آذری‌های ارمنستان

آذربایجانی‌های ارمنستان  شاخه‌ای از مردم ترک، که بزرگ‌ترین اقلیت حوزه جغرافیای کنونی ارمنستان تا قبل از فروپاشی شوروی بودند. Population of Armenia according to ethnic group census 1989 که در طول سال‌های ۱۹۸۸-۱۹۹۱ که مصادف با جنگ قره‌باغ بود، تمامی سیصد هزار آذربایجانی‌ بومی ارمنستان از این کشور اخراج شدند و امروزه جمعیت آذربایجانی‌ها در ارمنستان توسط کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان تنها ۳۰ - ۱۰۰ نفر تخمین زده می‌شود.Second Report Submitted by Armenia Pursuant to Article 25, Paragraph 1 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities . Received on 24 November 2004که همان افراد نیز به صورت اکثریت در مناطق روستایی زندگی می‌کنند و عمدتاً از ازدواج‌های مختلط در ارمنستان و افراد پیر و بیمار تشکیل شده‌اند. طبق گزارش‌ها، بسیاری از آن‌ها نام خود را برای جلوگیری از تبعیض عوض کرده‌اند.International Protection Considerations Regarding Armenian Asylum-Seekers and Refugees . United Nations High Commissioner for Refugees. Geneva: September 2003Country Reports on Human Rights Practices - ۲۰۰۳: Armenia U.S. Department of State. Released 25 February 2004

 پیشینه 
پس از پیوستن خانات ایروان به امپراتوری روسیه در سال ۱۸۲۸، بسیاری از مسلمانان (آذربایجانی‌ها) منطقه را ترک کردند و با ده‌ها هزار نفر از پناهندگان ارمنی از ایران جایگزین شدند.Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal Appraisal by Tim Potier. Martinus Nijhoff
Publishers. ۲۰۰۱. p.2 Asian and African Studies by Ḥevrah ha-Mizraḥit ha-Yiśreʾelit. Jerusalem Academic Press. , ۱۹۸۷; p. ۵۷
دانشنامه افرون و بروک‌هاوس در آغاز قرن بیستم، جمعیت ترک‌های آذربایجانی‌ را به نقل از استانداری ایروان در دوران شوروی سابق، ۳۰۰،۰۰۰ نفر شمارش کرده‌بود که ۳۷٫۵٪ از جمعیت آن زمان ارمنستان را شامل می‌شد. آن دوران جغرافیای ارمنستان علاوه بر کشور کنونی ارمنستان، ایغدیر در ترکیه و جمهوری خودمختار نخجوان نیز در حوزه جغرافیایی منطقه ارمنستان در دوران شوروی سابق بودند. Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary: Erivan Governorateبیشترشان در مناطق روستایی و شهری پراکنده بودند از جمله شهر ایروان پایتخت کنونی ارمنستان در مقابل ۴۸٪ جمعیت از ارامنه. که ۴۹٪ را آذربایجانی‌ها تشکیل می‌دادند. Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary: Erivan

 دین 
از لحاظ دینی-مذهبی اکثریت آذربایجانی‌ها را شیعیان تشکیل می‌داند، به جز مناطق کوچکی از تالین، شیراک و ودی که سنی‌مذهب بودند.A. Tsutsiyev (2004) (АТЛАС ЭТНОПОЛИТИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ КАВКАЗА, Цуциев А. А, Москва: Издательство «Европа», ۲۰۰۷)
راست|بندانگشتی|280px|کارکنان و دانش آموزان مدرسه دخترانه روسی-مسلمان ایروان به سال ۱۹۰۲ میلادی

 اخراج آذربایجانی‌ها 

بندانگشتی|استالین فرمان و سفارش اخراج آذربایجانی‌ها از جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی و جایگزینی ارامنه خارجی را به داخل ارمنستان در ۲۳ دسامبر ۱۹۴۷ به امضا رسانید.
قرن بیستم، برای آذربایجانی‌های ارمنستان دوره مهاجرت به حاشیه راندن، تبعیض و جرم اغلب اجباری بودBlack Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War by Thomas de Waal که منجر به تغییرات قابل توجهی در ترکیب قومی این کشور شد، آذربایجانی‌ها حتی تا آغاز جنگ قره‌باغ نیز بزرگترین اقلیت ارمنستان بودند. در سال ۱۹۰۵-۱۹۰۷ استانداری ایروان عرصه درگیری بین ارامنه و آذربایجانی‌ها را متوجه دولت روسیه کرده‌بود که در جریان انقلاب روسیه در ۱۹۰۵ باعث تحریک ملت شده‌بود. Memories of the Revolution in Transcaucasia by Boris Baykov

