ارمنی‌های ترکیه

ارمنی‌های ترکیه که به معنای (پولساهایر به زبان ارمنی Պոլսահայեր) معادل با ارمنیان استانبول هم می‌باشند جمعیتی از ۴۰٬۰۰۰ تا ۷۰٬۰۰۰ نفر تخمین زده می‌شوند (این آمار، ارمنی‌های حمشین و ارمنی‌های نهانی را در بر نمی‌گیرد) و اکثراً در اطراف استانبول متمرکزند.

ارمنی‌ها از روزنامه‌ها و مدارس خود حمایت می‌کنند. اکثر ارمنی‌ها معتقد به کلیسای حواری ارمنی هستند و تعداد کمتری از آن‌ها نیز پیرو دو کلیسای کاتولیک و پروتستان می‌باشند.

 تاریخ 
ارمنی‌هایی که امروزه در ترکیه زندگی می‌کنند بازماندگان جامعهٔ بزرگ‌تری هستند که به مدت هزاران سال قبل از تأسیس امپراتوری عثمانی وجود داشت. تعداد شهروندان ارمنی امپراطوری عثمانی قبل از جنگ جهانی اول بین دو تا دو و نیم میلیون نفر تخمین زده می‌شود. در طی دوران امپراطوری عثمانی ارمنی‌ها همانند یونانیان و یهودیان در کسب و کار و تجارت فعال بودند.
بندانگشتی|300px|چپ|کودکان ارمنی در کودکستان هاکوپ مقدس سال ۱۹۰۰م
وقتی که کنستانتینوپل، قسمتی از امپراطوری عثمانی شد از سوی سلطان، ارمنی‌های ارتودکس مورد حمایت قرار گرفتند به گونه‌ای که آن‌ها توانستند کلیساهای خود را در سرزمین امپراطوری بسازند. تعدادی از کلیساهای ارمنی در آناطولی و استانبول در ۱۴۵۳م یا بعد از بازتاب تحمل گروه‌های قومی و مذهبی گوناگون تحت کنترل عثمانی در طی آن دوره ساخته شده‌اند.

با شروع قرن نوزدهم نااستواری سیاسی، اوضاع وخیم اقتصادی و تنش‌های مداوم قومی باعث مهاجرت حدود صد هزار ارمنی به اروپا، آمریکا و خاورمیانه شد. این خروج گسترده، جماعت ارمنیان پراکنده را در سراسر جهان بر اساس جمعیت اصلی ارمنی‌های عثمانی مهاجر به تعداد وسیع را ایجاد کرد علاوه بر این مهاجرت‌هایی نیز از قفقاز صورت می‌گرفت که عمدتاً به مقصد روسیه بود.

تعدادی از ارمنی‌ها بین سال‌های ۱۸۹۴م تا ۱۸۹۷م توسط سلطان عبدالحمید قتل‌عام شدند. کشتارهای بیشتری در ۱۹۰۹م اتفاق افتاد که به قتل‌عام آدانا نیز معروف است که در طی آن بین بیست تا سی هزار ارمنی کشته شدند.http://en.wikipedia.org/wiki/Adana_massacre

نسل‌کشی ارامنه در سال‌های ۱۹۱۵م تا ۱۹۱۸م اتفاق افتاد که در طی آن دولت عثمانی وقت دستور تبعید و اخراج و کشتار بیش از یک و نیم و تا دو میلیون ارمنی را به بهانهٔ ملاحظات سیاسی و امنیتی صادر نمود. این کشتارها اکثریت بزرگی از ارمنیان حدوداً هفتاد تا هشتاد درصد کل جمعیت ارمنی‌های ساکن در امپراطوری عثمانی را در زمان جنگ جهانی اول در بر می‌گرفت. تعدادی از آن‌ها مستقیماً بر اثر کشتارهای عثمانی مردند و تعدادی دیگر بر اثر اخراج و تبعید وسیع و انتقال اجباری جمعیت و بیشتر از طریق حملات نظامیان کرد جان سپردند.

ارمنی‌های باقی‌مانده در قسمت‌های شرقی کشور بین سال‌های ۱۹۱۷م تا ۱۹۱۸م به قفقاز پناه جسته و سرانجام در نواحی کنترل شده از سوی جمهوری دموکراتیک تازه تأسیس ارمنستان ساکن شده و هرگز به خانه‌های اصلی خود در شرق ترکیه برنگشتند (که ساکنین شش ولایت ارمنی ترکیه بودند)

تعدادی از ارمنی‌ها که حدود سیصد هزار نفر بودند بر طبق برخی برآوردها از سوی تُرکها و کُردها مورد پذیرش قرار گرفته یا جمعیت مسلمانان در طی پروسهٔ کردسازی یا ترک‌سازی ازدواج نمودند تا با وقایع شوم کمتری مواجه گردند.Kaplan, Sefa (2005-09-30). "Son yıllarda bu kadar müspet tepki almadım". Hürriyet (in Turkish). Retrieved 2008-08-28. "Anadolu’da anneanneniz gibi 300 bin kadın bulunduğu söyleniyor."

