غریبه و مه

غریبه و مه فیلمی به کارگردانی و نویسندگیِ بهرام بیضایی است که در سالِ ۱۳۵۱ و ۱۳۵۲ ساخته شد و سالِ ۱۳۵۳ به نمایش درآمد.

 داستان 
اهالیِ یک آبادیِ پرت‌افتاده کنارِ دریا قایقی می‌بینند که به سوی ساحل می‌آید. قایق را از آب می‌گیرند و در آن غریبه‌ای خسته و زخمی می‌یابند که نامش آیت (خسرو شجاع‌زاده) است و نمی‌داند چه بر سرش آمده. فقط به یاد می‌آورد که کسانی بر سرش ریخته بوده‌اند و او توانسته بگریزد. آیت در آبادی می‌ماند و می‌کوشد خود را بشناسد و بداند که از کجا آمده است؛ امّا همواره نگران است که مبادا ناشناسانی که زخمیش کرده‌اند بازش یابند. زنی به نامِ رعنا (پروانه معصومی)، که دریا شوهرِ ماهیگیرش را به کامِ مرگ کشیده و پس‌نداده است، دورادور کنجکاوِ احوالِ آیت است. او داسی خونین از قایقِ آیت می‌یابد که علامتِ عجیبی بر رویش نقش شده؛ و اهالی آیت را به محاکمه می‌کشند. آیت داس را خاک می‌کند. اهلِ آبادی، تا که آیت با ایشان محرم باشد، وامی‌دارندش که دختری از دخترانِ روستا به زنی بگیرد. آیت که رعنا را برمی‌گزیند، درگیری و دودستگی می‌افتد؛ ولی رعنا نیز نمی‌پذیرد که تا آخرِ عمر تنها بماند. کنجکاویِ رعنا نسبت به آیت دشمنیِ خانوادهٔ شوهرِ رعنا را برمی‌انگیزد. برادرانِ شوهر روبروی خانهٔ رعنا نگهبانی می‌دهند تا آیت را دستگیر کنند، ولی آیت پیش‌تر به درونِ خانه رفته و با رعنا کتابی بر زمین نهاده و دست رویش گذاشته و ازدواج کرده‌اند. بامدادان که آیت از خانهٔ رعنا بیرون می‌آید، کشتنش را بیهوده می‌بینند، و به جایش عاقد خبر می‌کنند تا بی‌درنگ عروسی بگیرند. هم‌زمان با جشنِ عروسی گرگی به آبادی می‌زند، و شامگاهان دو ناشناس راهِ آیت را می‌گیرند و می‌خواهندش که همراهشان برود. آیت نمی‌پذیرد، و چندی بعد با ناشناسی می‌جنگد که سراغِ رعنا را می‌گیرد تا با خود ببرد. آیت او را می‌کشد. رودخانه نعش را به دریا برده و دریا به ساحل افکنده و روزهنگام جسد را از ساحل برمی‌گیرند. رعنا و اهل آبادی بازگشتن جسد را نتیجهٔ شومِ ازدواجی می‌دانند که با طبیعت سازگاری نداشته‌است. اینک آیت درمی‌یابد که مرد ناشناس شوهر گم‌شدهٔ رعنا بوده‌است، و این را به رعنا می‌گوید. همه سوگواری می‌کنند. شبی رعنا پنهانی قایقِ آیت را در شنِ ساحل دفن می‌کند. آیت همچنان نگران کسانی است که در پی اویند و در شگفت که قایقش چه شده. او با پسرک چلاق ده دوست می‌شود و می‌خواهد برایش خانه‌ای بسازد. روزی مردی بلندبالا با جامهٔ سیاه با قایق از میانِ مهِ دریا به آبادی می‌آید، در آن جا گشتی می‌زند و پس از خریدنِ داس راهِ آمده را بازمی‌گردد. آیت هراسان و پریشان است. اهالی می‌گویند که مردِ سیاهپوش مشتریِ بازار بوده و در پیِ او نبوده. رعنا می‌گوید که گم شدنِ قایق کارِ او بوده، از ترسِ آن که آیت نیز مانندِ مرد پیشینش به دریا بزند و زنده برنگردد. آیت و رعنا آرامش می‌یابند از این که بیگانه در پیِ آیت نبوده‌است و گم شدن قایق کار دیگرانی نبوده‌است. روزِ بعد پنج سیاهپوشِ بیگانه سوار بر پنج قایق به آبادی می‌آیند و با داس در پی آیت می‌دوند. اهالی نیز با وحشت به کمک او می‌آیند، ولی دست خالی کاری نمی‌توانند. هر پنج مرد را آیت و رعنا از پا درمی‌آورند، و سپس آیت که زخم‌های فراوانی برداشته سوار بر قایق می‌رود تا بداند که در آن سوی آب چه خبر است؛ و رعنا از نو جامهٔ سیاه می‌پوشد.

 فیلم‌نامه 
بیضایی این فیلم‌نامه را سالِ ۱۳۵۱ پیش از کارگردانیِ سفر نوشت، ولی هرگز به صورتِ کتاب منتشر نکرد. نسخهٔ «اصل» ِ فیلم‌نامه در موزهٔ سینمای ایران نگهداری می‌شده است.