پس از سال ۱۹۱۸ جنگ بر سر مسائل مرز مشترک جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی و جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی از سر گرفته‌شدde Waal. Black Garden. p. ۱۲۷-۸. و جنگ همراه با هجوم پناهندگان ارمنی که منجر به قتل‌عام گسترده مسلمانان در ارمنستان گردید.Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War by Stuart J. Kaufman. Cornell University Press. ۲۰۰۱. p.۵۸  Turkish-Armenian War of ۱۹۲۰ Turkish-Armenian War: Sep.۲۴ – Dec.۲, ۱۹۲۰ by Andrew Andersen Ethnic Conflicts in the USSR: ۱۹۱۷–۱۹۹۱ . State Archives of the Russian Federation, fund 1318, list 1, folder 413, document 21 Garegin Njdeh and the KGB: Report of Interrogation of Ohannes Hakopovich Devedjian  August 28, 1947. Retrieved May 31, 2007 آندرانیک اوزانیان و روبن ترمیناسیان در تخریب شهرک‌های مسلمانان و طرح همگن‌سازی قومی برنامه‌ریزی شده‌ای با مخلوط‌سازی جمعیت را از طریق پناهندگان ارمنی ترکیه از سر گرفتند.+By+Donald+Bloxham&lr=&source=gbs_summary_s&cad=۰ The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction by Donald Bloxham. Oxford University Press: 2005, pp.۱۰۳-۱۰۵
پس از آن جمعیت آذربایجانی‌ها کمتر شد، با توجه به همه این اخراج‌ها اتحاد جماهیر شوروی در سرشماری سال ۱۹۲۶ جمعیت آذربایجانی‌ها را تنها ۷۸،۲۲۸ اعلام کرده‌بود که در ارمنستان زندگی می‌کردند و شامل ۸٫۸ درصد از جمعیت کل این کشور در آن دوران می‌شد.The Alteration of Place Names and Construction of National Identity in Soviet Armenia  by Arseny Sarapovپس از فروکش کردن درگیری‌ها جمعیت‌شان تا ۱۳۱،۰۰۰ نفر نیز فزونی یافت.All-Soviet Population Census of ۱۹۳۹ - Ethnic Composition in the Republics of the USSR: Armenian SSR. Demoscope.ru در سال ۱۹۴۷، گریگور آرتینف دبیر اول حزب کمونیست ارمنستان، موفق به متقاعد کردن شورای وزیران اتحاد جماهیر شوروی به صدور فرمان توسط استالین تحت عنوان اقدامات برنامه‌ریزی شده برای کوچ مجدد کارگران آذربایجانی ارمنستان به جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی شد.A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev by Vladislav Zubok. UNC Press, 2007. ; p. ۵۸

بر اساس این حکم، آذربایجانی‌ها بین سال‌های ۱۹۴۸-۱۹۵۱ توسط برخی منابع به جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شورویArmenia: Political and Ethnic Boundaries ۱۸۷۸-۱۹۴۸  by Anita L. P. Burdett (ed.)  نفی بلد شدند.Deportation of ۱۹۴۸-۱۹۵۳ . Azerbembassy.org.cnLanguage Policy in the Soviet Union by Lenore A. Grenoble. Springer: 2003, p.۱۳۵ Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects by Hafeez Malik. St. Martin's Press: 1994, p.۱۴۹  تا راه برای ورود ارمنی‌های خارج از کشور باز شود که در طول چهار سال ۱۰۰،۰۰۰، آذربایجانی از جمهوری سوسیالیستی ارمنستان شوروی تبعید شدند. طوری‌که جمعیت آنان در سال ۱۹۵۹ به ۱۰۷۷۴۸ تقلیل یافت. All-Soviet Population Census of ۱۹۵۹ - Ethnic Composition in the Republics of the USSR: Armenian SSR. Demoscope.ru و در سال ۱۹۷۹، آذربایجانی‌ها ۱۶۰۸۴۱ نفر و ۵٫۳٪ از جمعیت کل ارمنستان را تشکیل می‌دادند. All-Soviet Population Census of ۱۹۷۹ - Ethnic Composition in the Republics of the USSR: Armenian SSR. Demoscope.ru جمعیت آذربایجانی‌های شهر ایروان، که زمانی اکثریت جمعیت را در سال‌های ۱۹۵۹ و قبل از آن تشکیل می‌دادند، در سال ۱۹۸۹ به ۰٫۷٪ به ۰٫۱٪ کاهش یافت.