اکثر بازماندگان ارمنی که به سوریه مدرن و در کل خاورمیانه آمدند و برخی که موقتاً به خانه‌هایشان در ترکیه در پایان جنگ جهانی اول به ویژه در طی قیمومیت فرانسه بازگشتند در نتیجه اجازه‌ای بود که به کنترل جنوب شرقی ترکیه در طی موافقت‌نامه سایکس–پیکو به فرانسه داده شده بود.

جمعیت ارمنی از موج جدید کشتارها در طی دوران ۱۹۲۰ تا ۱۹۲۳ در طی جنگ استقلال ترکیه رنج کشید که شامل ارمنی‌های باقی‌مانده در شرق و جنوب کشور به علاوه یونانیها در منطقه دریای سیاه می‌شدند. اخراج گستردهٔ جمعیت ارمنی‌های باقی‌مانده در ترکیه به ویژه بعد از بازپس‌گیری منطقه از دست نیروهای فرانسوی ادامه یافت و ارمنی‌های اندکی که باقی‌ماندند دست به فرار زدند.

تا پایان سال ۱۹۲۰ تعداد کمی از ارمنیان باقی‌مانده و در سراسر کشور پراکنده بودند و تنها جمعیت قابل دوام آن‌ها در استانبول و اطراف آن باقی‌مانده‌اند.http://en.wikipedia.org/wiki/Armenians_in_Turkey

 جمعیت 
جمعیت کنونی ارمنی در ترکیه بین چهل تا هفتاد هزار نفر تخمین زده می‌شود که عمدتاً در شهر استانبول و اطراف آن زندگی می‌کنند حتی همین تعداد اندک جمعیت ارمنی فعال در ترکیه نیز به خاطر مهاجرت‌های بیشتر به اروپا، آمریکا و استرالیا کاهش یافته‌اند.

این جمعیت به عنوان یک گروه مجزا در نظام تُرکی شناخته می‌شود و دارای نهادهای آموزشی، فرهنگی، مذهبی و اجتماعی خود و مطبوعات مجزای خود است. جمعیت ارمنیان ترکیه برای حفظ نهادهای خود و بازبودن مدارس و بقاء مطبوعاتشان تلاش‌های بسیار سختی بر اثر کاهش تقاضای ناشی از مهاجرتها و ضعف اقتصادی قابل ملاحظه به عمل آوردند.

جامعهٔ ارمنی ترکیه عمدتاً به ارمنی‌های ارتودکس حواری متعلق به کلیسای حواری ارمنی با اقلیت کوچکی از پیروان کلیسای کاتولیک ارمنی و کلیسای پروتستان انجیلی تقسیم می‌شوند.

 مسیحیان پنهانhttp://en.wikipedia.org/wiki/Crypto-Armenians 
در طی نسل‌کشی ارمنیان تعدادی از کودکان یتیم ارمنی از سوی خانواده‌های مسلمان محلی به فرزندخواندگی پذیرفته شدند که برخی اوقات نام آن‌ها را تغییر داده و آن‌ها را به دین اسلام درآوردند.
یک منبع رقم ۳۰۰۰۰۰ نفر را ذکر می‌کند اما تحلیل دیگری این رقم را بیش از حد بزرگ ذکر می‌کند و تمایل به رقم ۶۳۰۰۰ نفر دارد رقمی که بر طبق گزارش وزارت خارجه ایالات متحده از سوی پاتریارک ارمنی قسطنطنیه در سال ۱۹۲۱م ذکر شده‌است.
بندانگشتی|300px|چپ|آمار ارامنه نهان در ترکیه
هنگامی که ارمنیان باقی‌مانده شروع به جستجو و ادعای برگرداندن این کودکان یتیم را بعد از جنگ جهانی دوم نمودند تنها درصد کوچکی از آن‌ها پیدا شدند و به خانواده‌هایشان پیوستند در حالی که بقیه به زندگی خود به عنوان مسلمان ادامه دادند. علاوه بر این تعدادی از خانواده‌های ارمنی نیز به منظور فرار از نسل‌کشی مسلمان شده‌اند.

تعداد نامعلومی از افراد با اصلیت ارمنی در ترکیه وجود دارند که امروزه از تبار خود آگاه نبوده و چیزی حدود ۳۰۰۰۰۰ نفر هستند که ارمنی‌های نهانی هستند که مسیحیان پنهان نامیده می‌شوند. رقم ۳۰۰۰۰۰ نفر ممکن است متعلق به سال ۱۹۱۵ باشد اما چندین نسل از آن ماجرا گذشته‌است و بنابراین این ارقام می‌بایست بسیار بیش از این به ویژه بر اثر ازدواج‌های مختلط باشد.
به علت تصاعد طبیعی جمعیت، تعیین رقم دقیق تعداد ارمنی‌ها در ترکیه به شدت مورد نزاع و بحث می‌باشد. اما برخی برآوردهای محافظه کارانه نشان می‌دهند که تعداد آن‌ها در اواخر قرن بیستم از مرز یک میلیون نفر گذشته‌است.

عده‌ای نیز تبار ارمنی ارامنهٔ نهان را انکار می‌کنند به این دلیل که این تبار ممکن است زمانی بر اثر تُرکی کردن بر اثر ازدواج با جمعیت تُرکی یا کُردی تغییر کرده باشد و ارمنی بودن آن‌ها ممکن است مورد تردید قرار گیرد و تعدادی از آن‌ها ممکن است به‌طور بالفعل در زمان کنونی بیشتر خود را تُرک احساس کنند تا ارمنی.