 ساخت 
این فیلم در اسالم فیلم‌برداریِ رنگی شد. چندین تعطیلیِ ناخواسته در جریانِ ساخت پیش آمد و کارِ فیلم‌برداری به درازا کشید: شرکتِ سینماتئاترِ رکس از تأمینِ مخارجِ فیلم ناتوان شد و بیضایی از وزارتِ فرهنگ و هنر وام گرفت. سالِ ۱۳۵۲ فیلم‌برداری به انجام رسید.

پروانه معصومی چنان شیفتهٔ محلِّ فیلم‌برداری شد که سال‌ها بعد به گیلان برگشت و زمینی خرید و خانه‌ای ساخت و تا پایانِ عمر آنجا زندگی کرد.

 جایزه‌ها 

 جایزۀ ویژۀ جشنوارهٔ بین‌المللیِ فیلمِ قاهره (۱۹۷۶)
 نفرتیتی نقرهٔ جشنوارهٔ بین‌المللیِ فیلمِ قاهره برای بهترین فیلم‌برداری به مهرداد فخیمی (۱۹۷۶)
 فیلمِ برجستهٔ سال در نهمین جشنوارهٔ فیلمِ لندن (۱۳۵۴)

 عوامل 
 واروژ کریم مسیحی، دستیارِ کارگردان
 طرّاحِ صحنه و لباس: ایرج رامین‌فر (خیّاطی: ملک‌جهان خزاعی و حبیب محمودی)

 بازیگران 
بندانگشتی|پروانه معصومی و خسرو شجاع‌زاده در نمایی از فیلم. در اخبارِ آبانِ ۱۳۵۱ آمده بود که نقشِ مقابلِ معصومی با منوچهر فرید خواهد بود.زن روز، آبانِ ۱۳۵۱، شمارهٔ ۳۹۵، ص. ۵۸ ولی خسرو شجاع‌زاده این نقش را بازی کرد.
 بازیگر گوینده نقشخسرو شجاع‌زاده  جلال مقامی آیتپروانه معصومی  ژاله کاظمی  رعنامنوچهر فرید  حسین عرفانی عصمت صفوی  عصمت صفوی ولی شیراندامی  احمد رسول‌زاده اسماعیل پوررضا  ظفر گرایی سامی تحصّنی  رضا یاقوتی  محمّد پورستّار  علی ژکان   غریبهحمید طاعتی   مردی با جامه‌ی سیاهایرج رامین‌فر   غریبهمجید مظفّری  محسن محمّدباقر  پرویز مهرام  مهدی بهمن‌پور   شوهر رعناقاسم پورشکیبا   غریبهمهدی منتظر   غریبهمرتضی سروش   غریبه

 نمایش 
جلال ستّاری خبر داده که به میانجی‌گریِ او بود که این فیلم از دولتِ وقت اجازهٔ نمایش گرفت. با این وجود، فروشِ خوبی نداشت.

۳۰ ژوئن و ۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۳ میلادیhttps://festival.ilcinemaritrovato.it/en/proiezione/gharibeh-va-meh-2/ نسخه‌ای ترمیم‌شده از این فیلم در جشنوارهٔ سینما ریترواتوی بولونیا به نمایش درآمد و بیضایی نوشتهٔ کوتاهی به این مناسبت منتشر کرد.غفوری آذر، بابک. ««کابوس‌های جان‌گرفته انقلاب»؛ نمایش نسخه‌های ترمیم شده «چریکه تارا» و «غریبه و مه» بیضایی». رادیو فردا. همین نسخه در سپتامبرِ ۲۰۲۴ در آمریکا هم به نمایش درآمد.

 جستارهای وابسته 
 سایه‌های بلند باد

 پانویس 

 منابع 
 شفتی، هوشنگ. سینما ۵۵. شماره ۲۴.

























 Siadat, Amir Hossein. "A Face in the Crowd: Ritual, Mythological and Political contexts in Stranger and the Fog". Senses of Cinema. Issue 107. November 2023.

 پیوند به بیرون 


 غریبه و مه در وبگاه ایران‌آکتور
 عبدی، محمد. انتشار نسخه ترمیم شده «غریبه و مه» اثر بهرام بیضائی؛ پیشگویی شگفت‌انگیز انقلاب. ۱۰ آبانِ ۱۴۰۲.

 "In a Strange Land" By Imogen Sara Smith on October 4, 2023
 "The Stranger and the Fog" BY JULIA GUNNISON

رده:فیلم‌نامه‌های بهرام بیضایی
رده:فیلم‌های ۱۳۵۳
رده:فیلم‌های ایرانی
رده:فیلم‌ها به کارگردانی بهرام بیضایی
رده:فیلم‌ها به زبان فارسی
رده:فیلم‌های موج نوی سینمای ایران
رده:فیلم‌های شرکت سینما تئاتر رکس
رده:فیلم‌های ۱۹۷۴ (میلادی)
رده:فیلم‌های درام ایرانی