 مناقشه قره باغ کوهستانی 
در زمان مناقشه بر سر قره‌باغ جمعیت بزرگی از آذربایجانی‌ها در این منطقه زندگی می‌کردند.Jewish Post: Jewish Armenia ناآرامی‌های مدنی در قره باغ کوهستانی در سال ۱۹۸۷ که اغلب منجر به آزار و اذیت آذربایجانی‌ها می‌شد و مجبور به ترک ارمنستان شدند. The Nagorno-Karabakh Conflict  by Svante Cornell. Sakharov-Center.ru در ۲۵ ژانویه ۱۹۸۸ اولین موج از پناهندگان آذربایجانی از ارمنستان در شهر سومقاییت مستقر شدند. Karabakh: Timeline of the Conflict. BBC Russian
با توجه به اخراج اجباری، خشونت‌های قومی توسط ملی‌گرایان صورت گرفتAfter Independence by Lowell W. Barrington. University of Michigan Press, ۲۰۰۶; p. ۲۳۱.  که براساس درگیری‌های قومی صورت گرفتهThe Unrecognized IV. The Bitter Fruit of the 'Black Garden'  by Yazep Abzavaty. Nashe Mnenie. 15 January 2007. Retrieved 1 August 2008 در نوامبر ۱۹۸۸ حدود ۲۵ نفر از آذربایجانی‌ها که در مقابل مهاجرت اجباری مقاومت نشان داده‌بودند، کشته شدند. (تعداد کشته‌شدگان را منابع ارمنستانی ۲۰ نفر در منطفه روستایی گوآرک Pogroms in Armenia: Opinions, Conjecture and Facts. Interview with Head of the Armenian Committee for National Security Usik Harutyunyan. Ekspress-Khronika. #۱۶. 16 April 1991. Retrieved 1 August 2008 و منابع جمهوری آذربایجان ۲۱۷ نفر مدعی‌است.)Azerbaijan State Commission On Prisoners of War, Hostages and Missing Persons

بنابراین، در سال ۱۹۸۸-۱۹۹۱ مابقی آذربایجانی‌های ارمنستان به جمهوری آذربایجان فرار کرده،UNHCR U.S. Department of Homeland Security, Citizenship and Immigration Services Country Reports Azerbaijan. The Status of Armenians, Russians, Jews and Other MinoritiesCountry Reports on Human Rights Practices - ۲۰۰۴: Armenia. U.S. Department of State کمیساریای عالی سازمان ملل برای پناهندگان از پناهنده شدن و مهاجرت اجباری بیش از ۲۰۰،۰۰۰ نفر را به جمهوری آذربایجان در طول ۱۹۸۹ اعلام کرده‌بود.

 وضعیت کنونی 
بندانگشتی|مسجد کبود ایروان
با خروج کامل آذربایجانی‌ها، زندگی و فرهنگ آذربایجانی نیز در ارمنستان متوقف شد. همچنین اقداماتی مانند تخریب مسجدی در خیابان واردانانتس ایروان به سال ۱۹۹۰ توسط بولدزر انجام شد.Myths and Realities of Karabakh War by Thomas de Waal. Caucasus Reporting Service. CRS No. ۱۷۷, 1 May 2003. Retrieved 31 July 2008 مسجد کبود ایروان که تنها مسجد باقی‌مانده در ایروان است پس از دهه ۱۷۶۰ در اختیار آذربایجانی‌ها قرار داشت، که پس از استقلال ارمنستان و اخراج آذربایجانی‌ها، اداره مسجد در اختیار مسئولین ایرانی قرار گرفت.de Waal, p.۸۰ و نام‌های جغرافیایی با ریشه ترکی به نام ارمنی تغییر یافت. Renaming Towns in Armenia to Be Concluded in ۲۰۰۷ . Newsarmenia.ru. ۲۲ علاوه بر این از سال ۱۹۳۰ به بعد نیز تمامی اماکن جغرافیایی با ریشه زبان‌های ترکی‌تبار به زبان ارمنی تغییر می‌یافت. برخی عناصر نیز سعی در پاک کردن واقعیت تاریخی سکونت مسلمانان در بخش قابل توجهی از ارمنستان را از نظر جمعیت محلی آنجا داشتند.Nation and Politics in the Soviet Successor States by Ian Bremmer and Ray Taras. Cambridge University Press, 1993; p.270 

 جستارهای وابسته 
 احساسات ضدآذربایجانی در ارمنستان
 اسلام در ارمنستان
 فهرست مساجد ارمنستان
 مسجد کبود ایروان
 آذربایجانی‌ها

 منابع 

 پیوند به بیرون 
 Armenia and Azerbaijan: The Remaining by Zarema Valikhanova and Marianna Grigoryan
 "I Always Dream of Baku" by Alexei Manvelyan

رده:آذری‌های ارمنستان
رده:اقوام در ارمنستان
رده:جوامع آذربایجانی دور از وطن
رده:درگیری قره‌باغ کوهستانی