در سال ۱۹۶۰ تعدادی از این خانواده‌ها به مسیحیت برگشته و نام‌های خود را نیز تغییر دادند.

 ارمنی‌های حمشین 
حمشین‌ها تعدادی از گروه‌های گوناگون از مردمی هستند که در تاریخ گذشته یا حال به ناحیهٔ حمشین مربوط می‌شوند که در منطقه دریای سیاه در شرق ترکیه واقع است.

آنها به عنوان حمشینلی، حمشینیها، حمشنتسی (به ارمنی حامشنی Համշենի) نامیده شده یا خود را به این اسم می‌نامند که در زبان مربوطه به معنای مقیمی حمشین می‌باشد.

این ناحیه در قرن پانزدهم به امپراطوری عثمانی ملحق شده و در طی این دوره مرحله‌ای از مهاجرت‌ها و اسلامی‌کردن در آنجا صورت گرفت. جزئیات و اوضاع و احوال توأم با این مراحل مهاجرت و اسلامی‌کردن در طی دوران امپراطوری عثمانی به روشنی معلوم و مستند نشده‌است.

اکثر منابع با این امر موافقند که قبل از دوره امپراطوری عثمانی، اکثریت عمدهٔ ساکنین حمشین در اصل از لحاظ قومیتی ارمنی و اعضاء کلیسای حواری ارمنی و از مسیحیان قدیمی بوده‌اند. آن‌ها همچنین امروزه مقدار زیادی از عناصر قومیت ارمنی در سنتها و زبان محلیشان را نگه داشته‌اند.

در نتیجهٔ این پیشرفتها، جوامع متمایزی با همان تیره و نام نیز در نزدیکی ترکیه در هوپای قفقاز ظاهر شده‌اند این سه جامعه تغریباً از وجود همدیگر نا آگاهند.

در داخل ترکیه حمشینهای ساکن آنجا (در نشریات به عنوان حمشینهای غربی انگاشته می‌شوند) مسلمانان سنی تُرک زبان هستند که عمدتاً در مناطقی از استان ریزه ترکیه زندگی می‌کنند.

همچنین در ترکیه حمشینهای هوپا (به عنوان حمشینهای شرقی در نشریات انگاشته می‌شوند) مسلمانان سنی بوده و عمدتاً در نواحی هوپا و بورچکا در استان آرتوین ترکیه زندگی می‌کنند. علاوه بر این آن‌ها به نوعی لهجه ای از ارمنی غربی که در تُرکی حمشینی نامیده می‌شود نیز تکلم می‌نمایند.

علاوه بر این در خارج از جمهوری ترکیه حمشینهایی (که گاهگاهی در نشریات به عنوان حمشین‌های شمالی خوانده می‌شوند) مسیحیانی هستند که در آبخازیا و کراسنودار کرای روسیه زندگی می‌کنند، و به خوبی به زبان حمشینی صحبت می‌کنند.
تعدادی از حمشینهای مسلمان نیز در گرجستان و کراسنودار روسیه زندگی می‌کنند و برخی از عناصر حمشینی نیز در میان ترک‌های مسختی وجود دارد.http://en.wikipedia.org/wiki/Hemshin_peoples

 سیاست 
احزاب سیاسی سنتی ارمنی در زندگی سیاسی ارمنیان ترکیه حداقل از ۱۸۹۰ تا ۱۹۱۵ بسیار فعال بوده‌اند و این شامل فدراسیون انقلابی ارمنی، حزب سوسیال دموکراتیک هنچاک، حزب آرمناکان و حزب لیبرال دموکراتیک ارمنی (رامگاوار) بودند.
اما فعالیت این احزاب بعد از ۱۹۱۵ محدود شد و این وضع از آن زمان تاکنون چنین بوده‌است و آن‌ها هیچ گونه نقش قانونی در سیاست‌های ارمنی ترکیه نداشته‌اند با وجود این در جماعت ارمنیان پراکنده بسیار فعال مانده‌اند.
بندانگشتی|200px|چپ|ارامنه در جنبش ملی ترکیه
اعضاء سیاسی متعلق به این احزاب و برخی اعضاء برجستهٔ فدراسیون انقلابی ارمنی، اقدام به ترور رهبران سیاسی تُرکی کرده‌اند که نقش فعالی در برنامه‌ریزی و دستور صدور نسل‌کشی ارمنیان داشته و از سوی دادگاه‌های نظامی تُرکی سال‌های ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۰ محاکمه شده‌اند داشته‌اند. این عملیات که به عنوان عملیات نمسیس شناخته شد برای تعقیب چنین رهبرانی در سطح جهان ادامه یافت و حداقل هفت نفر از این رهبران کشته شدند.

ارمنی‌ها در ترکیه در سیاست‌های این کشور فعال بوده‌اند. یکی از ارمنی‌های ترکیه به نام سارکیس آقپاریک چرکزیانSarkis Aghparik Cherkezian و آرام پهلوانیانAram Pehlivanyan نقش اساسی و مؤثر در تأسیس حزب کمونیست ترکیه ایفا نموده‌اند.
ارمنی‌ها در تعداد دیگری از احزاب سیاسی ترکیه نیز فعال بوده‌اند ولی هیچ ارمنی از سال ۱۹۶۰ به عنوان عضو مجلس ملی کبیر ترکیه انتخاب نشده‌است.

