پایه (عروض)

در اصطلاح عروض (ترازشناسی شعر) به هریک از میزان‌ها یا افاعیل، پایه یا رُکن می‌گویند؛ مانند فَعولُن، مَفاعیلُن، فاعِلاتُن، مُستَفعِلُن، مَفاعِلَتُن.

پایهٔ عروضی، مجموعی از چند هجا (حداکثر ۴ و به‌ندرت ۵ هجا) است.

دو گونهٔ اصلیِ پایه عبارت است از:
 پایهٔ سالم: آن است که آنچنان‌که در اصل وضع شده‌است همچنان باشد بی زیاد و کم؛ مانند مَفاعیلُن بحر هَزَج و فاعلاتن بحرِ رَمَل، که بدون افزودن یا کم کردن حرفی به‌طور سالم بیاید.
 پایهٔ غیرسالم: پایه‌ای که در آن تغییری واقع شود، از زیاده کردن چیزی بر آن یا کم کردن چیزی از آن؛ اما زیاده کردن چنان است که مثلاً در میانِ لام و نونِ «مفاعیلن»، الف بیفزایند و «مفاعیلان» بگویند. اما نقصان (کم کردن) چنان است که مثلاً نون و حرکتِ لام در پایهٔ سالم «مَفاعیلُن» را حذف کنند و «مَفاعیل» باقی بماند. به رکنِ غیرسالم «مُزاحَف» می‌گویند، و تغییری که در رکنی واقع شود، «زِحاف» نامیده می‌شود.

 دسته‌بندی سنتی پایه‌ها در شعر فارسی 
در علم عروض فارسی، اساس وزن بر سه حرفِ «ف» و «ع» و «ل» قرار دارد، و واژگان بر اساس هجایی که دارند، به سه دسته تقسیم می‌شوند به نام‌های (۱) سبب، (۲) وَتَد، (۳) فاصله. این طبقه‌بندی افاعیل را مدار اوزان می‌نامند.

سبب: که خود بر دو قسم است: (۱) سبب خفیف، (۲) سبب ثقیل؛:سبب مداری است که تمام واژگان دوحرفی بر آن استوار است.
سبب خفیف: دارای ۱ حرف متحرک و ۱ حرف ساکن است؛ مانند کلمه‌های «بر» و «در»، یا «تن» و «من».
سبب ثقیل: شامل تمام واژگان دوحرفی یا دوهجایی‌ست؛ مانند کلمه‌های «همه» و «رمه».
وَتَد: خود بر ۲ نوع است: (۱) وتدِ مقرون، (۲) وتدِ مفروق؛:وتد مقرون: واژه‌ای‌ست که از ۲ متحرک و ۱ ساکن تشکیل شده‌است؛ مانند کلمه‌های «اثر» و «خبر».
وتد مفروق: دارای ۳ حرف است که حرف دوم و/یا سوم ساکن است؛ مانند کلمه‌های «خنده» و «رنده».

فاصله: خود بر دو نوع است: (۱) فاصلهٔ صغری، (۲) فاصلهٔ کبری؛:فاصلهٔ صغری: دارای ۳ حرف متحرک و یک حرف ساکن است؛ مانند «اثرش» و «خبرش»، یا «ببرم» و «بزنم».
فاصلهٔ کبری: دارای ۴ حرف متحرک و ۱ ساکن است؛ مانند «ببرمش» و «بزنمش».

+ مدار اوزان    سبب خفیفتک‌کوتاههیک حرف متحرک و یک حرف ساکن  ˘ بر، در، گُل، جم ثقیلدوبلنده شامل دو حرف متحرک ¯ ¯ همه، رمه، زمه وتد مقرونوتد مجموع، بلندآخر به صورت متحرک + متحرک + ساکن شناخته می‌شود.یک هجای کوتاه و یک هجای بلند دارد. ˘ ¯ چمن و جسد مفروقبلندآغاز دارای سه حرف است، که حرف دوم یا سوم ساکن است. ¯ ˘نامه، جامه، دانه فاصله صغری دوکوتاه‌آغاز دارای سه حرف متحرک و یک حرف ساکن است. ˘ ˘ ¯چه شدم، دل من، سر من کبریچهارچهارم‌بلند دارای چهار حرف متحرک و یک ساکن است. ˘ ˘ ˘ ¯نَفَس من، بکُشمش

عروضیان، نشانه‌هایی را نیز برای هجاها در نظر گرفته‌اند؛ مثلاً سبب خفیف که دارای ۱ حرف متحرک و ۱ ساکن است، شبیه عدد ۱۰، و برای سبب ثقیل که ۲ حرف متوالی دارد، شبیه عدد دو صفر قرار داده‌اند. برای وتد مقرون نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰ و برای وتد مفروق (که متحرک + ساکن + متحرک است) علامتی شبیه عدد ۰۱۰ در نظر گرفته‌اند. همچنین برای فاصلهٔ صغری (که ۳ متحرک + ۱ ساکن است) نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰۰، و برای فاصلهٔ کبری (۴ متحرک و ۱ ساکن) نشانه‌ای شبیه عدد ۱۰۰۰۰ را وضع کرده‌اند.

