع) و امام حسن عسکری (ع) و در دوره غیبت صغرا می‌زیسته است. (رجوع کنید به ادامه مقاله) حمیری، از مشایخ و بزرگان قم بود، در سالهای پایانی قرن سوم به کوفه سفر کرد و محدّثان آن شهر از وی احادیث بسیاری شنیدند.نجاشی، ص 219

 عالم و راوی 
شیخ طوسی در رجال خودص 370 در میان اصحاب امام رضا (ع) از فردی به نام ابوالعباس حمیری یاد کرده که خوییج 10، ص 141 ـ با ارائه دلایلی، از جمله تاریخ سفر حمیری به کوفه، که نجاشی آن را گزارش کرده ـ وی را غیر از عبداللّه بن جعفر حمیری دانسته است.کلینی، ج 5، ص 447؛ طوسی، تهذیب، ج 3، ص 231

از جمله کسانی که حمیری از آنها روایت کرده عبارت‌اند از:
 ایوب بن نوح نخعیحِمیَری، ص 163
 هارون بن مسلمنجاشی، ص 8، 52، 415 ـ 416
 احمد بن محمد بن خالد برقینجاشی، ص 55، 137
 محمد بن حسین بن ابی‌الخطابحمیری، ص 379
 محمد بن خالد طیالسینجاشی، ص 168

مهم‌ترین راویان حدیث از حمیری عبارت‌اند از:
 فرزندش محمد بن عبدالله حمیریطوسی، الامالی، ص 9، 22، 203
 احمد بن محمد بن یحیی عطار قمیطوسی، الامالی، ص 13، 38، 201
 ابوعلی اسکافیطوسی، الامالی، ص 86، 238، 697
 محمد بن حسن بن ولید قمینجاشی، ص 176، 274
 علی بن حسین بن بابویهنجاشی، ص 430
 ابوغالب زُراریطوسی، الامالی، ص 189
 محمد بن موسی بن متوکلطوسی، رجال، ص 437

حمیری نقش مهمی در روایت مکتوبات حدیثی محدّثان قم داشته است.طوسی، رجال، ص 424 همچنین نام وی در سلسله اسناد روایی بسیاری از آثار محدّثان شیعی کوفه و مناطق دیگر دیده می‌شود.نجاشی، ص 38، 59، 168، 302، 430

 فرزندان 
حمیری علاوه بر فرزندش محمد، که فردی مشهور و صاحب تألیفات بوده، سه فرزند دیگر، به نامهای احمد و جعفر و حسین، داشته است که همگی دارای مکاتباتی با امام زمان (عج) بوده‌اند.نجاشی، ص 354 ـ 355

 آثار 
 موضوعات مورد علاقه محدثان 
حمیری آثار متعددی تألیف کرده که اغلب شامل موضوعات مورد علاقه محدّثان آن دوره است. از جمله موضوعاتی که محدّثان شیعه آن دوره آثار متعددی دربارهٔ آن تدوین کرده‌اند، پاسخهای ائمه به پرسشهای اصحاب دربارهٔ مسائل فقهی و کلامی است که موارد فراوانی از آنها در کتب اربعه نقل شده است.کلینی، ج 1، ص 87، 100 و ج 2، ص 27، 399؛ شیخ صدوق، من لایحضر، ج 1، ص 262، 544؛ طوسی، تهذیب، ج 1، ص 55، 64،150

 مکاتبات فقهی ـ کلامی 
عبدالله بن جعفر حمیری برخی مکاتبات فقهی ـ کلامی بین امامان شیعه و اصحاب را گردآورده و آثاری با این موضوع تألیف کرده است.

وی در کتاب مسائل الرجال و مکاتباتهم اباالحسن الثالث،نجاشی، ص 220 مکتوبات بین برخی اصحاب امام هادی (ع) با ایشان را، که غالباً مشتمل بر مسائل فقهی است، گرد آورده است.