 مذهب 
پاتریارک‌نشین ارمنی که در سال ۱۴۶۱ در استانبول تأسیس شد که رئیس دینی جامعهٔ ارمنی در ترکیه است این کلیسا نقش بسیار مهم سیاسی را در قبل اعمال کرده‌است و امروزه این کلیسا هنوز یک اقتدار روحانی را که احترام قابل ملاحظه‌ای در میان کلیساهای ارتودکس برایش به دست آورده اعمال می‌کند.
پاتریارک‌نشین ترکیه برتری پاتریارک عالی و جاثلیق کل ارمنیان در مراکز اصلی روحانی و اداری کلیسای ارمنی، و واغارشاپات در جمهوری ارمنستان در موضوعاتی که دارای جنبه جهانی کلیسای ارمنی است را به رسیمیت شناخته و در موضوعات محلی دارای خودمختاری است.

اسقف پاتریارک مسروپ دوم ماتافیانMesrob II Mutafyan هشتمین پاتریارک ارمنی استانبول تحت اقتدار پاتریارک و جاثلیق‌نشین کل ارامنه است.

 کلیساهای ارمنی در ترکیه 

ترکیه دارای صدها کلیسای ارمنی است. اکثر آن‌ها یا در شرف ویرانی هستند یا برای مقاصد دیگر به کار می‌روند. هنوز کلیساهای ارمنی با نام ارمنی مورد استفاده پیروان کلیسای حواری ارمنی فعال هستند و البته کلیساهای کاتولیک و پروتستان هم فعال می‌باشند.

گذشته از کلیسای جامع و اصلی سورب آسدوادزادزین در کومکاپی استانبول ده‌ها کلیسای ارمنی نیز وجود دارد که تعدادی از آن‌ها به علت فقدان جمعیت یا کشیش، غیرفعال می‌باشند.

 آموزش و پرورش 
مدارس یا از کودکسان تا کلاس دوازدهم، یا از کودکستان تا کلاس هشتم یا از کلاس نهم تا دوازدهم هستند به معنای مدرسه ابتدایی و راهنمایی ارمنی و به معنای دبیرستان ارمنی می‌باشد.
مدارس ارمنی ترکیه برنامهٔ کاملی از دروس تُرکی را به همراه موضوعات ارمنی عمدتاً مربوط به زبان و ادبیات و مذهب را به کار می‌گیرند.

 بهداشت 
ارمنیان ترکیه دارای بیمارستان‌هایی با سابقهٔ طولانی نیز می‌باشند که مهمترینشان عبارتند از؛
بندانگشتی|300px|چپ|بیمارستان ارمنی سورپ پرگیچ
 بیمارستان ارمنی سورپ پرگیچSurp Prgiç Armenian Hospital که دارای نشریه رسمی به همین نام نیز می‌باشد.
 بیمارستان ارمنی سورپ هاگوپSurp Agop Armenian Hospital

 زبان 
اکثر ارمنیان ترکیه دو زبانه بوده و هم از زبان ارمنی (با گویش ارمنی غربی) و هم از زبان ترکی به عنوان زبان مادری خود استفاده می‌کنند.

ارمنی غربی که گویش مورد استفاده ارمنی‌های استانبول و ترکیه است به ارمنی به آن آرومتاهایرن یکی از دو گویش ارمنی معاصر از گروه زبان‌های هند و اروپایی است می‌گویند.Arevmedahayeren

ارمنی غربی در اوایل قرن نوزدهم بر اساس گویش ارمنیان در استانبول که جایگزین تعدادی از گویشهای ارمنی مورد مکالمه در سراسر ترکیه شد توسعه یافت.
این گویش، عمدتاً زبان نوشتاری ادبی ارمنی و در نشریات ارمنی منتشر شده در امپراطوری عثمانی و نیز بخش‌های عمده‌ای از دیاسپورای ارمنی و ترکیه مدرن شد.
تا حدی به همین خاطر استانبول اواخر قرن نوزده و اوائل قرن بیستم گویش ارمنی غربی تبدیل به کانون ادبی و فرهنگی ارمنی شده بود.

گویش ارمنی غربی از سوی دیاسپورای ارمنی، عمدتاً در آمریکای شمالی و جنوبی، اروپا و قسمت عمدهٔ خاورمیانه به جز ایران تکلم می‌شود. ارمنی‌های ایران به علت نزدیکی به ارمنستان از ارمنی شرقی استفاده می‌کنند و نظام آوایی ماشتوسی خود را حفظ کرده‌اند.
گویش ارمنی غربی عمدتاً به این عامل هم مربوط است که بخش عمدهٔ دیاسپورای ارمنی در نواحی (اروپا، آمریکا، خاورمیانه) در اواخر قرن نوزدهم و اوائل قرن بیستم از طریق جمعیت ارمنی آمده از امپراطوری عثمانی شکل گرفتند.

