فهرست درجه‌های نظامی قدیم ایران

این فهرست شامل تمامی درجات نظامی ایران از آغاز شاهنشاهی هخامنشیان تا پایان حکومت پهلوی راه در بر میگیرد.

 درجه‌های نظامی در ایران باستان 
سازمان سپاه هخامنشی (سْپادَ) بر پایهٔ سامانهٔ دهدهی بوده‌است که نسبت به رقیب یونانی برتری بسیار داشته‌است و در هیچ سپاه آسیایی تا زمان مغول‌ها به کار گرفته نشده‌است.
 سْپادَپَتی (spādapati*): فرمانده کل سپاه (این نام احتمالی است و به سرداری که قدرت کامل کشوری داشته‌است کارَنَ (kārana*) گفته می‌شده‌است)
 بَیوَرَپَتی (baivarapati*): فرمانده سپاه ده‌هزارنفره
 هَزارَپَتی (hazārapati*): فرمانده لشکر هزارنفره
 ثَتَپَتی (θatapati*): فرمانده گردان صدنفره
 دَثَپَتی (daθapati): فرمانده گروهان ده‌نفره

ارتش ایران باستان از چندین گروه‌بندی قابل کنترل تحت فرماندهی یک نفر تشکیل شده بود. این گروه‌بندی‌ها مبتنی بر سیستم شمارش دهدهی بود. برای مثال در ارتش هخامنشیان کوچکترین یگان از ۱۰ نفر سرباز تشکیل شده بود که به آن دَثه‌ ( «دهه») می‌گفتند و فرمانده آن یک دثه‌پَتی ( «ده‌بد») بود. پس از آن یگان ۱۰۰ نفری بود که به آن ثتَه‌ ( «صده») می‌گفتند و فرمانده آن یک ثته‌پتی ( «صدبد») بود. یک یگان ۱۰۰۰ نفره هزاره‌ () نام داشت که فرمانده آن هزاره‌پتی ( هزاربد) خوانده می‌شد و یک یگان ۱۰٬۰۰۰ نفری بَیوَره () نامیده می‌شد که فرمانده آن یک بیوره‌پتی ( «بیوربد») بود. کل نیروهای مسلح هخامنشیان سپاده ( «سپاه») و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاده‌پَتی ( «سپاهبد») خوانده می‌شدند.A. Sh. Shahbazi, “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499

سپاه هخامنشیان یگان‌ها شمار نیروها فرمانده -daθa* ۱۰ سرباز -daθapati* -θata* ۱۰۰ سرباز -θatapati* -hazāra* ۱۰۰۰ سرباز -hazārapati*-baivara* ۱۰٬۰۰۰ سرباز-baivarapati* -spāda* ۶۰٬۰۰۰ سرباز -spādapati* یا -kārana*

در زمان اشکانیان نیز نیروهای مسلح سپاذ () و فرمانده کل نیروهای مسلح سپاذبد () خوانده می‌شدند. اما در سپاه اشکانیان صده‌ها «وَست» ()، هزاره‌ها «درفش» () و بَیوَره‌ها «گُند» () نامیده می‌شدند. فرماندهان این یگان‌ها «وست‌سالار» ()، «درفش‌سالار» () و «گندسالار» () نامیده می‌شدند.Farrokh, Kaveh. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1-84176-713-1. — с. 6—7

سپاه اشکانیان یگان‌ها شمار نیروها فرمانده radag* ۱۰ سرباز radagpān* wast ۱۰۰ سرباز wast-sālār drafš ۱۰۰۰ سرباز drafš-sālārgund ۱۰٬۰۰۰ سربازgund-sālār spāδ ۶۰٬۰۰۰ سرباز spāδpat یا spāδbad