نام برخی از این افراد در منابع حدیثی دیگر آمده است که عبارت‌اند از:
 حسن بن مالکشیخ صدوق، من لایحضر، ج 3، ص 434 و ج 4، ص 232؛ طوسی، تهذیب، ج 9، ص 189؛ طوسی، الاستبصار، ج 4، ص 124
 محمد بن جزکشیخ صدوق، من لایحضر، ج 1، ص440ـ441؛ طوسی، تهذیب، ج 3، ص 216 و ج 7، ص 363، 428
 حسین بن علی بن کیسان صنعانیطوسی، تهذیب، ج 2، ص 308؛ طوسی، الاستبصار، ج 1، ص 343
 ایوب بن نوحطوسی، تهذیب، ج 4، ص 91 و ج 5، ص 273
 محمدبن سروطوسی، تهذیق، ج 5، ص 171؛ طوسی، الاستبصار، ج 2، ص 247
 علی بن ریّان بن صلتطوسی، تهذیب، ج 5، ص 209؛ طوسی، الاستبصار، ج 2، ص 267

 مسائلُ لأبی محمدالحسن 
حمیری همچنین کتابی با عنوان مسائلُ أبی محمدالحسن (ع) علی ید محمد بن عثمان العمری تألیف کرده که نقل قولهایی از آن در آثار گوناگون امامیه باقی مانده است.کلینی، ج 5، ص 447 و ج 7، ص 114

براساس این نقل قولها، به نظر می‌رسد که بخش اعظم این کتاب، پرسشهای فقهی از امام عسکری (ع) بوده که حمیری آنها را از طریق محمد بن عثمان عَمْری به امام می‌رسانده و پاسخهایی نیز از طریق عمری می‌گرفته است.شیخ صدوق، من لایحضر، ج 3، ص 435

 الدلائل 
عبدالله بن جعفر حمیری آثاری نیز در موضوع امامت تألیف کرده است. وی کتاب مهمی با نام الدلائل داشته استنجاشی، ص 219؛ طوسی، فهرست، ص 294 که تا قرن هفتم موجود بوده و بهاءالدین اربلیج 3، ص 66، 120، 210، 404 و ابن‌طاووسفتح الابواب، ص 243؛ کمال الدین، ص 2، 97، 119 بخشهایی از آن را نقل کرده‌اند. ابن‌طاووس نسخه‌ای از این کتاب را، به خط احمد بن حسین ابن غضائری، در اختیار داشته است.کمال الدین، ص 97، 229

 کتاب الغیبه 
از جمله آثار حمیری دربارهٔ غیبت، کتاب الغیبة است. همچنین وی تألیف دیگری در این زمینه داشته که نجاشی هم از آن با نام الغیبة و الحیرة یاد کرده و احتمالاً همان است که طوسی، به نقل از ابوجعفر محمدبن جعفر ابن بُطّه قمی، نام آن را الفترة والحیرة ذکر کرده است.طوسی، فهرست، ص 294

ابن ابی‌زینب،ص 67، 152، 155، 159 ابن‌بابویهکمال الدین، ج 1، ص 127، 152، 211، 228 و شیخ طوسی در کتاب الغیبةص 352، 354، 361 ـ 362، 439 روایات فراوانی دربارهٔ غیبت از حمیری نقل کرده‌اند که برگرفته از آثار وی در این باب است.

شیخ صدوق در کتاب التوحیدص 76، 80، 103 روایاتی به نقل از مشایخ خود از حمیری آورده که احتمالاً از کتاب العظمة و التوحید یا کتاب التوحید و البداء و الارادة و الاستطاعة و المعرفةنجاشی، ص 219 ـ 220 است که شیخ‌طوسی از کتاب اخیر با عنوان التوحید و الاستطاعة و الافاعیل و البداء یاد کرده است.

 قرب الاسناد 
تنها کتاب موجود از حمیری، قرب‌الاِسناد است. نجاشیص 220 از سه کتاب حمیری با نامهای قرب‌الاسناد الی الرضا (ع)، قرب الاسناد الی ابی‌جعفر بن الرضا (ع)، و قرب الاسناد الی صاحب‌الامر (عج) یاد کرده، اما شیخ‌طوسیفهرست، ص 294 فقط از قرب‌الاسناد نام برده است.