گویش ارمنی غربی به گونهٔ برجسته‌ای درگرامر، تلفظ و هجی کلمات از گویش ارمنی شرقی مورد مکالمه در جمهوری ارمنستان، ایران و روسیه متفاوت است با وجود این آن‌ها حرف همدیگر را می‌فهمند. تفاوت بارز دیگر گویش ارمنی غربی در این است که ساختار سنتی املای ارمنی را حفظ کرده‌است در حالی که گویش ارمنی شرقی اصلاحات املایی را در ۱۹۲۰ پذیرفت.

گویش ارمنی غربی هنوز هم در میان جامعهٔ ارمنی ترکیه مورد استفاده و مکالمه است ولیکن تُرکی به عنوان زبان مادری جایگزین ارمنی می‌شود و از آن جایی که گویش ارمنی غربی در ترکیه به عنوان زبان در معرض خطر تعریف می‌شود لذا یونسکو گویش ارمنی غربی را در اطلس سالانه زبان‌های در معرض خطر خود اضافه نموده‌است.

از قرن هجدهم تا حدود ۱۹۵۰ و به مدت تغریباً ۲۵۰ سال بیش از ۲۰۰۰ کتاب به زبان تُرکی و با استفاده از حروف الفبای ارمنی چاپ شدند که به آن‌ها کتب ارمنی ترکی گویند.
این کتب نه تنها مورد استفاده ارمنی‌ها بلکه افراد ممتاز غیر ارمنی (از قبیل روشنفکران تُرکی عثمانی) نیز بود که فعالانه متون تُرکی با الفبای ارمنی را می‌خواندند.

الفبای ارمنی در کنار زبان ترکی عثمانی در اسناد رسمی امپراطوری عثمانی در ترکیه عثمانی مورد کتابت و استفاده قرار می‌گرفت. برای مثال روزنامه رسمی امپراطوری عثمانی که در حلب منتشر می‌شد و نام آن فرات بود علاوه بر عربی و تُرکی بخشی از قوانین را هم به ارمنی چاپ می‌نمود.

اولین نوول در امپراطوری عثمانی در سال ۱۸۵۱ به نام Akabi Hikayesi که از سوی سیاست‌مدار، روزنامه‌نگار و نویسنده ارمنی (وارتان پاشا-هوسپ وارتانیان) به زبان ترکی عثمانی به نگارش درآمده و با حروف ارمنی منتشر گردید. این نوول، یک داستان عاشقانه غیرممکن را بین دو جوان که از دو جامعهٔ متفاوت آمده‌اند در جوی توأم با خصومت و مصیبت شرح می‌دهد.

وقتی که خانواده ارمنی دوزاُقلو ضراب خانه عثمانی را در طی سلطنت عبدالمجید یکم اداره می‌نمودند آن‌ها نیز ثبت و ضبط خود را با حروف ارمنی حفظ کردند.

مجموعه بزرگی از متون ارمنی – تُرکی می‌توان در متون عبادتی ارمنی مسیحی تا ۱۹۵۰ یافت.
کتاب مقدس مورد استفاده از سوی برخی از ارمنی‌ها در امپراطوری عثمانی نه تنها آیات آن به ارمنی چاپ شده بود بلکه برخی اوقات با استفاده از حروف الفبای ارمنی به زبان تُرکی نیز ترجمه شده بود.
این روش در کلیسای ارمنی به ویژه برای کسانی که بیشتر به تُرکی آشنا بودند تا ارمنی ادامه یافت. تعدادی از سرودهای روحانی مسیحی مورد استفاده در برخی کلیساهای ارمنی نیز تُرکی - ارمنی بودند.

 ارامنه و زبان تُرکی 
ارامنه اصلی‌ترین نقش را در پیشرفت زبان ترکی از طریق اصلاحات زبانی ارائه شده از سوی آتاتورک داشته‌اند.
دو ارمنی به نام‌های هاگوپ مارتایان معروف به هاگوپ دیلاشار و سال‌ها قبل از آن در دوران عثمانی بدروس کِرِستِسیان در اجرای هدف آتاتورک اصلی‌ترین نقش را داشته‌اند. در اجرای هدف آتاتورک برای تغییر حروف همراه با پیشرفت صنعت چاپ در ترکیه که ارمنیان نقش اساسی در پیشرفت آن داشتند هم‌زمان شد.
 بوقوس آرابیان اولین روزنامه تُرکی را به نام (Takvim-i Vekayi)همراه ترجمه ارمنی آن منتشر ساخت.
 هوانسHovannes Muhendisian به  گوتنبرگ تُرک  مشهور است.
 کاسب افندیKasap Efendi اولین مجله طنز را به نام دیوژن در سال ۱۸۷۰ منتشر ساخت.
 یروانت میسیرهیانYervant Mısırlıyan برای اولین بار کتب چاپی در سطح امپراطوری عثمانی را توسعه داده و تکمیل نمود.

هاگوپ مارتایان معروف به هاگوپ دیلاشار زبان‌شناس ترکیه (متولد در تاریخ ۲۲ می ۱۸۹۵ در شهر استانبول و وفات در سال ۱۲ سپتامبر ۱۹۷۹)
او زبان‌های ترکی را دسته‌بندی نموده و دبیرکل و سرمتخصص انجمن زبان ترکی TLA بود که از سال ۱۹۳۲ تا ۱۹۷۹ تأسیس شده بود.

