دیو

دیو ، در کاربرد امروزی آن، موجود خیالی و افسانه‌ای و اسطوره‌ای است که هیکلی شبیه انسان ولی بسیار تنومند و مهیب دارد. دیو دارای شاخ و دُم پنداشته می‌شود، گرچه در گذشتهٔ بسیار دور معنا و کاربرد سراسر جداگانه‌ای داشته‌است.

واژهٔ دیو ریشه در واژهٔ کهنِ دَئِوَ دارد اما معنی آن در فارسی نو متضاد معنی کهنِ آن است.

بندانگشتی|250px|چپ|جدال رستم و دیوسپید

 ریشهٔ واژه 
واژهٔ «دیو» ریشه در واژهٔ کهن دئو به اوستایی (-daēuua) و به پارسی باستان (-daiva) دارد. دیوها خدایان هندواروپایی بودند که پس از جدا شدن ایرانیان، نزد آنها اهریمن شناخته شدند و از دایرهٔ خدایان خارج شدند. شرح دیوان در ادبیات حماسی فارسی در ادبیات بعدی و ژانرهای دیگر بازتاب دارد. به‌جز نمونه‌ای استعاری که فردوسی از واژهٔ دیو برای «انسان‌های شرور» استفاده می‌کند؛ دیوان به‌طور کلی موجوداتی کاملاً مستقل و متفاوت از انسان به تصویر کشیده می‌شوند. حماسه‌ها از سرزمین‌هایی که دیوانی چون ارژنگ دیو و دیو سپید در آن سکونت دارند، حکایت دارند؛ که مهم‌ترین آنها در شاهنامه، مازندران نامیده می‌شود.https://iranicaonline.org/articles/daiva-old-iranian-noun*

 دیوان در شاهنامه 
بندانگشتی|250px|چپ|اکوان دیو رستم را به دریا می‌اندازد
این بیت از کتاب شاهنامه در داستان اکوان دیو اشاره به خلق‌وخو و رفتارهای دیوگونه دارد و نشان آنکه شاهنامه تنها کتابی که افسانه در آن نیست، بلکه کتابی است تاریخی و اسطوره‌ای که به اخلاقیات و مردم‌داری بارها بها داده‌ است.

 پیدایش دیوان در فرهنگ مزدیسنا 
در اسطورهٔ آفرینش آمده‌است پس از آنکه اهورامزدا دست به آفرینش جهان مینوی و مادی زد و امشاسپندان و ایزدان و فروهرها پدید آمدند، اهریمن هم بیکار ننشست و دست به آفرینش جهان بدی زد و در برابر امشاسپندان، کماریکان و در برابر ایزدان، دیوان را پدیدآورد. به‌این‌ترتیب در برابر هر ایزدی دیوی به کار گمارده شد. تعداد و شمار دیوان را مانند ایزدان بسیار می‌نویسند. آنچه از نوشته‌های اوستایی و پهلوی برمی‌آید ، تعدادی از آنان معروف و وظیفهٔ آنان نیز معلوم است و برخی از آنان مانند ایزدان گمنام هستند.اساطیر و فرهنگ ایران در نوشته‌های پهلوی، رحیم عفیفی، ص 523