قرب‌الاسناد به آثاری گفته می‌شود که در آن، محدّث احادیث را با کوتاه‌ترین طریق تا معصوم روایت کند. حمیری در تألیف این کتاب از متون کهن‌تر نیز بهره بردهرحمتی، ص 27 ـ 28 که از مهم‌ترین آنها، کتاب المسائل علی‌بن جعفر عُریضی است که حمیری بخش اعظم آن را در کتاب خود آورده است.رحمتی، ص 27

ابن‌ادریس حلّیج 14، ص 223 ـ 230 روایاتی از قرب‌الاسناد حمیری نقل کرده، ولی به اشتباه این کتاب را به فرزند وی، محمد، نسبت داده است. منشأ این خطا ظاهراً آن است که سلسله سند آغازین کتاب به فرزند حمیری منتهی می‌شود.حمیری، ص 1

شاهد مهم بر صحت انتساب قرب‌الاسناد به عبدالله بن جعفر حمیری، آن است که ابن‌ادریس حلّی،ج 14، ص 223 در نقل قول از این کتاب، حدیثی را بدون واسطه از محمد بن حسین بن ابی‌الخطاب (متوفی ۲۶۲ق) آورده که طبقه حدیثی آن تنها با طبقه مشایخ عبداللّه بن جعفر تطابق دارد.

 پانویس 

 منابع 

 ابن ابی‌زینب، کتاب‌الغیبة، چاپ علی‌اکبر غفاری، تهران
 ابن‌ادریس حلّی، موسوعةابن‌ادریس الحلی، چاپ محمدمهدی موسوی‌خرسان، قم، ۱۳۸۷ش
 ابن‌طاووس، فتح‌الابواب بین ذوی‌الالباب و بین رب‌الارباب فی الاستخارات، چاپ حامد خفاف، قم، ۱۴۰۹ق
 ابن طاووس، فرج المهموم فی تاریخ علماء النجوم، نجف، ۱۳۶۸ق
 اربلی، بهاءالدین، کشف الغمة فی معرفة الائمة علیهم‌السلام، چاپ علی فاضلی، قم، ۱۴۲۶ق
 حِمیَری، عبدالله، قرب‌الاسناد، قم، ۱۴۱۳ق
 خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت، ۱۴۰۳ق
 رحمتی، محمدکاظم، نکاتی دربارهٔ کتاب قرب‌الاسناد حمیری، کتاب ماه دین، سال ۷، ش ۴ و ۵، ۱۳۸۲ش
 شیخ صدوق، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم، ۱۳۸۷ش
 شیخ صدوق، کتاب مَن لایَحضُرُه‌الفقیه، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۴۱۴ق
 شیخ صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمة، چاپ علی‌اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۳ش
 طوسی، الاستبصار، چاپ حسن موسوی خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق
 طوسی، الامالی، قم، ۱۴۱۴ق
 طوسی، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی‌خرسان، تهران، ۱۳۹۰ق
 طوسی، رجال‌الطوسی، چاپ جواد قیومی‌اصفهانی، قم، ۱۴۱۵ق
 طوسی، فهرست کتب‌الشیعةو اصولهم واسماء المصنفین و اصحاب الاصول، چاپ عبدالعزیز طباطبائی، قم، ۱۴۲۰ق
 طوسی، کتاب‌الغیبة، چاپ عباداللّه طهرانی و علی احمد ناصح، قم، ۱۴۱۱ق
 کلینی، محمد، الکافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۶۳ش
 نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق
 این تحقیق اقتباسی است از مقاله حمیری، عبدالله، در دانشنامه جهان اسلام، https://web.archive.org/web/20130905053859/http://encyclopaediaislamica.com/index.php

رده:عالمان شیعه
رده:شاگردان حسن عسکری