او دانش‌آموخته دانشگاه آمریکایی به نام کریستوفر روبرت در استانبول در سال ۱۹۱۵ بوده و به ۲۲ زبان زنده دنیا مسلط بوده‌است.

علاوه بر زبان‌های ترکی و ارمنی، مارتایان زبان‌های انگلیسی، یونانی، اسپانیایی، لاتین، آلمانی، روسی و بلغاری را نیز می‌دانست. او بعد از فارغ‌التحصیلی از دانشگاه روبرت به عنوان استاد زبان انگلیسی در همان دانشگاه مشغول تدریس شد؛ و در دانشگاه صوفیه در بلغارستان به عنوان متخصص زبان تُرکی عثمانی و زبان‌های کهن شرقی تدریس می‌کرد.

او در ۲۲ سپتامبر ۱۹۳۲ به عنوان زبانشناس متخصص در اولین کنگرهٔ زبانشناسی تُرکی تحت نظارت مصطفی کمال پاشا دعوت شده بود. استپان گوردیکیانIstepan Gurdikyan زبانشناس، تُرک‌شناس، استاد و عضو انجمن علمی و گوورک سیمکشیانKevork Şimkeşyan که هر دو از تبار ارمنی بودند از سخنگویان برجسته در این اولین کنفرانس زبان تُرکی بودند.
هاگوپ مارتایان به عنوان سرمتخصص و دبیرکل انجمن زبان تُرکی تغریباً از آغاز فعالیت آن به کار خود در آنکارا ادامه داد.

آتاترک به او لقب دیلاشار را پیشنهاد نمود (که از لحاظ ادبی به معنای گشایندهٔ زبان بود) و او این لقب را پذیرفت. او بین سال‌های ۱۹۳۶ تا ۱۹۵۱ در آنکارا به تدریس زبان و تاریخ پرداخته و مشاور کل در تدوین دائرةالمعارف تُرکی بین سال‌های ۱۹۴۲ تا ۱۹۶۰ بوده‌است.http://en.wikipedia.org/wiki/Agop_Dilaçar

فرهنگ ریشه‌شناسی ترکی امروزی ترکیه نیز اثر سوان نشانیان، زبان‌شناس ارمنی‌تبار ترکیه است.
«ریشه‌شناسی واژگان: فرهنگ ریشه‌شناسی ترکی معاصر» (Sözlerin Soyağacı Nişanyan: Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü)، که در سال ۲۰۰۲ منتشر شد،Ahmet Tulgar, Interview with Sevan Nişanyan, published in Milliyet newspaper, 23 December 2002. اولین و تاکنون مهم‌ترین اثر مرجع در حوزه خود است. این فرهنگ لغت علاوه بر اینکه منبعی ضروری برای ترکی است، به دلیل تجزیه و تحلیل بیش از ۵۰۰۰ وام‌واژه عربی و فارسی که در واژگان ترکی معاصر کاربرد دارند، اکنون به عنوان ابزاری ارزشمند برای ریشه‌شناسی واژگان سامی و ایرانی نیز شناخته می‌شود.

 موسیقی 
شکل فرهنگی و موسیقایی علاوه بر اجرای برگزیده‌ای غنی از تعدادی از موسیقیهای تُرکی، کُردی، گرجی، عربی و کولی در فهرستشان تعدادی از موسیقی‌های سنتی ارمنی را نیز در بر می‌گیرند، که آن‌ها را به عنوان قسمتی از برنامه تُرکی و ارمنی در ارمنستان که می‌توان حمایت از USAID باشد کنسرت می‌دهند.
بندانگشتی|200px|چپ|خواننده راک هایکو جپکین
گروه سایات نوا که در سال ۱۹۷۱ از سوی کودکان کلیسای استانبول تأسیس شد آوازهای سنتی ارمنی را اجرا نموده و موسیقی فولکلور ارمنی را مطالعه و تفسیر می‌کند.

در موسیقی اپرای کلاسیک و تئاتر توتو کاراکاToto Karaca چهرهٔ برجسته‌ای در صحنه بود در هنر فولکلور تأثیر افسانه‌ای اودی هرانت کنکولیان و بازی او غیرقابل توصیف است.

در موسیقی معاصر آردو تونجبویاجیان و برادرش اوننو تونج دو آهنگساز و نوازنده جاز واقعی هستند. یاشار کورت هنرپیشه راک ترک اعلام کرد که او از اصلیت و تبار ارمنی بوده‌است.
آهنگساز راک مشهور دیگر ارمنی هایکو جپکین می‌باشد.

 سینما و تئاتر 
در فعالیت سینمایی باید اشاره خاصی به واهی اوزVahi Öz که از سال ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۰ در فیلم‌های بسیاری ظاهر شد، اشاره نمود، و همچنین سامی هازینزSami Hazinses که از سال ۱۹۵۰ تا ۱۹۹۰ تا ده تا فیلم ظاهر شد، و نوبار ترزیان که در بیش از ۴۰۰ فیلم ظاهر شد.