در زمان ساسانیان نیز سپاه () بر پایه سیستم شمارش دهدهی گروهبندی می‌شد،NIKONOROV, Valery. (2005), “K voprosu o Parfīanskom nasledii v Sasanidskom Irane: voennoe delo” [The issue of Parthian inheritance in Iran: warfare], in Tsentral ‘naia Aziia ot Akhemenidov do Timuridov: Arkheologiia, Istoriia, Etnologiia, Kul’tura [Central Asia from the Achaemenids to the Timurids: Archaeology, History, Ethnology, Culture], Valery NIKONOROV (ed.), Saint Petersburg: Oriental Department of the St. Petersburg State University, 141-182. فرمانده آن سپاهبد () خوانده می‌شد. دهه‌ها «رده» () و صده‌ها «تَهم» () نامیده و فرمانده آن تهم‌دار () خوانده می‌شدند. یگان‌های ۵۰۰ نفره «وَشت» () و فرمانده آن «وشت‌سالار» () نام داشته‌اند. یک یگان ۱۰۰۰ نفره درفش () نام داشت که فرمانده آن درفش‌سالار () خوانده می‌شد و یک یگان ۵٬۰۰۰ نفری گند () نامیده می‌شد که فرمانده آن یک گندسالار () بود.Kaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0 — c. 13

سپاه ساسانیان یگان‌ها شمار نیروها فرمانده radag ۱۰ سرباز radagbān* tahm ۱۰۰ سرباز tahmdār wašt ۵۰۰ سرباز wašt-sālār drafš ۱۰۰۰ سرباز drafš-sālārgund ۵۰۰۰ سربازgund-sālār spāh ۱۰۰۰۰ سرباز spāhbed artēštārān artēštārān-sālār

 درجه‌های نظامی در ایران صفوی، افشار، زند و اوایل قاجار 
بندانگشتی|230px|یک نقاشی قدیمی از سان دیدن در میدان مشق

نام‌های این درجه‌ها بیشتر به زبان ترکی هستند و تا دورهٔ قاجار چندان تغییری در آن‌ها داده نشده بود. این درجه‌ها اغلب بر پایهٔ شمارِ نفراتِ زیر فرمانِ هر فرمانده تعریف می‌شده‌اند.دانشنامهٔ ایرانیکا درآیند «ARMY i. Pre-Islamic Iran»
 خان: فرمانده هشت‌هزار تا ده‌هزار سرباز
 سلطان: در آغاز، درجه‌ای بالاتر از مین‌باشی و پایین‌تر از خان بود، ولی بعدها تا فرماندهی یکصد تن (یوزباشی) تنزل یافت و سرانجام سروان نامیده شد.
  ایکی‌مین‌باشی یا دومین‌باشی: فرمانده دوهزار سرباز
 مین‌باشی: فرمانده یک‌هزار سرباز
  بش‌یوزباشی یا پانصدباشی: فرمانده پانصد سرباز
 یوزباشی: فرمانده یکصد سرباز
 اَلّی‌باشی یا پنجاه‌باشی: فرمانده پنجاه سرباز
 اون‌باشی یا ده‌باشی: فرمانده ده سرباز

درجه‌های نظامی در دوران قاجار 
درجه‌های نیروی نظمیه یا ژاندارمری در زمان حکومت شاهنشاهی پهلوی به قرار ذیل بوده است:

 درجه‌های دوره قاجار امروزی دوره قاجارارتشبدنویان اعظمسپهبدامیر نویان سرلشکر امیر تومان سرتیپمیرپنجسرهنگسرهنگ سرهنگ دوم نایب‌سرهنگ سرگرد یاور سروان سلطان ستوان یکم نایب اول ستوان دوم نایب دوم استوار یکم معین نایب درجه یک استوار دوم معین نایب درجه دو سرگروهبان وکیل اول گروهبان دوم وکیل راست گروهبان سوم وکیل چپ سرجوخه سرجوقهسرباز یکمتابین اول سرباز دوم تابین دومسرباز تابین