 نام و وظائف دیوها 
بنابر نوشته‌های اوستائی و پهلوی نام و وظائف تعدادی از دیوان چنین است:
 نام دیو نام مشابه  توضیح اوستایی پارسی میانهآشموغنام دیوی فریب‌کار و دروغگو که دو به‌هم‌زنی و سخن‌چینی و بدگوییاپوش دیو خشکسالی و با اسپخروش دیو با ایزدان باران‌ساز (از جمله تیشتر) جنگ می‌کند. apaoša apōšایشوش هواثختاز دیوهای مرگ آفرینIshvash Havasakhtoاستوئیدات دیو مرگ جان را بستاند.اسروشتی دیو ناشنوائی و نافرمانبرداری است.اشکهانیاشگهانیه یا اژگهن دیو تنبلی است. اَکه‌تَش دیو انکار است. -akataš akataš اَکومَناَکه‌مَنه دیو اندیشه بد و برگزیده دیوان است. -akōman -aka.manahبوتی دیو بت‌پرستی است. بوشاسب بوشایست دیو خواب سنگین است و مانع از بیداری هنگام سپیده دم می‌شود. -būšyastâ būšâspپئری‌مئتی دیو بدمنشی و تکبر است.پس دیو مردمان را از انجام کار بازمی‌دارد.پوش دیو دیوی است که انبار می‌کند نه خود به کار می‌برد و نه به دیگران می‌دهد.پینیه دیو خست است.ترومئتی دیو نخوت و غرور است.تب دیو فهم مردمان را پراکنده می‌کند.جهی دیو ماده شهوت‌انگیز، پناه دهندهٔ گناهکاران است. چشمک  دیو زمین‌لرزه و آورندهٔ گردباد است.خشم  برهم زنندهٔ آسایش آفریدگان اهورامزداست. دروگ‌دیو  دروج، دروغ دیو دروغ و تباه‌کنندهٔ جهان راستی است. druj-دریوی دیو گدائی و دریوزگی است.دیر دیو پس‌انداختن کار مردمان است.رشک دیو کین‌توزی و بدخواهی است.زرمان دیو پیری است.ساوول دیو گسترش پادشاهی بد و ستم و بیداد و آشوب در زمین است. sâwul -saurvaسپزگ دیو سخن‌چینی است.سهم دیو ترس و نهیب است.سیچ  سیژدیو نابودی است.گوزهر  گوچهر مخالف ماه است.مرشئون دیو فراموشی است.ناگهیس ناگهیس از دیوهای کماله و از آفریدگان اهریمن می‌باشد دیوی که نماد وسوسه و کج اندیشی و گسترش دهنده بی‌دینی است دیو نافرمانی، ناخشنودی و بهتان است وقتی بدی به مردم می‌رسد آنان را وامی‌دارد تا ناسپاسی یزدان کنند و نصیحت نپذیرند.  nâghēs nânghaisya ننک دیو ننگ است.نسودروج نسو دیوی است که بر تنِ مرده می‌تازد و آن را ناپاک می‌کند.وای‌بد دیو مرگ است. ورون  دیو شهوت است.

 دیو در تحقیقات ایرانی 
پرویز براتی در کتاب دیونامه دربارهٔ حیات دیوان در ایران می‌نویسد: هیولاهای خیالی و شبح‌گون، ازجمله دیو، که در الهیات پیشااسلامی، نمایندگان یک دیگری تهدیدآمیز بودند، در دورهٔ اسلامی در هیبتی تازه ظاهر و به پای ثابت روایت‌های ادبی دورهٔ اسلامی و فرهنگ عامهٔ مردم ایران تبدیل شدند. می‌توان گفت ادب دورهٔ اسلامی و فرهنگ عامهٔ مردم ایران دیو و پری و اژدها را صاحب پرسونای تازه‌ای کرد. تفاوت چهرهٔ این موجودات وهمی، قبل و بعد از اسلام، در تفسیری که از این موجودات وهمی می‌کنند نهفته شده‌است. این تفسیر، پیش از اسلام جنبه‌های ایدئولوژیک و سیاسی داشت، اما پس از اسلام تمایل به زیبایی‌شناسانه کردن آن بر وجه ایدئولوژیک و سیاسی آنها برتری یافت.دیونامه؛ بازشناسی چهرهٔ موجودات خیالی در روایت‌های ایرانی، پرویز براتی، ص 11

 جستارهای وابسته 
 دائوا
 شبح
 روح
 جن
 دیو و دلبر

 منابع 

رده:آفریده‌های افسانه‌ای ایرانی
رده:آفریده‌های فرابشری
رده:اسطوره‌شناسی آذربایجانی
رده:اسطوره‌شناسی ابراهیمی
رده:اسطوره‌شناسی مسیحیت
رده:اصطلاحات فراهنجار
رده:دائواها
رده:دگرپیکری
رده:شیطان‌شناسی
رده:شیطان‌ها در اسلام
رده:شیطان‌ها
رده:علوم خفیه
رده:فراهنجار
رده:واژگان مذهبی