فعالین سینمایی که دارای ریشه عمیق و قوی ارمنی هستند:

هنرپیشه تورگوت اوزاتایTurgut Özatay دیگری هنرپیشه و کارگردان کنان پارسKenan Pars(نام اصلی گریگور سوزیانKirkor Cezveciyan) و هنرپیشه تئاتر و فیلم ایرما فلکیانIrma Felekyan هستند.

 عکاسی 
بندانگشتی|200px|چپ|عکاس آرا گولر
عکاس آرا گولر یکی از مشهورترین عکاسان خبرنگار از تبار ارمنی است که لقب وی " چشم استانبول " یا عکاس استانبول است.http://en.wikipedia.org/wiki/Ara_Güler

 ادبیات 
شعرا، نویسندگان، داستان نویسان و مقاله‌نویسان و منتقدان ادبی ارمنی نقش بسیار مهمی را به ویژه در صحنهٔ ادبی دیاسپورای ارمنی با کیفیت آثار خود در ارمنستان غربی ایفا می‌کنند.
 روبرت هادجیانRobert Haddedjian رئیس کل روزنامه مارمارا در استانبول یک چهره اساسی و مؤثر در عرصهٔ انتقاد ادبی باقی می‌ماند.
 زاره یالدیچیانZareh Yaldizciyan که بیشتر با نام مستعارش زاهراد شناخته می‌شود یک شاعر معروف ارمنستان غربی بود.

 رسانه‌های گروهی 
استانبول جایگاه تعدادی از نشریات بانفوذ و کهنه‌کار ارمنی بوده‌است که هم‌اکنون برجسته‌ترین آن‌ها از میان رفته‌است.
روزنامه‌هایی نظیر (آرولکArevelk – بوزانتیونPuzantyon- سورهانداکSourhantag - منظومه افکار - ورچین لورVertchin Lour)
و در خارج از استانبول نشریات روزانه‌ای چون (آرشالویسArshalouys - داشینکTashink وانVan) نام برد.

در حال حاضر استانبول دارای دو نشریه به زبان ارمنی است که نام یکی ژامامناک به معنی (زمان) است که در ۱۹۰۸ تأسیس شد و دیگری مارمارا است همچنین این شهر حافظ یک سنت زندهٔ ارمنی – ترکی است که جزء لاینفکی از زبان ارمنی غربی و ادبیات ارمنی است.

ژاماناک یک روزنامه قدیمی منتشر شده در استانبول است این روزنامه در سال ۱۹۰۸ از سوی میساک کوچونیان تأسیس شده و یک تأسیس خانوادگی بوده‌است که از شروع تأسیس آن مالکیتش به خانوادهٔ کوچونیان رسیده‌است.http://en.wikipedia.org/wiki/Jamanag
بعد از میساک این روزنامه به سارکیس کوچونیان و از سال ۱۹۹۲ به آرا کوچونیان منتقل شد.

مارمارا هم روزنامه‌ای است که از ۱۹۴۰ در استانبول منتشر می‌شود که از سوی روزنامه‌نگار ارمنی سورن شاملیان منتشر شد و از سال ۱۹۶۷ روبرت هادلر عهده‌دار انتشار آن شد.
مارمارا هفته‌ای شش روز به جز یک شنبه‌ها منتشر می‌شود.http://en.wikipedia.org/wiki/Marmara_(newspaper)

آگوس (به معنی زمین یا مزرعه شخم زده) هفته‌نامه دو زبانه ارمنی و تُرکی منتشر شده در استانبول است که در پنجم آوریل ۱۹۹۶ منتشر شد و امروزه تیراژ آن ۵۰۰۰ نسخه است. در کنار بخش ارمنی و ترکی، این روزنامه دارای بخش آنلاین انگلیسی نیز می‌باشد.
از ابتدای تأسیس، هرانت دینک تا زمان قتلش در بیرون از اداره در استانبول در ژانویه ۲۰۰۷، مدیر مسئول آن بود.http://en.wikipedia.org/wiki/Agos

لرابرLraber یک نشریه ادواری چند زبانه ترکی و ارمنی و انگلیسی است و ارگان رسمی پارتیارک‌نشین ارمنی استانبول است.

سایر عناوین نشریات ارمنی شامل سورپ پرگیچ که مجله بیمارستان ارمنی سورپ پرگیچ (نجات دهندهٔ مقدس) است و نیز (کولیسKulis - شوقاگاتShoghagat - نورسانNorsan) و مجله فکاهی ژبید به معنی (لبخند) می‌باشد.

 ارمنی‌های مشهور ترکیهhttp://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Turkish-Armenians 
بندانگشتی|250px|چپ|یاشار کورت خواننده راک