پس از اصلاحاتی که با آمدن ژنرال بریگاد (سرتیپ) کلود ماتیو گاردان در سپاه ایران آغاز شد، تحولاتی در این زمینه نیز صورت گرفت. نکته‌ای که باید بدان توجه داشت این است که در آن زمان از مرتبه‌ها یا رتبه‌های شمشیربندان یاد می‌شد که هر کدام دارای سه درجه بودند.
 نویان یا امیرنویان: از این رتبه با نام سپهسالار یا سردار نیز یاد شده‌است. نویان درجه‌اول را «نویان اعظم» می‌نامیدند. اگر آن را یک رتبه بالاتر از امیرتومان (سرلشکر) در نظر بگیریم، معادل سپهبد در ارتش‌های کنونی بوده‌است؛ ولی در نوشته‌های قدیم نویان را فرمانده یکصدهزار تن به‌شمار می‌آوردند که در این صورت معادل ارتشبد بوده‌است. هر چند که کل قشون ایران این تعداد سرباز نداشت و سبب می‌شد امیرنویان یک رتبهٔ تشریفاتی باشد.
 امیرتومان: تومان به زبان مغولی به معنای ده‌هزار می‌باشد و امیرتومان فرمانده ده‌هزار تن به‌شمار می‌آمده‌است.
 سرتیپ
 سرهنگ
 یاور
 سلطان
 نایب
 بیگزاده

پس از این‌ها رتبه‌های زیر قرار دارد که این‌ها شامل سه درجه نیستند:
 وکیل‌باشی
 وکیل
 سرجوقه

پایین‌تر از این رتبه‌ها «تابین» قرار داشته که دارای دو درجه بوده‌است:
 تابین درجه‌اول
 تابین درجه‌دوم

در دورهٔ صدارت میرزا آقاخان نوری رتبه‌ای با نام امیرپنجه یا میرپنج پایین‌تر از امیرتومان و بالاتر از سرتیپ ابداع شد که آن نیز دارای سه درجه بود؛ ولی ظاهراً پس از مدتی این رتبه حذف شد و میرپنج معادل «رتبهٔ سرتیپی از نوع درجهٔ اول» گشت.

در اواخر دوران قاجار تغییرات دیگری نیز در رتبه‌های قشون اعمال گردید.

همچنین نام درجه‌های «ژاندارمری دولتی ایران» (امنیه) بیشتر از زبان فرانسوی گرفته شده بود؛ همچون «ژنرال»، «کلنل»، «ماژور»، «کاپیتان»، «لیوتنان»، «آسپیران»، «ژاندارم» و…نفیسی، سعید، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دورهٔ قاجار، مؤسسهٔ انتشارات بنیاد، چاپ دوم، صفحهٔ ۲۶۱

 درجه‌های شهربانی از ۱۳۱۵ تا حدود ۱۳۲۵ 
درجه‌های شهربانی از سال ۱۳۱۵ تا حدود سال ۱۳۲۵، در حکومت شاهنشاهی پهلوی، به قرار ذیل بوده است: احمدی، علی‌حسین، تاریخچهٔ ارتش و سربازی در ایران (دورهٔ زندیه)، مجلهٔ «سرباز»، سال سی‌وسوم، شمارهٔ ۱۹۰، خرداد ۱۳۹۱، صفحه‌های ۳۲ و ۳۳

 درجهٔ شهربانی  معادل ارتشی  نام قدیمی در نظمیهسرپاسسرتیپسرتیپ پاسیار یکم  سرهنگ  سرهنگ پاسیار دوم  سرهنگ دوم  نایب سرهنگ یاور  سرگرد  یاور سربَهر  سروان  سلطان رَسَدبان یکم  ستوان یکم  نایب اول رسدبان دوم  ستوان دوم  نایب دوم سرپاسبان یکم  گروهبان یکم  وکیل‌باشی سرپاسبان دوم  گروهبان دوم  وکیل راست سرپاسبان سوم  گروهبان سوم  وکیل چپ پاسبان  سرباز  آژان

 منابع 

رده:درجه‌های نظامی
رده:تاریخ نظامی ایران
رده:درجه‌های نظامی دوره قاجاریان و آغاز پهلوی