با توجه به نشانه‌های انحصاری، پایه‌ها (ارکان) یادشده عبارتند از:

فعولن ۱۰۰۱۰
فاعلن ۱۰۱۰۰
مستفعلن ۱۰۱۰۱۰۰
فاعلاتن ۱۰۱۰۰۱۰
مُتَفاعِلُن ۱۰۰۰۱۰۰
مفعولاتُ ۱۰۱۰۰۱۰
مَفاعِلَتُن ۱۰۰۱۰۰۰
مفاعیلن ۱۰۰۱۰۱۰

اجزای سازندهٔ ارکان:

فعولن: وتد مجموع (فعو) + سبب خفیف (لنْ)
فاعلن: سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علنْ)
مفاعیلن: وتد مجموع (مفا) + دو سبب خفیف (عی و لنْ)
فاعلاتن (معروف به «فاعلاتنِ مجموعی»): سبب خفیف (فا) + وتد مقرون (علا) + سبب خفیف (تنْ)
فاع‌لاتن (معروف به «فاعلاتنِ مفروقی»): وتد مفروق (فاعِ) + دو سبب خفیف (لا و تنْ)
مستف‌علن (معروف به «مستفعلنِ مجموعی»): دو سبب خفیف (مسْ و تفْ) + وتد مجموع (علن)
مستفعلن (معروف به «مستفعلنِ مفروقی»): سبب خفیف (مسْ) + وتد مفروق (تفعِ) + سبب خفیف (لن)
مفاعلتن: وتد مجموع (مفا) + سبب ثقیل (علَ) + سبب خفیف (تنْ)
مُتَفاعِلُن: سبب ثقیل (متَ) + سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علن)
مَفعولاتُ: دو سبب خفیف (مفْ و عو) + وتد مفروق (لاتُ).

 پایه‌های ترازشناسی شعر غربی 
¯ = هجای مؤکد/بلند ˘ = هجای غیرمؤکد/کوتاه

 دوهجایی 
˘ ˘دوکوتاهه ˘ ¯بلندآخر ¯ ˘بلندآغاز ¯ ¯دوبلنده 

 سه‌هجایی 
˘ ˘ ˘سه‌کوتاهه ¯ ˘ ˘دوکوتاه‌آخر ˘ ¯ ˘دوسوکوتاه ˘ ˘ ¯دوکوتاه‌آغاز ˘ ¯ ¯دوبلندآخر ¯ ¯ ˘دوبلندآغاز ¯ ˘ ¯دوسوبلند ¯ ¯ ¯سه‌بلنده 

 چهارهجایی 
˘ ˘ ˘ ˘چهارکوتاهه ¯ ˘ ˘ ˘چهاریکم‌بلند ˘ ¯ ˘ ˘چهاردوم‌بلند ˘ ˘ ¯ ˘چهارسوم‌بلند ˘ ˘ ˘ ¯چهارچهارم‌بلند ¯ ¯ ˘ ˘چهاردوبلندآغاز ˘ ˘ ¯ ¯چهاردوبلندآخر ¯ ˘ ¯ ˘بلندآغاز دوگانه ˘ ¯ ˘ ¯بلندآخر دوگانه ¯ ˘ ˘ ¯دومیان‌کوتاه ˘ ¯ ¯ ˘دومیان‌بلند ˘ ¯ ¯ ¯چهاریکم‌کوتاه ¯ ˘ ¯ ¯چهاردوم‌کوتاه ¯ ¯ ˘ ¯چهارسوم‌کوتاه ¯ ¯ ¯ ˘چهارچهارم‌کوتاه ¯ ¯ ¯ ¯چهاربلنده 

 منابع 

 لغتنامهٔ دهخدا: سرواژهٔ «رکن».
 Howatson, M.C. , ed. (1976). The Oxford Companion to Classical Literature''. New York: Oxford University Press. .

رده:پایه‌های عروضی
رده:وزن شعر