بندانگشتی|200px|چپ|گریگور زهراب سیاست‌مدار و نویسنده

بندانگشتی|200px|چپ|برچ کرستسیان مدیر بانک و سیاست‌مدار
 ژاکلین چارکچیJaklin Çarkçı مدزو سوپرانو
 آرتو هاروتون دالگاArto Harutyun Dalga خواننده
 آرا گولرAra Güler عکاس خبرنگار
 سامی هازینزز بازیگر
 ژاک ایخمالیانJak İhmalyan نقاش
 آنی ایپِکایاAni İpekkaya بازیگر زن
 جم کاراجا (از سوی مادر ارمنی است) آهنگساز راک
 زاهراد شاعر
 اودی هراند کنکولیانUdi Hrant Kenkulian بازیگر
 یاشار کورتYaşar Kurt خواننده راک
 گارو مافیان آهنگساز
 آدیل ناسیتAdile Naşit بازیگر زن (از طرف مادر ارمنی است)
 تورگوت اوزاتای هنرپیشه
 سلیم ناسیت اوزکانSelim Naşit Özcan هنرپیشه (از طرف مادر ارمنی است) برادر «آدیل ناسیت»
 کنان پارس هنرپیشه
 روحی سوRuhi Su موسیقی فولکلوریک
 آنتا توروسAnta Toros بازیگر زن
 سنک تاشکنCenk Taşkan آهنگساز
 نوبار ترزیانNubar Terziyan هنرپیشه
 اننو تونچOnno Tunç آهنگساز
 آردو تونجبویاجیانArto Tunçboyacıyan آهنگساز
 سارکیس زابونیانSarkis Zabunyan بازیگر
 ماسیس آرام گوزبکMasis Aram Gözbek آهنگساز و بازیگر
 نورهای ناکیسNurhay Nakis فوتبالیست
 کاربیس ایستانبولاغلوGarbis İstanbulluoğlu بازیکن تیم ملی فوتبال ترکیه
 گاربیس زاکاریانGarbis Zakaryan قهرمان سبک‌وزن بوکس اروپا و ترکیه
 آرات دینکArat Dink پسر هراند دینک ناشر روزنامه آگوس
 هرانت دینک ناشر قبلی هفته‌نامه آگوس
 وارتان ایهمالیانVartan İhmalyan نویسنده
 اتین ماهچوپیانEtyen Mahçupyan نویسنده، ناشر و رئیس آگوس
 مگردیچ مارگوسیانMıgırdiç Margosyan نویسنده
 سوان نشانیانSevan Nişanyan نویسنده
 هاگوب اینسیانHagop İnciyan صاحب رستوران معروف کور هاگوپ
 برچ تورکر کرستسیانBerç Türker Keresteciyan مدیر بانک و سیاست‌مدار
 آلکس ارویزگاتلیانAlex Eryozgatliyan یک مؤسس موفق شرکت
 آرام آندونیانAram Andonian خبرنگار
 آرپیار آرپیاریانArpiar Arpiarian نویسنده
 گریگور بالاکیانKrikor Balakian اسقف
 هاکوپ بارونیانHagop Baronian نویسنده و هجونویس
 نازارت داقاواریانNazaret Daghavarian دکتر
 وارازدات کازانجیانVaraztad Kazanjian جراح برجسته
 اِروخانErukhan نویسنده
 هاگوپ کازازریان پاشاHagop Kazazian Pasha وزیر دارایی
 دیران کلکیانDiran Kelekian روزنامه‌نگار و پروفسور
 کومیتاس وارداپت آهنگساز
 مگردیچ خریمیانMkrtich Khrimian رهبر مذهبی و نویسنده
 مخیتارMekhitar محقق و الهیدان
 یروانت اودیانYervant Odian نویسنده و هجونویس
 وارتان پاشاVartan Pasha سیاست‌مدار و نویسنده
 «گارگین پاسدرماجیانKarekin Pastermadjian» مشهور به آرمن گاروArmen Garo فعال سیاسی
 روبن سواک نویسنده
 لوون شانت نویسنده و نمایشنامه نویس
 سیامانتو نویسنده
 بابکن سیونیPapken Siuni فعال سیاسی
 بدروس توریانBedros Tourian شاعر
 دانیل واروژان شاعر
 روبن زارتاریانRupen Zartarian نویسنده و ناشر
 گریگور ظهرابKrikor Zohrab سیاست‌مدار و نویسنده

 جستارهای وابسته 
 اقلیت‌ها در ترکیه
 ارمنی‌های ایران
 ارمنی‌های پنهان
 همشین‌ها
 ارمنی‌های سوریه
 ارمنی‌ها در امپراتوری عثمانی
 ارمنی‌های گرجستان
 ارمنی‌های جمهوری آذربایجان
 ارمنی‌های اورشلیم

 پانویس 

 منابع 
 ارمنی تباران استانبول
 نقش ارمنیان در امپراتوری عثمانی
 نقش ارمنیان در معماری استانبول
 نظامیان ارمنی در ارتش عثمانی؛ خدمت و نابودی
 آموزش و هنر در ارمنستان غربی
 محقق ترک، حسن سلیم اوزِ رتِم
 پایه‌گذاری تئاتر ارمنی زبان و ترک‌زبان در امپراتوری عثمانی
 بوقوس آراپیان، پدر و پایه‌گذار مطبوعات چاپی عثمانی
 تئودیک، (۱۸۷۳ ـ ۱۹۲۸م)، نخستین محقق در زمینهٔ تاریخ صنعت چاپ ارمنی
 ժիլբերտ Աղաջանյան

رده:ارمنیان اهل ترکیه
رده:ارمنی‌تبارها
رده:اقوام در ترکیه
رده:جماعت ارمنیان پراکنده بر پایه کشور
رده:جماعت ارمنیان پراکنده در خاورمیانه
رده:اهالی ارمنستان
رده:اهالی ارمنستان بر پایه مکان
رده:افراد ارمنی‌تبار